Иууон нымæц

Цалдæр иухуызон предметты рæнхъы иу предмет чи æвдисы, нымæцы ахæм формæ.

Еууон нимæдзæ

Цалдæр æнхузæн предметти рæнгъи еу предмет ка æвдесуй, нимæдзи уæхæн формæ.

Единственное число

Форма числа, обозначающая один предмет в ряду однородных предметов.

Ифтындзæг

Мивдисæджы ивынад йæ граммати- кон формæтæм гæсгæ: цæсгæмттæм, нымæцтæм, афонтæм æмæ здæхæнтæм.

Ефтиндзæг

Мивдесæги æййевуйнадæ æ грамма- тикон формитæмæ гæсгæ: цæсгæнттæмæ, нимæдзитæмæ, афонтæмæ æма æздæхæнтæмæ.

Спряжение

Изменение глагола по его грамматическим формам: лицам, числам, временам и наклонениям.

Йотаци

Мыр йот-ы [j] фæзынд хъæлæсоны разæй дзырды райдианы кæнæ хъæлæсонты астæу.

Йотаци

Мур йот-и [j] фæззиндæ гъæлæсони разæй дзурди райдайæни кенæ гъæлæсонти астæу.

Йотация

Появление звука йот [j] перед гласным звуком в начале слова или между гласны- ми.

Калькæ

Дзырды кæнæ дзырдбасты æрбайст иу æвзагæй иннæмæ дзырдæй дзы- рдмæ тæлмацы фæрцы.

Калькæ

Дзурди кенæ дзурдбасти æрбайст еу æвзагæй иннемæ дзурдæй дзурдмæ тæлмаци фæрци.

Калька

(от франц. calque - ‘копия’)

Заимствование путем буквального перево- да слова или словосочетания.

Канцеляризмтæ

Традицимæ гæсгæ литературон æвзаджы официалон хъуыддаджы стилы цы дзырдтæ, дзырдбæстытæ, грамматикон формæтæ æмæ кон- струкцитæй пайдагонд цæуы, уыдон.

Канцеляризмтæ

Традицимæ гæсгæ литературон æвза- ги официалон гъуддаги стили ци дзурдтæ, дзурдбæститæ, грамматикон формитæ æма конструкцитæй пайда- гонд цæуй, етæ.

Канцеляризмы

Слова, словосочетания, грамматические формы и конструкции, употребление кото- рых в литературном языке закреплено тра- дицией за официально-деловым стилем.

Категори

Предметты къæпхæн кæнæ сæ иумæйаг миниуæг цы æмбарынад ны- сан кæны, уый.

Категори

Предметти къæпхæн кенæ сæ еумæйаг минеуæг ци лæдæруйнадæ нисан кæнуй, е.

Категория

(от греч. kategoria - ‘высказывание, признак’) Понятие, обозначающее разряд предметов или наиболее общий их признак.

Кæрон

Дзырдæн æндæр дзырдтимæ бæтгæйæ (дзырдбасты кæнæ хъуыдыйады мидæг) ивгæ цы хай кæны, уый. = Флекси.

Кæрон

Дзурдæн æндæр дзурдти хæццæ бæтгæй (дзурдбасти кенæ гъудиади медæгæ) æййевгæ ци хай кæнуй, е. = Флекси.

Окончание

Изменяющаяся часть слова, которая слу- жит для связи слов в словосочетании и предложении. = Флексия.

Квантитативон лингвистикæ Æвзаг математикон методты фæрцы иртасæг лингвистикæ. = Статисти- кон лингвистикæ.

Квантитативон лингвистикæ Æвзаг математикон методти фæрци æртасæг лингвистикæ. = Статисти- кон лингвистикæ.

Квантитативная лингвистика

(от нем. quantitativ < лат. quantitatas ‘количе- ство’)

Лингвистика, изучающая язык с помощью математических методов. = Статистиче- ская лингвистика.

Кинемæ

Мыр дзургæйæ дзурæн оргæнты фæрцы цы артикуляцион иртæсæн миниуæг фæзыны, уый.

Кинемæ

Мур дзоргæй дзорæн оргæнти фæрци ци артикуляцион æртæсæн минеуæг фæззиннуй, е.

Кинема

(от греч. kinēma ‘движение’) Артикуляционный различительный при- знак, формирующийся на основе работы одного органа речи при произнесении зву- ка.

Кинесикæ

Ныхасы мидæг цы буары змæлдтыты æмиуадæй – къухамындæй, ми- микæйæ – пайдагонд цæуы (дзурæн органты архайдæй фæстæмæ), уыдон; ахуыр сæ кæнæм паралингвистикæйы фæрцы.

Кинесикæ

Нихаси медæгæ ци бауæри æзмæлд- тити æмеуадæй – къохамундæй, ми- микæй – пайдагонд цæуй (дзорæн органти архайдæй фæстæмæ), етæ; ахур сæ кæнæн паралингвистики фæрци.

Кинесика

(от греч. kinēsis ‘движение’)

Совокупность телодвижений (жестов, ми- мики), применяемых при общении (за ис- ключением движений речевого аппарата); изучается паралингвистикой.

Кинетикæ

Къухамындтыты æвзаг ныхасы мидæг.

Кинетикæ

Къохамундтити æвзаг нихаси медæгæ.

Кинетика

(от греч. kinētikos ‘приводящий в движение’)

Язык жестов.

Кириллицæ

Фыццаг славянаг дамгъуæттæй иу, нырыккон уырыссаг æвзаджы алфа- виты бындур..

Кириллицæ

Фиццаг славянаг дамугъауæттæй еу, нуриккон уруссаг æвзаги алфавити бундор.

Кириллица

(по имени одного из двух славянских просвети- телей 9 в. – Кирилла и Мефодия, составивших славянский алфавит)

Одна из первых славянских азбук, лежащая в основе современного русского алфавита.

Клише

Цæттæйæ ист фразæ, разагъд, ныхасы стереотип.

Клише

Цæттæй ист фразæ, разагъд, нихаси стереотип.

Клише

(от франц. cliché)

Шаблонная фраза, выражение, речевой сте- реотип.

Когнаттæ

Сæ формæ дыууæ æвзаджы мидæг æмхуызон кæмæн у, ахæм дзырдтæ.

Когнаттæ

Сæ формæ дууæ æвзагей медæгæ æн- хузæн кæмæн æй, уæхæн дзурдтæ.

Когнаты

(от лат. cognatus ‘кровный родственник’)

Слова двух языков, совпадающие по фор- ме.

Когнитивон

Базонын, хъуыды кæнынимæ баст.

Когнитивон

Базонун, гъуди кæнуни хæццæ баст.

Когнитивный

(от франц. cognitif < лат. cognoscere ‘понимать, сознавать’)

Связанный с познанием, мышлением.

Когнитивон лингвистикæ Æвзагзонынады здæхт; æвзаг иртасы, адæймагæн хъуыды кæныны бынду- ры цы æмбарæн, зондагурæн (когни- тивон) механизмтæ ис, уыдоны

Когнитивон лингвистикæ Æвзагзонунади æздæх; æвзаг æрта- суй, адæймагæн гъуди кæнуни бундо- ри ци лæдæрæн, зундагорæн (когни- тивон) механизмтæ ес, уони ‘рдигæй.

Когнитивная лингвистика

(от франц. cognitif < лат. cognoscere ‘понимать, сознавать’)

Направление в лингвистике, изучающее и описывающее язык с точки зрения познава-

‘рдыгæй.

тельных (когнитивных) механизмов, лежа- щих в основе мыслительной деятельности человека.

Кодификацигонд (литературон) æвзаг

Бафæзминаг литературон ныхас цы фæткойты фæрцы рæзы, уыдонæй æххæст æвзаг.

Кодификацигонд (литературон) æвзаг

Бафæнзуйнаг литературон нихас ци фæткойти фæрци ирæзуй, уонæй æнхæст æвзаг.

Кодифицированный (литературный) язык

Язык, соответствующий совокупности пра- вил, обеспечивающих его образцовое лите- ратурное воспроизведение.

Комкоммæ нысаниуæг

Фæзыны, дзырд куы сæвзæры, уæд. Баст у миниуджыты, архæйдтыты, нымæцты нæмттæ æвæрынимæ; фæл- гонцджын нæ вæййы.

Комкоммæ нисанеуæг

Фæззиннуй, дзурд ку исæвзуруй, уæд. Баст æй минеугути, архæйдтити, нимæдзити нæмттæ æвæруни хæццæ; фæлгонцгун нæ фæууй.

Прямое значение

Возникает у слов при их появлении, связа- но с наименованием предметов, признаков, действий, чисел и обычно лишено образно- сти.

Комкоммæ ныхас

Хъуыдыйады мидæг искæй ныхас æнæ ивдæй цы дзырдтæй фæзæгъæм, уыдон, авторы ныхæстимæ. Кæс: Ав- торы ныхæстæ.

Комкоммæ нихас

Гъудиади медæгæ еске нихас æнæ æййивдæй ци дзурдтæй фæззæгъæн, етæ, автори нихæсти хæццæ. Кæсæ: Автори нихæстæ.

Прямая речь

Дословная передача чьего-либо высказыва- ния, сопровождаемого авторскими слова- ми. См.: Слова автора.

Конвергенци

Æвзаджы дыууæ кæнæ фылдæр фæзынды сæ историон рæзты мидæг кæрæдзимæ куы фæхæстæгдæр вæййынц, кæнæ куы баиу вæййынц, уæд уый. Абар: Дивергенци.

Конвергенци

Æвзаги дууæ кенæ фулдæр фæззинди сæ историон ирæзти медæгæ кæрæдземæ ку фæхæстæгдæр унцæ, кенæ ку байеу унцæ, уæд е. Рабарæ: Дивергенци.

Конвергенция

(от лат. convergo ‘приближаюсь, схожусь’) Сближение или совпадение двух и более языковых явлений или языков в ходе их исторического развития. Ср.: Дивергенция.

Конверси

Дзырды синтаксисон функцийы ивы- над.

Конверси

Дзурди синтаксисон функций æййе- вуйнадæ.

Конверсия

(от лат. conversio ‘оборот’)

Изменение синтаксической функции слова.

Конкорданс

Тексты мидæг цы дзырдтæ кæнæ æм- барынæдтæ ис, уыдоны алфавитон номхыгъд сæ нысаниуæг æмæ кон- текстимæ.

Конкорданс

Тексти медæгæ ци дзурдтæ кенæ лæдæруйнæдтæ ес, уони алфавитон номхигъд сæ нисанеуæг æма контек- сти хæццæ.

Конкорданс

(от нем. Konkordanz < лат. concordare ‘согла- соваться, находиться в соответствии’) Алфавитный перечень слов или понятий с указанием их смысла и контекста.

Конкретон номдартæ

Банымайæн кæмæн ис, ахæм пред- метты нæмттæ – номдартæ. Кæс: Ип- пæрдон номдартæ.

Конкретон номдартæ

Банимайæн кæмæн ес, уæхæн пред- метти нæмттæ – номдартæ. Кæсæ: Еппæрдон номдартæ.

Конкретные имена существительные Имена существительные, обозначающие считаемые предметы. См.: Отвлеченные имена существительные.

Коннотативон нысаниуæг

Сæйраг нысаниуæгимæ ма дзырдæн

Коннотативон нисанеуæг

Сæйраг нисанеуæги хæццæ ма

Коннотативное значение

Значение, сопутствующее основному де-

цы уæлæмхасæн нысаниуæг ис, уый. Вæййы функционалон-стилистикон æмæ эмоционалон ахуырстæй хай- джын.

дзурдæн ци уæлæнхасæн нисанеуæг ес, е. Фæууй функционалон- стилистикон æма эмоционалон хурстæй хайгин.

нотативному значению и определяемое функционально-стилистической и эмоцио- нальной окраской языкового выражения.

Коннотаци

Эмоционалон, аргъгæнæн кæнæ сти- листикон ахуырст кæмæн ис, æвзаджы нысаны ахæм уæлæмхасæн нысаниуæг.

Коннотаци

Эмоционалон, аргъгæнæн кенæ сти- листикон хурст кæмæн ес, æвзаги ни- сани уæхæн уæлæнхасæн нисанеуæг.

Коннотация

(от лат. connoto ‘имею дополнительное значе- ние’)

Дополнительное значение языкового знака, имеющее эмоционалную, оценочную или стилистическую окраску.

Конспект

Исты уацмысæн йæ мидисы цыбыр фыст.

Конспект

Ести уадзимисæн æ медеси цубур финст.

Конспект

(от лат. cōnspectus ‘имею дополнительное зна- чение’)

Краткая запись содержания какого-нибудь текста.

Контаминаци

Дыууæ æмхуызон дзырды кæнæ дзы- рдбасты баиу кæнгæйæ ног формæ ног нысаниуæгимæ куы фæзыны, уæд уый.

Контаминаци

Дууæ æмхузон дзурди кенæ дзурдбасти хæлæмулæгондæй æвзаги нæуæг формæ нæуæг нисанеуæги хæццæ ку фæзиннуй, уæд е.

Контаминация

(от лат. contāminātio ‘смешение’)

Появление новой формы, нового значения при смешении, объединении двух сходных в чем-то слов или словосочетаний.

Контаминацигонд

Контекстмæ гæсгæ бæлвырд кæнинаг.

Контаминацигонд

Контекстмæ гæсгæ бæлвурд кæнуй- наг.

Контаминированный

Определяемый контекстом, зависящий от контекста.

Контекст

Æвзаджы иуæгæй пайда кæнгæйæ, йæ алыварс цы лингвистикон дуне сæвзæры, уый.

Контекст

Æвзаги еуæгæй пайда кæнгæй, æ али- варс ци лингвистикон дуйне исæвзу- руй, е.

Контекст

(от лат. contextus ‘соединение, связь’) Лингвистическое окружение, в котором употребляется та или иная языковая едини- ца.

Контекстуалон синонимтæ

Сæ нысаниуæг æрмæст контексты мидæг кæмæн фæхæстæгдæр вæййы, ахæм синонимтæ.

Контекстуалон синонимтæ

Сæ нисанеуæг æрмæст контексти медæгæ кæмæн фæххæстæгдæр уй, уæхæн синонимтæ.

Контекстуальные синонимы Синонимы, сближающиеся своими значе- ниями только в условиях контекста.

Контрастивон лингвистикæ Ныхмæвæрды лингвистикæ – æвзагзонынады хай, йæ нысан у, сæ равзæрдмæ гæсгæ кæрæдзимæ дыууæ кæнæ цалдæр хæстæг æвзаджы æмæ æцæгæлон æвзæгтæм иухуызонæй цы ис æмæ, хицæн цæмæй кæнынц, уый

Контрастивон лингвистикæ Нихмæвæрди лингвистикæ – æвзагзонунади хай, æ нисан æй, сæ равзурдмæ гæсгæ кæрæдземæ дууæ кенæ цалдæр хæстæг æвзаги æма æцæгæлон æвзæгтæмæ еухузонæй ци ес æма, хецæн цæмæй кæнунцæ, уой

Контрастивная лингвистика Сопоставительная лингвистика – область языкознания, целью которой является со- поставительное изучение двух или не- скольких генетически родственных и не- родственных языков для выявления сходств и различий на всех уровнях языко-

рабæрæг кæнын æвзаджы алы струк- турон æмвæзады дæр.

рабæрæг кæнун æвзаги алли структу- рон æмвæзади дæр.

вой структуры.

Концепт

Æмбарынадæн йæ мидис.

Концепт

Лæдæруйнадæн æ медес.

Концепт

(от лат. conceptus ‘мысль, понятие’)

Содержание понятия.

Конъюнкци

Бæттæг «æмæ»-йы логикон эквива- лент.

Конъюнкци

Бæттæг «æма»-й логикон эквивалент.

Конъюнкция

(от лат. conjunctio ‘союз, связь’)

Логический эквивалент союза «и».

Коррелят

Дыууæ кæнæ кæрæдзиимæ баст цалдæр æвзаджы иуæгтæй иу.

Коррелят

Дууæ кенæ кæрæдзей хæццæ баст цалдæр æвзаги еуæгтæй еу.

Коррелят

(от лат. correlatio ‘соотношение’)

Одна из двух или нескольких соотноси- тельных языковых единиц.

Криптоним

Сусæг ном.

Криптоним

Сосæг ном.

Криптоним

(от греч. cryptos ‘тайный, скрытый’ и onyma

‘имя, название’)

Тайное имя.

Къæдзыг

Æрхæцæн нысан, кæрæдзийæ хицæн кæны дзырдтæ, дзырдты къордтæ æмæ хъуыдыйæдтæ.

Къæдзуг

Æрхуæцæн нисан, кæрæдземæй хецæн кæнуй дзурдтæ, дзурдти къуæрттæ æма гъудиæдтæ.

Запятая

Знак препинания, разделяющий слова, группы слов или предложения.

Къæлæттæ

Хъуыдыйады мидæг сæйраг текст бæлвырддæр цы дзырд кæнæ дзырдты къорд кæны, уыдон иртæстгонд цы æрхæцæн нысанæй æрцæуынц, уый.

Къæлæттæ

Гъудиади медæгæ сæйраг текст бæл- вурддæр ци дзурд кенæ дзурдти къуар кæнуй, етæ æртæстгонд ци æрхуæцæн нисанæй æрцæунцæ, е.

Скобки

Знак препинания, используемый для выде- ления отдельных слов или частей предло- жения, содержащих пояснения, уточнения к основному тексту.

Лабиализаци

Ныхасы мыртæ дзурын, былтæ тымбыл цъупгондæй.

Лабиализаци

Нихаси муртæ дзорун, билтæ тумбул цъопгондæй.

Лабиализация

(от ср.лат. labialis ‘губной’ < лат. labia ‘губы’) Огубление, произнесение звуков речи с округлением вытянутых вперед губ.

Лабиализацигонд

Лабиализациимæ цы мыр фæзæгъынц, уый.

Лабиализацигонд

Лабиализаций хæццæ ци мур фæззæгъунцæ, уой.

Лабиализованный

Звук, подвергшийся лабиализации.

Лабиалон

Былон, былты фæрцы цы мыр фæдзу- рынц, уый. Кæс: Былон.

Лабиалон

Билон, билти фæрци ци мур фæдздзорунцæ, е. Кæсæ: Билон.

Лабиальный

(от ср.лат. labialis ‘губной’ < лат. labia ‘губы’) Губной, звук, произносимый с участием губ. См.: Губной.

Лабиоденталон

Былон-дæндагон æмхъæлæсон мыр. Фæзæгъынц æй, бинаг был раззаг

Лабиоденталон

Билон-дæндагон æмгъæлæсон мур. Фæззæгъунцæ ‘й, бунккаг билæ раззаг

Лабиодентальный

(< лабиальный + дентальный)

Губно-зубной, согласный звук, произноси-

уæллаг дæндæгтыл кæй бамбæлы, уый фæрцы.

уæллаг дæндæгутæбæл ке бамбæлуй, уой фæрци.

мый благодаря сближению нижней губы с передними верхними зубами.

Лаконизм

Хъуыды цыбыр æмæ бæлвырдæй дзу- рын зонын. Уыцы миниуæгæй, таурæгъмæ гæсгæ, хайджын уыдысты Лаконикты (Спартæйы) цæрджытæ – спартайнæгтæ.

Лаконизм

Гъуди цубур æма бæлвурдæй дзорун зонун. Еци минеуæгæй, таурæхъмæ гæсгæ, хайгин адтæнцæ Лаконикти (Спарти) цæргутæ – спартайнæгтæ.

Лаконизм

(от греч. lakonismos < соб. Lakonike) Краткость и четкость в выражении мысли; согласно преданию, этим качеством отли- чались жители древней Лаконики (Спарты)

– спартанцы.

Лакунæ

1.Тексты мидæг уагъд бынат. 2. Иу æвзаджы националон реалиты нæмттæн иннæ æвзаджы лексикон эквиваленттæ куы нæ вæййы, уæд уый.

Лакунæ

1.Тексти медæгæ уæгъдæ бунат. 2. Еу æвзаги националон реалити нæмттæн иннæ æвзаги лексикон эквиваленттæ ке нæ фæууй, уæд е.

Лакуна

(от франц.. lacune < лат. lacuna ‘углубление, полость, пробел’)

1.Пропуск, пробел, недостающее место в тексте. 2. Отсутствие лексических эквива- лентов в одном языке, связанных с обозна- чением национальных реалий в другом.

Ларингалон

= Хурхон, глоттализацигонд. Кæс:

Хурхон.

Ларингалон

= Хорхон, глоттализацигонд. Кæсæ:

Хорхон.

Ларингальный

(от нем. laringal < греч. larynx ‘гортань’)

= Гортанный. Глоттализованный. См.:

Гортанный.

Латералон

Фæрсырдыгон æмхъæлæсон мыр.

Латералон

Фæрсæрдигон æмгъæлæсон мур.

Латеральный

(от лат. lateralis ‘боковой’ < лат. latus ‘бок’)

Боковой согласный звук.

Латинизм

Латинаг æвзагæй æрбайсгæ дзырд кæнæ разагъд.

Латинизм

Латийнаг æвзагæй æрбайсгæ дзурд кенæ разагъд.

Латинизм

(от лат. (lingua) Latina ‘латинский язык’)

Слово или оборот речи, заимствованный из латинского языка.

Латиницæ

Рагон ромæгтæ цы фыссынадæй пай- да кодтой, уый; дунейы уый бынду- рыл равзæрд бирæ æвзæгтæ; латинаг алфавит.

Латиницæ

Рагон ромæгтæ ци финсуйнадæй пай- да кодтонцæ, е; дуйней æ бундорбæл равзурдæй берæ æвзæгтæ; латинаг алфавит.

Латиница

(от лат. latinus ‘латинский’)

Письмо, которым пользовались древние римляне; легло в основу многих языков мира; латинский алфавит.

Лексемæ

Дзырд, æвзаджы дзырдуаты иуæг.

Лексемæ

Дзурд, æвзаги дзурдуати еуæг.

Лексема

(от греч. lexis ‘слово, выражение’)

Слово, единица словаря языка.

Лексикæ

1.Æвзаджы дзырдуатон сконд. 2. Дзырдты иугонд иставæр миниуæгмæ гæсгæ.

Лексикæ

1. Æвзаги дзурдуатон сконд. 2. Дзурдти еугонд естиавæр минеуæгмæ гæсгæ.

Лексика

(от греч. lexikos ‘словесный, словарный’)

1. Словарный состав языка. 2. Группа слов, объединенных по какому-либо признаку.

Лексикализаци

Лексикализаци

Лексикализация

Æвзаджы элемент дзырд кæнæ дзыр- ды эквивалент (зæгъæм, фразеоло- гизм) куы свæййы, уæд ахæм фæзынд.

Æвзаги элемент дзурд кенæ дзурди эквивалент (зæгъæн, фразеологизм) ку исуй, уæд уæхæн фæззиндæ.

Превращение элемента языка в слово или эквивалентную слову единицу (напр., во фразеологизм).

Лексикографи

Дзырдуæттæ аразыны теори æмæ практикæ.

Лексикографи

Дзурдуæттæ аразуни теори æма прак- тикæ.

Лексикография

(от греч. lexikos ‘словесный, словарный’ и

grapho ‘пишу’)

Теория и практика составления словарей.

Лексикологи

Æвзагзонынады æвзаджы дзырдуатон сконд иртасæг хай.

Лексикологи

Æвзагзонунади æвзаги дзурдуатон сконд æртасæг хай.

Лексикология

(от греч. lexikos ‘словесный, словарный’ и logos

‘учение’)

Раздел языкознания, изучающий словарный состав языка.

Лексикон

1. Дзырдуат. 2. Æвзаджы дзырдтæ æмæ разагъдты æвæрæн.

Лексикон

1. Дзурдуат. 2. Æвзаги дзурдтæ æма разагъдти æвæрæн.

Лексикон

(от греч. lexikon ‘словарь’)

1. Устар. Словарь. 2. Запас слов и выраже- ний языка.

Лексикон æвзæрст

Дзырдæн йæ нысаниуæг, йæ пайда кæныны уавæртæ, йæ равзæрд æмæ æндæр дзырдтимæ йæ бастдзинæдтæ æвзæрст кæм цæуынц, лингвистикон анализы ахæм хуыз.

Лексикон æвзурст

Дзурдæн æ нисанеуæг, æ пайда кæну- ни уавæртæ, æ равзурд æма æндæр дзурдти хæццæ æ бастдзийнæдтæ æвзурст кæми цæунцæ, лингвистикон анализи уæхæн хузæ.

Лексический разбор

Вид лингвистического анализа, объектом которого является слово со стороны значе- ния, употребления, происхождения и взаи- моотношений с другими словами языка.

Лигатурæ

Дыууæ дæмгъæйы элементтæй арæзт дамгъæ.

Лигатурæ

Дууæ дæмугъайей элементтæй арæзт дамугъа.

Лигатура

(от позднелат. ligatura ‘связь’)

Буква, образованная из соединения элемен- тов двух букв.

Лингафонон

Æвзæгтæ æмæ ныхас техникон фæрæзты æххуысæй ахуыр кæны- нимæ баст. Лингафонон кабинет.

Лингафонон

Æвзæгтæ æма нихас техникон фæрæзти æнхусæй ахур кæнуни хæццæ баст. Лингафонон кабинет.

Лингафонный

(от лат. lingua ‘язык’ и греч. phone ‘звук’) Связанный с изучением языков, речи при помощи технических средств. Лингафон- ный кабинет.

Лингвист

Æвзагиртасæг, лингвистикæйы спе- циалист.

Лингвист

Æвзагæртасæг, лингвистики специа- лист.

Лингвист

(от франц. linguiste, нем. Linguist < лат. lingua

‘язык’)

Специалист по лингвистике, языковед.

Лингвистикæ

Æвзагзонынад.

Лингвистикæ

Æвзагзонунадæ.

Лингвистика

(от франц. linguistique < лат. lingua ‘язык’)

Наука о языке, языкознание, языковедение.

Лингвистикон универсалитæ

Лингвистикон универсалитæ

Лингвистические универсалии

Æппæт æвзæгтæ дæр цы мини- уджытæй (æвзагон фæзындтæй) хай- джын сты, уыдон (зæгъæм: номивæг, нымæцы категори).

Æнккæт æвзæгтæ дæр ци минеугутæй (æвзагон фæззиндтæй) хайгин æнцæ, етæ (зæгъæн: номевæг, нимæдзи кате- гори).

Языковые явления, признаки, свойствен- ные всем языкам (напр.: местоимения, ка- тегория числа).

Литературон æвзаг

Æхсæнады тæккæ уæлдæр статус æмæ бæлвырд (кодификацигонд) нормæтæ кæмæн ис, историйы дæргъы амад чи цыд, æппæтадæмон æвзаджы уæлдиа- лектон ахæм хуыз.

Литературон æвзаг

Æхсæнади тæккæ уæлдæр статус æма бæлвурд (кодификацигонд) нормитæ кæмæн ес, историй æндæргъци амад ка цудæй, æппæтадæмон æвзаги уæл- диалектон уæхæн хузæ.

Литературный язык

Исторчески сложившаяся наддиалектная разновидность общенародного языка, име- ющая кодифицированные нормы и самый высокий статус в социуме.

Литотæ

1.Гиперболæйы ныхмæвæрд троп, барæй къаддæр кæнын. 2.Истæмæн характеристикæ дæттын, йæ ныхмæвæрд миниуæг ын æппæрццæг кæнгæйæ.

Литотæ

1.Гиперболи нихмæвæрд троп, барæй минкъийдæр кæнун. 2.Естæмæн ха- рактеристикæ дæттун, æ нихмæвæрд минеуæг ин идæнцæ кæнгæй.

Литота

(от греч. litotes ‘простота’)

1.Троп, противоположный гиперболе, намеренное преуменьшение. 2.Характеристика чего-либо через отрица- ние противоположного.

Литуанизм

Литоваг æвзагæй æрбайсгæ дзырд.

Литуанизм

Литоваг æвзагæй æрбайсгæ дзурд.

Литуанизм

(от франц. lituanisme < lituanien ‘литовский язык’)

Слово, заимствованное из литовского язы- ка.

Логопеди

Дефектологийы хай, ахуыр кæны дзу- рыны аипдзинæдтæ, хъусæн органтæ хъыгдард куы нæ вæййынц, афтæмæй, стæй уыцы аипдзинæдтæ куыд дзæбæхгæнгæ сты, уый.

Логопеди

Дефектологий хай, ахур кæнуй дзоруни аййепдзийнæдтæ, игъосæн оргæнтæ гъигæдард ку нæ фæуунцæ, уотемæй, уæдта еци аййепдзийнæдтæ куд дзæбæхгæнгæ ‘нцæ, уой.

Логопедия

(от греч. logos ‘слово, речь’ и paideia ‘обуче- ние’)

Отрасль дефектологии, изучающая нару- шения речи при нормальном слухе и разра- батывающая пути их преодоления.

Локатив

Бынатон хауæн.

Локатив

Бунатон хауæн.

Локатив

(от лат. (casus) locativus)

Местный падеж.

Маркер

Истæй, зæгъæм, бирæон нымæцы, æвдисæн.

Маркер

Естæй, зæгъæн, берæуон нимæдзи, æвдесæн.

Маркер

(от англ. mark ‘пометка’)

Показатель чего-либо, например, множе- ственного числа.

Математикон лингвистикæ Æвзагзонынады æвзаг математикон мадзæлтты фæрцы цы къабаз иртасы, уый.

Математикон лингвистикæ Æвзагзонунади æвзаг математикон мадзæлтти фæрци ци къабазæ æрта- суй, е.

Математическая лингвистика

Отрасль языкознания, использующая при изучении языка математические методы.

Медиаль

Медиаль

Медиаль

Уæнджы (уидаджы, дзырды) астæук- каг мыр.

Иуонги (уедаги, дзурди) астæуккаг мур.

(от лат mediālis ‘средний’)

Серединный звук слога (основы, слова).

Метатезæ

Мыртæ кæнæ уæнгты бынæтты ивд иу дзырды мидæг.

Метатезæ

Муртæ кенæ иуæнгти бунæтти æййивдæ еу дзурди медæгæ.

Метатеза

(от греч. metathesis ‘перестановка’)

Взаимная перестановка звуков или слогов в пределах слова (напр.: нерв – невроз).

Метафорæ

Троп, дыууæ предметы æмхуызон- дзинады бындурыл арæзт дзырдæн ахæсгæ нысаниуæг фæзыныны хуыз.

Метафорæ

Троп, дууæ предмети еухузондзий- нади бундорбæл арæзт дзурдæн рахæсгæ нисанеуæг фæззиннуни хузæ.

Метафора

(от греч. metaphora ‘перенесение’)

Троп, способ образования переносного значения на основе сходства между обо- значаемыми предметами (напр.: нос ‘пе- редняя часть корабля’)

Метоними

Троп, иу дзырд иннæмæй баивын, сæ нысаниуджытæ кæрæдзимæ хæстæг кæй сты, уымæ гæсгæ.

Метоними

Троп, еу дзурд иннемæй баййевун, сæ нисанеугутæ кæрæдземæ хæстæг ке ‘нцæ, уомæ гæсгæ.

Метонимия

(от греч. metonymia ‘переименование’)

Троп, замена одного слова другим на осно- ве смежности их значений (напр.: «театр рукоплескал» вместо «публика рукоплес- кала»).

Мивдисæг

Предметы архайд æвдисæг ныхасы хай. Йæ сæйрагдæр морфологион ми- ниуджытæ сты хуыз, афон, здæхæн æмæ цæсгом. Хъуыдыйады уæнгтæм гæсгæ арæхдæр вæййы зæгъинаг.

Мивдесæг

Предмети архайд æвдесæг нихаси хай. Æ cæйрагдæр морфологион минеугутæ æнцæ хузæ, афонæ, æздæхæн æма цæсгом. Гъудиади иуæнгтæмæ гæсгæ арæхдæр фæууй зæгъуйнаг.

Глагол

Часть речи, выражающая действие или со- стояние как процесс. Основные морфоло- гические признаки – вид, время, наклоне- ние, лицо. Синтаксическая роль в предло- жении – сказуемое.

Мивдисæджы æбæлвырд формæ Ома, инфинитив – мивдисæджы рай- диан формæ; йæ афон, цæсгом, нымæц æмæ здæхæн бæрæг нæ вæййынц.

Мивдесæги æбæлвурд формæ Гъома, инфинитив – мивдесæги рай- дайæн формæ; æ афонæ, цæсгон, нымæдзæ æма æздæхæн бæрæг нæ фæуунцæ.

Неопределенная форма глагола

То же, что и инфинитив – начальная форма глагола; не указывает на время, лицо, чис- ло, наклонение.

Мивдисæджы хуыз

Мивдисæджы грамматкон категори, нысан кæны, архайд куыд цæуы, уый. Æххæст хуызы мивдисæг амоны чи фæци æмæ чи фæуыдзæн, ахæм ар- хайд. Æнæххæст хуызы мивдисæг та

– чи нæма фæуыдзæн (дæргъвæтин, бирæхаттон), ахæм архайд.

Мивдесæги хузæ

Мивдесæги грамматикон категори, нисан кæнуй, архайд куд цæуй, уой. Æнхæст хузи мивдесæг амонуй, ка фæцæй æма ка фæууодзæй, уæхæн архайд. Æнæнхæст хузи мивдесæг амонуй, ка нæма фæууодзæй (дæргъвæтийнæ, берæхаттон), уæхæн архайд.

Вид глагола

Грамматическая категория, обозначающая характер протекания глагольного действия. Глаголы совершенного вида означают дей- ствие, ограниченное каким-либо пределом. Глаголы несовершенного вида указывают на повторяющееся или продолжающееся действие.

Мивдисæджы цæсгомон формæтæ

Цæсгом æмæ нымæцы категоритимæ баст мивдисæджы формæ.

Мивдесæги цæсгомон формитæ Цæсгом æма нимæдзи категорити хæццæ баст мивдесæги формæ.

Личная форма глагола

Форма глагола, связанная с категориями лица и числа. В предложении является ска- зуемым.

Мидæгбына-тон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны предметы бынат искæй (истæй) мидæг æмæ дзуапп дæтты фæрстытæн кæм? цæм? кæй мидæг? цæй мидæг? Ирон диалекты ацы хауæны функ- цитæ æххæст кæны гуырынон хауæны формæ.

Медæгбунатон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй пред- мети бунат еске (естæй) медæгæ æма дзуапп дæттуй фæрститæн кæми? цæми? ке медæгæ? цæй медæгæ? Ирон диалекти аци хауæни функцитæ æнхæст кæнуй гуринон хауæни формæ.

Внутренне-местный падеж

Косвенная падежная форма, указывающая на местонахождение предмета внутри кого- либо (чего-либо). Отвечает на вопросы в ком? в чем? где? В иронском диалекте осе- тинского языка функции этого падежа вы- полняет форма родительного падежа.

Миздахæн

Архайды субъект æмæ объекты ахастдзинæдтæ æвдисæг мивдисæджы категори. Актив. Пассив.

Бæрнæхст

Архайди субъект æма объекти ра- хастдзийнæдтæ æвдесæг мивдесæги категори. Уацæгадон бæрнæхст (ак- тив). Кондесæгон бæрнæхст (пассив).

Залог

Глагольная категория, выражающая отно- шения между субъектом и объектом дей- ствия. Действительный залог (актив). Страдательный залог (пассив).

Миниуæгæвдисæг миногонтæ Ивгæ миниуæджы нысаниуæг кæмæн ис, миногонты ахæм къæпхæн, нысан кæны, предметтæ цас фылдæр кæнæ къаддæр хайджын сты уыцы ивгæ миниуæгæй, уый. Кæс: Ахастæвдисæг миногонтæ.

Минеуæгæвдесæг минеуæгонтæ Æййевгæ минеуæги нисанеуæг кæмæн ес, минеуæгонти уæхæн къæпхæн, нисан кæнуй, предметтæ цæйбæрцæ фулдæр кенæ минкъийдæр хайгин æнцæ еци æййевгæ мине- уæгæй, уой. Кæсæ: Рахастæвдесæг минеуæгонтæ.

Качественные имена прилагатель- ные

Разряд имен прилагательных со значением изменчивого признака, который может быть присущ предметам в большей или меньшей степени. См.: Относительные имена прилагательные.

Миногми

Мивдисæг æмæ миногоны æууæлтæ чи иу кæны, мивдисæджы уыцы сæрмагонд формæ.

Миногмий

Мивдесæг æма минеуæгони æууæлтæ ка еу кæнуй, мивдесæги еци сæрма- гонд формæ.

Причастие

Особая форма глагола, объединяющая при- знаки глагола и прилагательного.

Миногмион здæхт

Миногми йæ дæлбар дзырдтимæ хъуыдыйады иртæстгонд фæрссаг уæнгты ролы.

Миногмийон æздæх

Миногмий æ дæлбарæ дзурдти хæццæ гъудиади æртæстгонд фæрсаг иуæнг- ти роли.

Причастный оборот

Причастие с зависимыми словами, выпол- няющее роль обособленного второстепен- ного члена предложения.

Миногон

Предметы миниуæг, æууæл цы ныха- сы хай æвдисы, уый.

Грамматикон категоритæй йын ис бæрцбарæн, æрд (ирон æмæ дыгурон

Минеуæгон

Предмети минеуæг, æууæл ци нихаси хай æвдесуй, е. Грамматикон катего- ритæй ин ес бæрцбарæн, æрдæ (ирон æма дигорон диалектти нæййес),

Имя прилагательное

Часть речи, обозначающая признак пред- мета, имеющая грамматические категории степеней сравнения, рода, числа и падежа. Отвечает на вопросы какой? какая? какие?

диалектты нæй), нымæц æмæ хауæн. Дзуапп дæтты фæрстытæн: цавæр? цы хуызæн? кæцы? цахæм? Хъуыдыйады мидæг миногон арæхдæр вæййы бæрæггæнæн æмæ зæгъинаджы номон хай.

нимæдзæ æма хауæн. Дзуапп дæттуй фæрститæн: циуавæр? ци хуæзæн? кæци? цæхуæн? Гъудиади медæгæ минеуæгон арæхдæр фæууй бæрæггæнæн æма зæгъуйнаги номон хай.

чей? чья? чьи? В предложении чаще всего является определением или именной ча- стью сказуемого.

Миногонты барæн бæрц

Барæн бæрцы миногон нысан кæны, предметы миниуæг æндæр предметты ахæм миниуæгимæ баргæйæ фылдæр кæй у, уый.

Минеуæгонти барæн бæрцæ Барæн бæрци минеуæгон нисан кæнуй, предмети минеуæг æндæр предметти уæхæн минеугути хæццæ баргæй фулдæр ке æй, уой.

Сравнительная степень имен прила- гательных

Прилагательное указывает на то, что каче- ство, свойственное данному предмету (предметам) больше, чем у других предме- тов.

Миногонты бындурон бæрц Миногон нысан кæны предметы ми- ниуæг, иннæ предметты ахæм мини- уæгимæ йæ нæ бары, афтæмæй.

Минеуæгонти бундорон бæрцæ Минеуæгон нисан кæнуй предмети минеуæг, иннæ предметти уæхæн минеуæги хæццæ ‘й нæ баруй, уо- темæй.

Положительная степень сравнения имен прилагательных

Прилагательное называет качество предме- та без сравнения его с тем же качеством других предметов.

Миногонты уæлахизон бæрц Миногон нысан кæны, иу предметы миниуæг иннæ предметты ахæм ми- ниуджытæй æппæты фылдæр кæй у, уый.

Минеуæгонти уæлахезон бæрцæ Минеуæгон нисан кæнуй, еу предме- ти минеуæг æгас предметти уæхæн минеугутæй фулдæр ке æй, уой.

Превосходная степень сравнения имен прилагательных

Обозначает проявление названного призна- ка предмета в высшей степени.

Модалон

Хъуыдыйады мидисы ахаст æвдисæг æцæгдзинадмæ.

Модалон

Гъудиади медеси рахаст æвдесæг æцæгдзийнадæмæ.

Модальный

(от нов.-лат. modalis < лат. modus ‘мера, спо- соб; наклонение’)

Характеризующий отношение содержания предложения к действительности.

Модалондзинад

Дзурæджы ахаст ныхасы мидисмæ, стæй уыцы ныхасы ахаст æцæгдзи- надмæ æвдисæг категори.

Модалондзийнадæ

Дзорæги рахаст нихаси медесмæ, уæдта еци нихаси рахаст æцæгдзий- надæмæ æвдесæг категори.

Модальность

(от нов.-лат. modalis < лат. modus ‘мера, спо- соб; наклонение’)

Категория, выражающая отношение гово- рящего к содержанию высказывания, от- ношение последнего к действительности.

Монографи

Иу темæйыл фыст наукон куыст.

Монографи

Еу темæбæл финст наукон куст.

Монография

(от греч. monos ‘один, единственный’ и grapho

‘пишу’)

Научный труд, посвященный исследова- нию одной темы.

Монолог

Монолог

Монолог

Иу адæймаг искæмæн кæнæ йæхицæн кæй фæдзуры, ахæм дæргъвæтин ны- хас.

Еу адæймаг ескæмæн кенæ æхецæн ке фæдздзоруй, еци дæргъвæтийнæ них- ас.

(от греч. monos ‘один, единственный’ и lógos

‘слово’)

Пространная речь одного лица, обращенная к слушателям или самому себе.

Монофтонг

Иу элементæй арæзт хъæлæсон мыр.

Монофтонг

Еу элементæй арæзт гъæлæсон мур.

Монофтонг

(от греч. monos ‘один, единственный’ и phthon- gos ‘звук’)

Гласный звук, состоящий из одного эле- мента.

Морф

Дзырды формæйы æппынкъаддæр нысаниуæгджын хай.

Морф

Дзурди форми тæккæ минкъийдæр нисанеуæггин хай.

Морф

(от греч. morphē ‘форма’)

Минимальная значимая часть словоформы.

Морфемæ

Дзырды æппынкъаддæр нысани- уæгджын хай.

Морфемæ

Дзурди тæккæ минкъийдæр ни- санеуæггин хай.

Морфема

(от греч. morphē ‘форма’)

Минимальная значимая часть слова.

Морфемон æвзæрст

Дзырды æвзæрст йæ морфемæтæм, ома йæ нысаниуæгджын хæйттæм гæсгæ. Уыдонмæ хауынц: уидаг, бын- дур, кæрон, разæфтуан æмæ фæсæфтуан.

Морфемон æвзурст

Дзурди æвзурст æ морфемитæмæ, гъома æ нисанеуæггин хæйттæмæ гæсгæ. Уонæмæ хаунцæ: уедагæ, бун- дор, кæрон, разæфтауæн æма фæсæфтауæн.

Морфемный разбор

Вид лингвистического анализа, при кото- ром в слове выделяются морфемы, или зна- чимые части слова: корень, основа, оконча- ние, приставка и суффикс.

Морфологи

1.Дзырдты ивыны æмæ аразыны раиртæстыты системæ. 2.Уыцы раиртæстытæ грамматикæйы цы хай ахуыр кæны, уый.

Морфологи

1.Дзурдтæ æййевуни æма аразуни рартæстити системæ. 2.Еци рартæститæ грамматики ци хай ахур кæнуй, е.

Морфология

(от греч. morphē ‘форма’ и lógos ‘учение’) 1.Система правил и средств изменения и построения слов в языке. 2.Раздел грамма- тики, изучающий эти правила.

Морфологион æвзæрст

Дзырд куыд ныхасы хай, афтæ æвзæрст кæм цæуы, йæ грамматикон æууæлтæн ын характеристикæ кæм дæттынц, лингвистикон анализы ахæм хуыз.

Морфологион æвзурст

Дзурд куд нихаси хай, уотæ æвзурст кæми цæуй, æ грамматикон æууæлтæн ин характеристикæ кæми дæттунцæ, лингвистикон анализи уæхæн хузæ.

Морфологический разбор

Вид лингвистического анализа, объектом которого служит слово как часть речи, да- ется характеристика его грамматических признаков.

Мыр

Минималон æнæдихгæнгæ дзургæ ныхасы иуæг. Ныхасы алы мыр дæр бæрæггонд цæуы йæ акустикон, арти- куляцион æмæ нысаниуæг- хицæнгæнæн æууæлтæй.

Мур

Минималон æнæдехгæнгæ дзоргæ нихаси еуæг. Нихаси алли мур дæр бæрæггонд цæуй æ акустикон, арти- куляцион æма нисанеуæгхецæнгæнæн æууæлтæй.

Звук

Минимальная неделимая единица произно- симой речи. Во всяком звуке речи выделя- ются акустическая, артикуляционная и смыслоразличительная (функциональная) стороны.

Мырты ивд

Мурти æййивд

Чередование звуков

Морфемæйы мидæг иу бынаты цы мыртæ фæлæууынц, уыдоны ивынад ныхасы алыхуызон уавæрты.

Морфеми медæгæ еу бунати ци муртæ фæллæуунцæ, уони æййе- вуйнадæ нихаси аллихузи уавæрти.

Мена звуков, занимающих одно и то же место в морфеме в разных случаях ее упо- требления.

Мырты комбинаторон ивддзинæдтæ

Кæрæдзимæ хæстæг æвæрд кæй сты, уый тыххæй мырты артикуляци цы ивддзинæдтæ баййафы, уыдон.

Мурти комбинаторон æййивддзийнæдтæ

Кæрæдземæ хæстæг æвæрд ке ‘нцæ, уой туххæй мурти артикуляци ци æййивддзийнæдтæ баййафуй, етæ.

Комбинаторные изменения звуков Изменения, вызванные влиянием артику- ляций близко расположенных звуков друг на друга.

Мырты позицион ивддзинæдтæ Мырты ивд сæ дзурыны уавæртæм, дзырды мидæг цы позици ахсынц, уымæ, стæй цавдмæ гæсгæ.

Мурти позицион æййевддзий- нæдтæ

Мурти æййивд сæ дзоруни уавæртæмæ, дзурди медæгæ ци пози- ци ахæссунцæ, уомæ, уæдта цавдмæ гæсгæ.

Позиционные изменения звуков Изменения, вызванные произносительными условиями, позициями: положением звука по отношению к ударению и месту в слове.

Мырфæзмæн дзырдтæ

Æдзард æрдзы мыртæ, цæрæгойты æмæ мæргъты хъæртæй, стæй адæй- маг кусгæйæ цы мыртæ дзуры, уы- донæй цы дзырдтæ равзæры, уыдон. Мырфæзмæн дзырдтæ сты æвастхъæрты ‘нгæс, фæлæ не ‘вдисынц нæдæр æнкъарæнтæ, нæдæр разæнгарддзинад. Ныхасы хайыл ны- мад нæ цæуынц.

Мурфæнзæн дзурдтæ

Æдзард æрдзи муртæ, цæрæгойти æма мæргъти гъæртæй, уæдта адæй- маг косгæй ци муртæ дзоруй, уонæй ци дзурдтæ равзуруй, етæ. Мурфæнзæн дзурдтæ æнцæ æвастгъæрти ‘нгæс, фал не ‘вдесунцæ нæдæр æнкъарæнтæ, нæдæр разæн- гарддзийнадæ. Нихаси хайбæл нимад нæ цæунцæ.

Звукоподражательные слова

Слова, которые воспроизводят звуки нежи- вой природы, крики животных, птиц, а также звуки, издаваемые человеком в про- цессе трудовой деятельности. Внешне напоминая междометия, звукоподража- тельные слова не выражают чувств, побуж- дений. В системе частей речи не учитыва- ются.

Националон æвзаг

Нацийы иумæйаг æвзаг.

Националон æвзаг

Наций еумæйаг æвзаг.

Национальный язык

Общий язык всей нации.

Нейтралон лексикæ

Лексикæйы фæлтæртæй æппæты егъаудæр, ныхасы функционалон стильтæй йын иуимæ дæр бæлвырд бастдзинад нæй. Экспрессивон æгъдауæй ахуырст нæу.

Нейтралон лексикæ

Лексики субæлдæгтæй тæккæ егъаудæр, нихаси функционалон стильтæй ин еуей хæццæ дæр бæл- вурд бастдзийнадæ нæййес. Экспрес- сивон æгъдауæй хурст нæй.

Нейтральная лексика

Самый большой пласт лексики, не закреп- ленный за каким-либо функциональным стилем речи. Эмоционально не окрашена.

Немыцаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы гермайнаг къорды æвзаг (ныгуылæн дæлкъорд). Германи, Австри, Швей- цари, Люксембург æмæ Бельгийы официалон æвзаг.

Немуцаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги гер- майнаг къуари æвзаг (нигулæн дæлкъуар). Германи, Австри, Швей- цари, Люксембург æма Бельгийи официалон æвзаг.

Немецкий язык

Один из германских языков индоевропей- ской языковой семьи (западная подгруппа). Официальный язык Германии, Австрии, Швейцарии, Люксембурга, Бельгии.

Неологизмтæ

Ног дзырдтæ кæнæ дзырдбæстытæ ног предметтæ, фæзындтæ кæнæ ны- саниуджытæ нысан кæнынæн.

Неологизмтæ

Нæуæг дзурдтæ кенæ дзурдбæститæ нæуæг предметтæ, фæзиндитæ кенæ нисанеугутæ нисан кæнунæн.

Неологизмы

(от греч. morphē ‘форма’ и lógos ‘учение’) Новые слова или словосочетания для обо- значения новых предметов или новых зна- чений.

Номдар

Предмет цы ныхасы хай нысан кæны, уый. Грамматикон категоритæй йын ис æрд (ирон æмæ дыгурон диалектты нæй), нымæц, хауæн. Номдартæ вæййынц удджын кæнæ æнæуд. Дзуапп дæтты фæрстытæн чи? цы? Хъуыдыйады мидæг номдар вæййы сæйрат, æххæстгæнæн, бæрæггæнæн, фадатон дзырд, зæгъинаг.

Номдар

Предмет ци нихаси хай нисан кæнуй, е. Грамматикон категоритæй имæ ес æрдæ (ирон æма дигорон диалектти нæййес), нимæдзæ, хауæн. Номдартæ фæуунцæ уодгун кенæ æнæуод. Дзуапп дæттуй фæрститæн ка? ци? Гъудиади медæгæ номдар арæхдæр фæууй сæйрат, æнхæстгæнæн, бæрæггæнæн, фадуатон дзурд, зæгъуйнаг.

Имя существительное

Часть речи, обозначающая предмет, имею- щая грамматические категории рода (в осе- тинском языке отсутствует), числа, падежа, одушевленности/неодушевленности. Отве- чает на вопросы кто? что? В предложении чаще всего является подлежащим, допол- нением, несогласованным определением, обстоятельством, сказуемым.

Номивæг

Предмет, предметы миниуæг кæнæ предметы бæрц цы ныхасы хай амо- ны, уый. Цæсгомон, здæхгæ, амонæн, æлвасæн, фарстон, ахастон, бæл- вырд, æбæлвырд, æппæрццæг номив- джытæ.

Номевæг

Предмет, предмети минеуæг кенæ предмети бæрцæ ци нихаси хай амо- нуй, е. Цæсгомон, æздæхгæ, амонæн, æлвасæн, фарстон, рахастон, бæл- вурд, æбæлвурд, идæнцон номевгутæ.

Местоимение

Часть речи, указывающая на предмет, при- знак предмета или количество предмета, не называя их. Личные, возвратные, указа- тельные, притяжательные, вопроситель- ные, относительные, определенные, не- определенные, отрицательные местоиме- ния.

Номинативон хъуыдыйад

Кæс: Номхуындон хъуыдыйад.

Номинативон гъудиадæ

Кæсæ: Номхундон гъудиадæ.

Номинативное предложение

См.: Назывное предложение.

Номон хауæн

Хауæнты формæты ‘хсæн фыццаг чи лæууы, хонынц ма йæ комкоммæ хауæн дæр (абар: фæрссаг хауæнтæ) æмæ фæрстытæ чи? цы? чи домы, номдарты ахæм сæрибар формæ.

Номон хауæн

Хауæнти формити ‘хсæн фиццаг ка лæууй, хонунцæ ма й комкоммæ хауæн дæр (рабарæ: фæрсаг хауæнтæ) æма фæрститæ ка? ци? ка домуй, номдарти уæхæн сæребарæ формæ.

Именительный падеж

Независимая словоформа существитель- ных, первая в системе падежных форм, называемая прямой (ср.: косвенные паде- жи), определяемая по вопросам кто? что?

Номхуындон хъуыдыйад Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй æрмæст сæйрат кæм вæййы, ахæм иувæрсыг хъуыдыйад.

Номхундон гъудиадæ

Гъудиади сæйраг иуæнгтæй æрмæст сæйрат кæми фæууй, уæхæн еувæрсуг гъудиадæ.

Назывное предложение

Вид односоставного именного предложе- ния, в котором выражается существование, наличие предмета или явления.

Нывтæй æвдыст дзырдуат

Дзырдуаты хуыз, арæзт у графикон

Хузтæй æвдист дзурдуат

Дзурдуати хузæ, арæзт æй графикон

Картинный словарь

Вид словаря, который содержит графиче-

иллюстрацитæй предметон-тематикон принципмæ гæсгæ дихгондæй.

иллюстрацитæй предметон-тематикон принципмæ гæсгæ дехгондæй.

ские иллюстрации, группирующиеся по предметно-тематическому принципу.

Нымæц

Номдарæн предметты, архайджыты æ.æнд. нымæц цы морфологон кате- гори æвдисы, уый. Иууон нымæц. Бирæон нымæц.

Нимæдзæ

Номдарæн предметти, архайгути æ.æнд. нимæдзæ ци морфологон кате- гори æвдесуй, е. Еууон нымæдзæ. Берæон нимæдзæ.

Число

Морфологический признак имен существи- тельных, обозначающий каличество пред- метов, деятелей и др. Единственное число. Множественное число.

Нымæцон

Предметты нымæц кæнæ рæнхъæвæрд цы ныхасы хай æвдисы, уый.

Нимæдзон

Предметти нимæдзæ кенæ рæнгъæвæрд ци нихаси хай æвдесуй, е.

Имя числительное

Часть речи, обозначающая слова со значе- нием числа и порядка.

Нырыккон афон

Дзурыны рæстæг чи цæуы, уыцы ар- хайды афон. Кæс: Афон.

Нуриккон афонæ

Дзоруни рæстæг ка цæуй, еци ар- хайди афонæ. Кæсæ: Афонæ.

Настоящее время

Время действия, совпадающее с моментом речи. См.: Время.

Нысан

Æвзаджы нысаниуæджы æвдисæн.

Нисан

Æвзаги нисанеуæги æвдесæн.

Знак

Показатель языкового значения.

Нысанхæссæг ныхасы хæйттæ Бæрæг бæлвырд лексикон нысаниуæг, грамматикон æмæ синтаксисон мини- уджытæ кæмæн ис, ахæм дзырдтæ.

Нисанхæссæг нихаси хæйттæ Бæрæг бæлвурд лексикон нисанеуæг, грамматикон æма синтаксисон мине- угутæ кæмæн ес, уæхæн дзурдтæ.

Знаменательные части речи

Слова, обладающие определенными лекси- ческими значениями, набором характерных грамматических и синтаксических свойств.

Ныхас

1. Хъуыды ныхæстæй дзурын зонын.

2. Æвзаджы иу кæнæ æндæр хуыз, стиль (дзургæ ныхас, профессионалон ныхас, чиныджы ныхас, комкоммæ ныхас, фæрссаг ныхас).

Нихас

1. Гъуди нихæстæй дзорун зонун. 2. Æвзаги еу кенæ æндæр хузæ, стиль (дзоргæ нихас, профессионалон них- ас, киунуги нихас, комкоммæ нихас, фæрсаг нихас).

Речь

1. Способность выражать словами мысль, говорить. 2. Тот или иной вид языка, стиль языка (разговорная речь, профессиональная речь, книжная речь, прямая речь, косвенная речь).

Ныхасы ивгæ хæйттæ

Тасындзæг кæнæ ифтындзæг цы дзы- рдтæ кæнынц, уыдон.

Нихаси евгæ хæйттæ

Тасундзæг кенæ ефтиндзæг ци дзурдтæ кæнунцæ, етæ.

Изменяемые части речи

Склоняемые или спрягаемые слова.

Ныхасы культурæ

Æвзаджы цы нормæтæ ис, ныхас уы- донмæ гæсгæ аразын.

Нихаси культурæ

Æвзаги ци нормитæ ес, нихас уонæмæ гæсгæ аразун.

Культура речи

Способность соответствия нормам, уста- новленным для данного языка.

Ныхасы фигурæ

Кæс: Стилистикон фигурæтæ.

Нихаси фигурæ

Кæсæ: Стилистикон фигуритæ.

Фигура речи

См.: Стилистические фигуры.

Ныхасы хæйттæ

Æвзаджы дзырдтæ цы сæйраг лекси- кон-грамматикон къордтыл дихгонд цæуынц сæ семантикон, морфологион

Нихаси хæйттæ

Æвзаги дзурдтæ ци сæйраг лексикон- грамматикон къуæрттæбæл дехгонд цæунцæ сæ семантикон, морфологион

Части речи

Основные лексико-грамматические разря- ды, по которым распределяются слова язы- ка на основании семантического, морфоло-

æмæ синтаксисон миниуджытæм гæсгæ, уыдон. Сæрмагонд ныхасы хæйттæ. Æххуысгæнæг ныхасы хæйттæ.

æма синтаксисон минеугутæмæ гæсгæ, етæ. Сæрмагонд нихаси хæйттæ. Æнхусгæнæг нихаси хæйттæ.

гического и синтаксического признаков. Самостоятельные части речи. Служебные части речи.

Ныхасыздæхт

Иумæйаг æвзаджы хуыз, пайда дзы кæнынц хицæн цæрæнбынаты цæрджытæ. Цалдæр иухуызон ныха- сыздæхты иумæ аразынц диалект.

Нихасиздæх

Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си кæнунцæ хецæн цæрæнбунати цæр- гутæ. Цалдæр еухузон нихасиздæхи еумæ аразунцæ диалект.

Говор

Разновидность общенародного языка, слу- жащая для общения людей, проживающих в какой-либо местности. Совокупность не- скольких однотипных говоров составляет диалект.

Ныхмæвæрды бæттæгтæ Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ бабæтгæвазыгджын хъуы- дыйады хæйтты ‘хсæн ныхмæвæрды ахастдзинæдтæ чи ‘ вдисы, уыцы бæттæгтæ.

Нихмæвæрди бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ бабæтгæвазуггин гъудиади хæйтти ‘хсæн нихмæвæрди рахастдзийнæдтæ ка ‘вдесуй, еци бæттæгтæ.

Противительные союзы

Союзы, предназначанные для выражения отношений противопоставления между од- нородными членами или частями сложно- сочиненного предложения.

Ныхмæвæрды лингвистикæ

Кæс: Контрастивон лингвистикæ.

Нихмæвæрди лингвистикæ

Кæсæ: Контрастивон лингвистикæ.

Сопоставительная лингвистика

См.: Контрастивная лингвистика.

Объект

Архайд цы предмет кæнæ цæсгоммæ арæзт у, уый амонæг синтаксисон сконды хай хъуыдыйады мидæг.

Объект

Архайд ци предмет кенæ цæсгонмæ арæзт æй, уой амонæг синтаксисон сконди хай гъудиади медæгæ.

Объект

(от лат. objectum ‘предмет’)

Компонент синтаксической структуры предложения, называющий предмет или лицо, на которые направлено действие.

Окказионализм

Индивидуалон (контекстон) неоло- гизм.

Окказионализм

Индивидуалон (контекстон) неоло- гизм.

Окказионализм

(от лат. occasionalis ‘случайный’) Индивидуальный (контекстный) неоло- гизм.

Оксюморон

Логикон æгъдауæй иумæ уæвæн кæмæн нæй, ахæм дыууæ ныхмæвæрд æмбарынадæй арæзт стилистикон фи- гурæ.

Оксюморон

Логикон æгъдауæй еумæ уæн кæмæн нæййес, уæхæн дууæ нихмæвæрд лæдæруйнадæй арæзт стилистикон фигурæ.

Оксюморон

(от греч. oxymoron ‘остроумно-глупое’) Стилистическая фигура, состоящая из двух противоречащих друг другу понятий, логи- чески исключающих друг друга.

Омографтæ

Ома графикон омонимтæ, фысгæйæ æмхуызон, фæлæ дзургæйæ æмæ сæ нысаниуæгмæ гæсгæ та хицæн цы дзырдтæ вæййынц, уыдон.

Омографтæ

Гъома графикон омонимтæ, финсгæй æмхузон, фал дзоргæй æма сæ ни- санеуæгмæ гæсгæ ба хецæн ка фæууй, уæхæн дзурдтæ.

Омографы

(от греч. homos ‘одинаковый’ и grapho ‘пишу’) То же, что и графические омонимы – оди- наковые по написанию, но разные по зву- чанию и значению слова.

Омонимтæ

Дзургæйæ æмæ фысгæйæ æмхуызон

Омонимтæ

Дзоргæй æма финсгæй æмхузон ци

Омонимы

(от греч. homos ‘одинаковый’ и onyma ‘имя’)

цы дзырдтæ сты, фæлæ сæ нысани- уджытæ бынтон æндæрхуызон кæмæн сты, ахæм дзырдтæ.

дзурдтæ ‘нцæ, фал сæ нисанеугутæ бустæги æндæрхузи кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ.

Слова, совпадающие по звучанию, но раз- ные по значению и формам.

Омофонтæ

Ома фонетикон омонимтæ, дзургæйæ æмхуызон цы дзырдтæ сты, фæлæ сæ нысаниуджытæ бынтон æндæрхуызон кæмæн сты, ахæм дзырдтæ.

Омофонтæ

Гъома фонетикон омонимтæ, дзоргæй еухузи ци дзурдтæ, ‘нцæ, фал сæ ни- санеугутæ бустæги æндæрхузи кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ.

Омофоны

(от греч. homos ‘одинаковый’ и phone ‘имя’) Фонетические омонимы, разные по значе- нию слова, звучание которых совпадает.

Ономастикæ

Сæрмагонд нæмттæ иртасæг хай лек- сикологийы.

Ономастикæ

Сæрмагонд нæмттæ æртасæг хай лек- сикологий.

Ономастика

(от греч. onomastikos ‘относящийся к имени’) Раздел лексикологии, посвященный изуче- нию собственных имен.

Орфограммæ

Дзырды ныффыст бæлвырд орфогра- фион фæткмæ гæсгæ.

Орфограммæ

Дзурди ниффинст бæлвурд орфогра- фион фæткæмæ гæсгæ.

Орфограмма

(от греч. orthos ‘правильный’ и gramma ‘пись- менный знак’)

Написание слова, соответствующее опре- деленному орфографическому правилу.

Орфографи

Дзырдтæ æмæ сæ формæтæ фыссыны æгъдæуттæ чи амоны, раиртæстыты ахæм системæ.

Орфографи

Дзурдтæ æма сæ формитæ финсуни æгъдæуттæ ка амонуй, рартæстити уæхæн системæ.

Орфография

(от греч. orthos ‘правильный’ и grapho ‘пишу’) Система правил, устанавливающий едино- образное написание слов и их форм.

Орфографион æвзæрст Растфыссынады æгъдæуттæ, стæй, стыр æмæ чысыл дамгъæтæй куыд пайда кæнын хъæуы, уый бамбарын кæнынæн чи æххуыс кæны, лингви- стон анализы ахæм хуыз. Йæ домæнтæ сты: текст рафыссын, къæлæттæ гом кæнгæйæ, баххæст кæнын цухгонд дамгъæтæ: зæгъын, цавæр морфемæйы æрцыдысты цух- гонд, уый фæнысан кæнын; бацамо- нын орфограммæ æ.а.д.

Орфографион æвзурст Растфинсуйнади æгъдæуттæ, уæдта устур æма минкъий дамугъатæй куд пайда кæнун гъæуй, уой балæдæрун кæнун ка æнхус кæнуй, лингвистон анализи уæхæн хузæ. Æ домæнтæ ‘нцæ: текст рафинсун, къæлæттæ игон кæнгæй, банхæст кæнун цохгонд да- мугъатæ: зæгъун, цæхуæн морфеми æрцудæнцæ цохгонд, уой фæннисан кæнун; байамонун орфограммæ æ.у.и.

Орфографический разбор

Вид лингвистического анализа, который помогает объяснить принципы и правила написания слов, а также употребление строчных и прописных букв. При этом раз- боре необходимо, списывая текст, раскрыть скобки, вставить пропущенные буквы: назвать их, указать морфему, в которой была пропущена буква; привести орфо- грамму и т.д.

Орфографион дзырдуат

Дзырдтæн сæ растфыссынад цы дзы- рдуат амоны, уый.

Орфографион дзурдуат

Дзурдтæн сæ растфинсуйнадæ ци дзурдуат амонуй, е.

Орфографический словарь

Словарь слов в их нормативном написании.

Орфоэпи

1.Дзырдтæ литературон нормæтæм гæсгæ раст дзурыны æгъдæуттæ чи

Орфоэпи

1.Дзурдтæ литературон нормитæмæ гæсгæ раст дзоруни æгъдæуттæ ка

Орфоэпия

(от греч. orthos ‘правильный’ и épos ‘речь’)

1.Система правил, определяющих литера-

бæрæг кæны, раиртæстыты ахæм си- стемæ. 2.Растдзурынады æгъдæуттæ иртасæг хай æвзагзонынады.

бæрæг кæнуй, рартæстити уæхæн си- стемæ. 2.Растдзоруйнади æгъдæуттæ æртасæг хай æвзагзонунади.

турное произношение. 2.Раздел языкозна- ния, занимающийся изучением норматив- ного литературного произношения.