Русский

Иронский

Дигорский

Аббревиатура

(ит. abbre viatura < лат. brevis ‘краткий’)

1. Слово, образованное названиями начальных букв или начальными звуками элементов словосочетаний: СОГУ < Северо-Осетинский государственный университет. 2. Сложносокращенное слово: драмтеатр < драматический театр.

Аббревиатурæ

1. Дзырдбасты хæйтты фыццаг дамгъæтæй кæнæ мыртæй арæзт дзырд: ЦИПУ < Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет. 2. Цыбыргонд дзырд: драмтеатр < драмон театр.

Аббревиатурæ

1. Дзурдбасти хæйтти фиццаг дамугъатæй кенæ муртæй арæзт дзурд: ЦИПУ < Цæгат Иристони паддзахадон университет. 2. Цубургонд дзурд: драмтеатр < драмон театр.

Абзац

(от нем. Absatz из absetzen ‘отодвигать’)

1. = Красная строка – отступ вправо в начале первой строки какой-либо части текста.

2. Часть текста между двумя такими отступами, характеризующаяся относительной законченностью и единством смыслового содержания.

Абзац

1. = Сырх рæнхъ – тексты фыццаг рæнхъы чысыл æрбайст рахизæрдæм.

2. Æххæст хъуыды чи æвдисы, тексты уыцы хай дыууæ сырх рæнхъы æхсæн.

Абзац

1. = Сурх рæнгъæ – тексти фиццаг рæнгъи æрбайст рахесæрдæмæ.

2. Æнхæст гъуди ка æвдесуй, тексти еци хай дууæ сурх рæнгъей æхсæн.

Абхазский язык

Язык абхазцев, коренного населения Абхазии; говорить по-абхазски. По генеалогической классификации языков относится к абхазо-адыгской группе кавказской языковой семьи.

Абхазаг æвзаг

Абхазæгты (Абхазийы бынæттон цæрджыты) æвзаг; абхазагау дзурын. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты мыггаджы абхазаг-адыгъейаг къордмæ.

Абхазаг æвзаг

Абхазæгти (Абхазий бунæттон цæргути) æвзаг; абхазагау дзорун. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти муггаги абхазаг- адæгъейаг къуармæ.

Аварский язык

Язык аварцев, одной из народностей Дагестана; говорить по-аварски. По генеалогической классификации языков относится к дагестанской группе кавказской языковой семьи.

Авайраг æвзаг

Авайрæгты (Дагъистаны цæрæг адæмыхатты) æвзаг; авайрагау дзурын. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты мыггаджы дагъистайнаг къордмæ.

Авайраг æвзаг

Авайрæгти (Дагъистани цæрæг адæмихатти) æвзаг; авайрагау дзорун. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти муггаги дагъистайнаг къуармæ.

Авестийский язык

Древнеиранский язык, на котором написана

«Авеста». Использовался в богослужении у приверженцев зороастризма.

Авестæйы æвзаг

Зороастризмы дины чиныг «Авестæ»-йы рагонирайнаг æвзаг.

Авести æвзаг

Зороастризми дини киунугæ «Авести» рагонирайнаг æвзаг.

Агглютинативные языки

Языки, которым присуще словоизменение путем агглютинации, т.е. каждый аффикс служит для выражения только одного грамматического значения.

Агглютинативон æвзæгтæ

Агглютинацийы фæрцы дзырдивынад цы æвзæгты ис, уыдон; ахæм æвзæгты алы аффикс дæр æвдисы æрмæст иу грамматикон

Агглютинативон æвзæгтæ

Агглютинаций фæрци дзурдæййевунадæ ци æвзæгти ес, етæ; уæхæн æвзæгти али аффикс дæр æвдесуй æрмæст еу грамматикон нисанеуæг.

См.: Флективные языки.

Агглютинация

(от лат.

agglutinatio ‘приклеивание, склеивание’)

Вид аффиксации; способ слово- и формообразования, при котором к корню или основе присоединяются однозначные стандартные аффиксы.

Агглютина Аффиксацийы хуыз; дзырдтæ Агглютина ци æмæ дзырдты формæтæ ци

аразынæн дзырды уидаг кæнæ бындурмæ иунысанон аффикстæ куы бафтауынц, ахæм мадзал.

Аффиксаций хузæ; дзурдтæ æма дзурдти формитæ аразунæн дзурди уедагæ кенæ бундормæ еунисанон аффикс ку бафтаунцæ, уæхæн мадзал.

Адстрат

(от лат. ad ‘при, около’ и stratum ‘слой, пласт’)

Элементы одного языка, вошедшие в другой, в результате длительного сосуществования данных языков на одной или смежных территориях.

Адстрат Кæцыдæр адæмыхаттæн се Адстрат

‘взаджы хицæн хæйттæ æндæр адæмы æвзагмæ куы бацæуынц, иумæ иу ран кæй цæрынц, кæнæ сыхагиуæг кæй кæнынц, уый фæстиуæгæн, æвзаджы ахæм фæзынд.

Кæцидæр адæмихаттæн се ‘взаги хецæн хæйттæ æндæр адæми æвзагмæ ку бацæунцæ, еу рауæн ке цæрунцæ, уой фæстеуæгæн, æвзаги уæхæн фæззинд.

Адыгейский язык

Язык адыгейцев, коренного населения Адыгеи; говорить по- адыгейски. По генеалогической классификации языков относится к абхазо-адыгской группе кавказской языковой семьи.

Адыгъейаг Адыгъейæгты (Адыгъейы Адæгъейаг æвзаг бынæттон цæрджыты) æвзаг; æвзаг

адыгъейагау дзурын. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты мыггаджы абхазаг-адыгъейаг къордмæ.

Адæгъейæгти (Адæгъей бунæттон цæргути) æвзаг; адæгъейагау дзорун. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти муггаги абхазаг- адæгъейаг къуармæ.

Азбука

1. Алфавит. 2. Букварь.

Абетæ 1. Алфавит. 2. Дамгъæтæ Абетæ

ахуыргæнæн чиныг, дамгъуат.

1. Алфавит. 2. Дамугъатæ ахур кæнуни киунугæ, дамугъауат.

Актуальное членение предложения

Деление предложения как единицы выражения мысли; по степени важности, актуальности выражаемой информации в конкретной речевой ситуации выделяются следующие

компоненты: тема – информация, которая в данной речевой ситуации является известной (исходная часть мысли); рема – информация, которая в данной речевой ситуации является новой, наиболее важной, актуальной.

Хъуыдыйад Хъуыдыйад йæ мидисмæ гæсгæ Гъудиади ы актуалон цы хæйттыл дих кæны сæ актуалон дих ахадындзинадмæ æмæ дех

информацийы актуалондзинадмæ гæсгæ, уый: темæ – зонгæ кæй кæнæм, уыцы информаци; ремæ – ног, актуалондæр информаци.

Гъудиадæ æ медесмæ гæсгæ ци хæйттæбæл дех кæнуй сæ ахадундзийнадæмæ æма информаций актуалондзийнадæмæ гæсгæ, уой: темæ – зонгæ ке кæнæн, еци информаци; ремæ – нæуæг, актуалон информаци.

Акустика

(от греч. akustikos

1. Раздел физики, учение о звуке.

2. Речевая акустика – раздел

Акустикæ 1.Физикæйы иу хай, мыры Акустикæ

тыххæй ахуырад. 2. Ныхасы

1.Физики еу хай, мури туххæй ахурадæ. 2.Нихаси акустикæ –

‘слуховой’)

общей акустики, изучающий структуру речевого сигнала, процессы образования и восприятия звуков речи.

акустикæ – иумæйаг акустикæйы иу хай, ахуыр кæны, мыр куыд фæзыны æмæ куыд фæхъуысы, уый.

еумæйаг акустики еу хай, ахур кæнуй, муртæ кутемæй фæззиннунцæ æма куд игъусунцæ, уой.

Акцент

(от лат. accentus

‘ударение’)

1.Ударение. 2.Своеобразие в произношении. 3.Неправильное произношение звуков иностранного языка под влиянием норм родного языка.

Акцент

1.Цавд. 2.Ныхасы хъæды хицæндзинæдтæ. 3.Æцæгæлон æвзаджы мыртæ хи æвзаджы æндæвдадмæ гæсгæ раст нæ дзурын.

Акцент

1.Цавд. 2.Дзурдихатти хецæндзийнæдтæ. 3.Æцæгæлон æвзагбæл муртæ хе æвзаги æндæвдадæмæ гæсгæ раст нæ дзорун.

Аланский язык

Язык алан; один из иранских языков индоевропейской языковой семьи.

Алайнаг æвзаг

Алайнæгты æвзаг; индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ирайнаг æвзæгтæй иу.

Алайнаг æвзаг

Алайнæгти æвзаг; индоевропаг æвзæгти муггаги ирайнаг æвзæгтæй еу.

Алфавит

(от греч.

alphabetos, название первых двух букв греч. алфавита: alpha и beta, в новогреч. - vita)

Совокупность графических знаков (букв), расположенных в определенном порядке.

Алфавит

Дамгъæтæ бæлвырд фæткмæ гæсгæ æвæрд кæм сты, графикон нысанты ахæм æмбырдгонд.

Алфавит

Дамугъатæ бæлвурд фæткæмæ гæсгæ æвæрд кæми æнцæ, графикон нисанти уæхæн æмбурдгонд.

Английский язык

Один из германских языков индоевропейской языковой семьи. Распространен в Великобритании, Ирландии, Северной Америке, Австралии и т.д.

Англисаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы гермайнаг къорды æвзæгтæй иу. Ацы æвзагыл дзурынц Стыр Британи, Ирланди, Австрали, Цæгат Америкæйы æ.а.д.

Англисаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги гермайнаг къуари æвзæгтæй еу. Аци æвзагбæл дзорунцæ Устур Британи, Ирланди, Австрали, Цæгат Америки æ.у.и.

Антонимы

(от греч. anti ‘против’ и onyma ‘имя’)

Слова с противоположными, но сопоставимыми значениями; относятся к одной части речи: свет – тьма, зимний – летний, входить – выходить, до – после.

Антонимтæ

Сæ лексикон нысаниуæг ныхæй ныхмæ сæвæрæн цы дзырдтæн ис, уыдон; хауынц иу ныхасы хаймæ: рухс – талынг, зымæгон

– сæрдыгон, бацæуын – рацæуын, размæ – фæстæмæ.

Антонимт æ

Сæ лексикон нисанеуæг нихæй нихмæ райвæрæн ци дзурдтæн ес, етæ; хаунцæ еу нихаси хаймæ: рохс

– талингæ, зумæгон – сæрдигон, бацæун – рацæун, размæ – фæстæмæ.

Антропонимия (от греч. ánthrōpos ‘человек’ и onyma ‘имя’)

Раздел ономастики, изучающий собственные имена людей.

Антропони ми

Адæймаджы сæрмагонд нæмттæ чи иртасы, ономастикæйы уыцы хай.

Антропони ми

Адæймаги сæрмагонд нæмттæ ка æртасуй, ономастики еци хай.

Апостроф

(от греч.

apóstrophos

Надстрочный знак в виде запятой, обозначающий в некоторых языках пропуск

Апостроф

Уæлрæнхъон нысан, иуæй-иу æвзæгты дзы фæнысан кæнынц хъæлæсоны рахауд.

Апостроф

Уæлрæнгъон нисан, еуæй-еу æвзæгти си фæннисан кæнунцæ гъæлæсони рахаудт.

‘обращенный в сторону’)

гласной.

Арабский язык

Один из семитских языков. Распространен в Ираке, Сирии, Ливане, Кувейте, Тунисе, Алжире, Египте, Марокко, Саудовской Аравии,

Объединенных Арабских Эмиратах и др. На арабском языке написан Коран – главная книга мусульман.

Араббаг æвзаг

Семитаг æвзæгтæй иу. Ацы æвзагыл дзурынц Ирак, Сири, Ливан, Кувейт, Тунис, Алжир, Египет (Мысыр), Марокко, Саудты Арави, Иугонд Араббаг Эмиратты æмæ æндæр бæстæты цæрджытæ. Араббаг æвзагыл фыст у Хъуыран – пысылмæтты дины сæйраг чиныг.

Араббаг æвзаг

Семитаг æвзæгтæй еу. Аци æвзагбæл дзорунцæ Ирак, Сири, Ливан, Кувейт, Тунис, Алжир, Египет (Мисир), Марокко, Саудти Арави, Еугонд Араббаг Эмиратти æма æндæр бæстити цæргутæ. Араббаг æвзагбæл финст æй Хъуран – пусулмæнтти дини сæйраг киунугæ.

Арго

(от франц. argot

‘язык воров’)

Речь какой-либо социальной группы, жаргон.

Арго

Искæцы социалон къорды ныхасыхъæд, жаргон.

Арго

Ескæци социалон къуари дзурдихатт, жаргон.

Армянский язык

Язык армянского народа. По генеалогической классификации языков относится к индоевропейской языковой семье.

Сомихаг æвзаг

Сомихæгты æвзаг. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы индоевропæйаг æвзæгты мыггагмæ.

Сомехаг æвзаг

Сомехæгти æвзаг. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй индоевропаг æвзæгти муггагмæ.

Артикль

(франц. article < лат. articulus ‘часть, раздел’)

В некоторых языках: служебное слово, показатель определенности или неопределенности, рода, числа и падежа существительного.

Артикл

Иуæй-иу æвзæгты – æххуысгæнæг дзырд; фæамоны номдары грамматикон категоритæ: бæлвырд кæнæ æбæлвырддзинад, æрд, нымæц, хауæн.

Артикл

Еуæй-еу æвзæгти – æнхусгæнæг дзурд; фæййамонуй номдари грамматикон категоритæ: бæлвурд кенæ æбæлвурд-дзийнадæ, æрдæ, нимæдзæ, хауæн.

Артикуляция

(от лат. articuláre

‘ясно произносить’)

Работа органов речи при произнесении звуков.

Артикуляц и

Дзурæн оргæнты архайд, мыртæ дзургæйæ.

Артикуляц и

Дзорæн оргæнти архайд, муртæ дзоргæй.

Архаизм

(от греч. archaîos

‘древний’)

Устаревшее слово, называющее существующую реалию, но вытесненное из активного употребления синонимом.

Архаизм

Арæх кæмæй нал фæпайда кæнынц, йæ бæсты ног дзырд кæй фæзынд, уый тыххæй, ахæм зæронд дзырд.

Архаизм

Арæх кæмæй нæ бал фæппайда кæнунцæ, æ бæсти нæуæг дзурд ке фæззиндтæй, уой туххæн, уæхæн зæронд дзурд.

Ассимиляция

(от лат. assimilātio ‘уподобление, сходство’)

Уподобление одного звука другому при близком соседстве.

Ассимиляц и

Иу мыр иннæ мыры хуызæн куы свæййы, кæрæдзимæ хæстæг кæй лæууынц, уымæ гæсгæ.

Ассимиляц и

Еу мур инней хузæн ку исуй, кæрæдземæ хæстæг ке лæуунцæ, уомæ гæсгæ.

Аффикс

(от лат. affixus

Служебная часть слова (морфема), изменяющая

Аффикс

Дзырдæн йæ лексикон æмæ грамматикон нысаниуæг цы

Аффикс

Дзурдæн æ лексикон æма грамматикон нисанеуæг ци

‘прикрепленный’)

лексическое или грамматическое значение слова. К аффиксам относятся: приставка (префикс), суффикс, окончание (флексия).

æххуысгæнæг хай (морфемæ) аивы, уый. Аффикстæм хауынц: разæфтуан (префикс), фæсæфтуан (суффикс), кæрон (флекси).

æнхусгæнæг хай (морфемæ) раййевуй, е. Аффикстæмæ хаунцæ: разæфтауæн (префикс), фæсæфтауæн (суффикс), кæрон (флекси).

Безличное предложение

Вид односоставного глагольного предложения, в котором переданное действие (состояние) не связано с действующим лицом (предметом).

Æнæцæсго м хъуыдыйад

Иувæрсыг мивдисæгон хъуыдыйады хуыз, архайд дзы архайæгимæ баст нæ вæййы.

Æнæцæсго м

гъудиадæ

Еувæрсуг мивдесæгон гъудиади хузæ, архайд си архайæги хæццæ баст нæ фæууй.

Безличный глагол

Глагол, который называет явления природы, физическое или психическое состояние человека, т.е. такое действие или состояние, которое возникает как бы само по себе.

Æнæцæсго м мивдисæг

Йæхи ‘гъдауæй цы архайд æрцæуы кæнæ цы уавæр сæвзæры (æрдзы фæзындтæ, адæймаджы физикон кæнæ психикон уавæр), уый амонæг мивдисæг.

Æнæцæсго м

мивдесæг

Æхе ‘гъдауæй ци архайд æрцæуй кенæ ци уавæр исæвзуруй (æрдзи фæзиндтæ, адæймаги физикон кенæ психикон уавæр), уой амонæг мивдесæг.

Безударные гласные

Гласные, произносимые с меньшей выделительной силой, несколько короче. См.: Ударные гласные.

Æнæцавдон хъæлæсонт æ

Лæмæгъдæр хъæлæсы уагæй цы хъæлæсон мыртæ фæдзурæм, уыдон. Кæс: Цавдон хъæлæсонтæ.

Æнæцавдо н гъæлæсонт æ

Лæмæгъдæр гъæлæси уагæй ци гъæлæсон муртæ фæдздзорæн, етæ. Кæсæ: Цавдон гъæлæсонтæ.

Бессоюзная связь

Связь однородных членов предложения или частей бессоюзного сложного

предложения посредством интонации, без помощи союзов.

Æнæбæттæ г бастдзинад

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ æнæбæттæг вазыгджын хъуыдыйады хæйтты бастдзинад æрмæст интонацийы фæрцы, æнæ бæттæгтæй.

Æнæбæтт æг бастдзийна дæ

Гъудиади æнхузæн иуæнгти кенæ æнæбæттæг вазуггин гъудиади хæйтти бастдзийнадæ æрмæст интонаций фæрци, æнæ бæттæгтæй.

Билингвизм

(от лат. bi- ‘дву(х)’

< bis ‘дважды’ и

lingua ‘язык’)

Двуязычие, одинаково совершенное владение двумя языками.

Билингвиз м

Дыууæ æвзагыл æмхуызон хорз дзурын.

Билингвиз м

Дууæ æвзагебæл æнхузæн хуарз дзорун.

Будущее время

Форма времени глагола, обозначающая то, что действие произойдет после момента речи.

Суинаг афон

Архайд дзурыны фæстæ кæй цæудзæн, уый æвдисæг мивдисæджы афоны хуыз.

Исуйнаг афонæ

Архайд дзоруни фæсте ке цæудзæнæй, уой æвдесæг мивдесæги афони хузæ.

Букварь

Учебник для начального обучения чтению и письму.

Абетæ

Кæсын æмæ фыссыныл ахуыргæнæн чиныг.

Абетæ

Кæсун æма финсунбæл ахургæнæн киунугæ.

Буквы

Графические знаки, служащие для обозначения звуков.

Дамгъæтæ

Æвзаджы мырты графикон нысантæ.

Дамугъатæ

Æвзаги мурти графикон нисантæ.

Валентность

(от лат. valentia

Способность слова вступать в синтаксические связи с другими

Валентондз инад

Дзырды миниуæг æндæр дзырдтимæ синтаксисон

Валентонд зийнадæ

Дзурди минеуæг æндæр дзурдти хæццæ синтаксисон бастдзийнæдтæ

‘сила’)

словами.

(валентад)

бастдзинæдтæ аразын.

(валентадæ

)

аразун.

Варваризм

(от греч.

barbarismós

‘чужеземный’)

Иноязычное слово, воспринимаемое как чуждое для родной речи.

Варваризм

Мадæлон æвзаджы æцæгæлон чи у, уыцы æнæхъуаджы æрбайсгæ дзырдтæ.

Варваризм

Маддæлон æвзаги æцæгæлон ка ‘й, еци æнæгъæугæ æрбайсгæ дзурдтæ.

Вводное предложение

Предложение, вставленное в другое предложение, но не связанное грамматически ни с одним из его членов.

Бавæргæ хъуыдыйад

Хъуыдыйады мидæг

грамматикон æгъдауæй хъуыдыйады уæнгтæй иуимæ дæр баст чи нæу, ахæм хъуыдыйад.

Байвæргæ гъудиадæ

Гъудиади медæгæ грамматикон æгъдауæй гъудиади иуæнгтæй еуей хæццæ дæр баст ка нæ фæууй, уæхæн гъудиадæ.

Вводное слово

Слово, грамматически не связанное с другими словами в предложении, не являющееся членом предложения.

Бавæргæ дзырд

Хъуыдыйады мидæг иннæ дзырдтимæ грамматикон æгъдауæй баст чи нæу, ахæм дзырд; хъуыдыйады уæнгыл нымад нæ цæуы.

Байвæргæ дзурд

Гъудиади медæгæ иннæ дзурдти хæццæ грамматикон æгъдауæй баст ка нæй, уæхæн дзурд; гъудиади иуонгбæл нимад нæ цæуй.

Вводный

Грамматически не связанный с другими частями высказывания.

Бавæргæ

Грамматикон æгъдауæй раныхасы æндæр хæйттимæ баст чи нæу, ахæм.

Байвæргæ

Грамматикон æгъдауæй ранихаси æндæр хæйтти хæццæ баст ка нæй, уæхæн.

Вербальный

(от лат. verbālis < verbum ‘слово, глагол’)

1.Глагольный. 2. Словесный.

Вербалон

1.Мивдисæгон. 2. Дзырдты фæрцы æвдыст.

Вербалон

1.Мивдесæгон. 2. Дзурдти фæрци æвдист.

Вещественное существительно е

Имя существительное, обозначающее несчитаемые предметы (массу, вещество).

Уырзæгон номдар

Банымайæн кæмæн нæй (массæ, уырзæг), ахæм предмет нысангæнæг номдар.

Урзæгон номдар

Банимайæн кæмæн нæййес (массæ, урзæг), уæхæн предмет нисангæнæг номдар.

Вид глагола

Грамматическая категория,

обозначающая характер протекания глагольного действия. Глаголы совершенного вида означают действие, ограниченное каким-либо пределом. Глаголы несовершенного вида указывают на повторяющееся или продолжающееся действие.

Мивдисæдж ы хуыз

Мивдисæджы грамматкон категори, нысан кæны, архайд куыд цæуы, уый. Æххæст хуызы мивдисæг амоны чи фæци æмæ чи фæуыдзæн, ахæм архайд. Æнæххæст хуызы мивдисæг та – чи нæма фæуыдзæн (дæргъвæтин, бирæхаттон), ахæм архайд.

Мивдесæги хузæ

Мивдесæги грамматикон категори, нисан кæнуй, архайд куд цæуй, уой. Æнхæст хузи мивдесæг амонуй, ка фæцæй æма ка фæууодзæй, уæхæн архайд. Æнæнхæст хузи мивдесæг амонуй, ка нæма фæууодзæй (дæргъвæтийнæ, берæхаттон), уæхæн архайд.

Винительный падеж

Косвенная падежная форма, указывающая на объект действия и отвечающая на вопросы кого? что?

Иварон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны архайд кæмæ арæзт у, уый æмæ дзуапп дæтты фæрстытæн кæй? цы?

Иварон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй, архайд кæмæ арæзт æй, уой æма дзуапп дæттуй фæрститæн ке? ци?

Внешне- местный падеж

Косвенная падежная форма, указывающая на

местонахождение предмета на поверхности кого-либо (чего- либо). Отвечает на вопросы на ком? на чем?

Æддагбына тон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны предметы бынат искæуыл (истæуыл) æмæ дзуапп дæтты фæрстытæн кæуыл? цæуыл?

Æндагбуна тон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй предмети бунат ескæбæл (естæбæл) æма дзуапп дæттуй фæрститæн кæбæл? цæбæл?

Внутренне- местный падеж

Косвенная падежная форма, указывающая на

местонахождение предмета внутри кого-либо (чего-либо). Отвечает на вопросы в ком? в чем? где? В иронском диалекте осетинского языка функции этого падежа выполняет форма родительного падежа.

Мидæгбына

-тон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны предметы бынат искæй (истæй) мидæг æмæ дзуапп дæтты фæрстытæн кæм? цæм? кæй мидæг? цæй мидæг? Ирон диалекты ацы хауæны функцитæ æххæст кæны гуырынон хауæны формæ.

Медæгбуна тон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй предмети бунат еске (естæй) медæгæ æма дзуапп дæттуй фæрститæн кæми? цæми? ке медæгæ? цæй медæгæ? Ирон диалекти аци хауæни функцитæ æнхæст кæнуй гуринон хауæни формæ.

Возвратный

Обозначающий действие, направленное на само действующее лицо. Возвратный глагол. Возвратное местоимение.

Здæхгæ

Архайæг предметырдæм цы архайд арæзт вæййы, уый. Здæхгæ мивдисæг. Здæхгæ номивæг.

Æздæхгæ

Архайæг предметæрдæмæ ци архайд арæзт фæууй, е. Æздæхгæ мивдесæг. Æздæхгæ номевæг.

Вокализм

(от лат. vōcālis

‘звучный’)

Состав гласных фонем языка.

Вокализм

Æвзаджы хъæлæсон мыртæ.

Вокализм

Æвзаги гъæлæсон муртæ.

Вокатив

(от лат. vocativus (casus))

Звательный падеж, слово или словосочетание, называющее того, к кому обращается говорящий.

Вокатив

Бадзырды хауæн, дзурæг кæмæ дзуры, уый амонæг дзырд кæнæ дзырдбаст.

Вокатив

Бадзурди хауæн, дзорæг кæмæ дзоруй, уой амонæг дзурд кенæ дзурдбаст.

Вопрос

Обращение к кому-либо, требующее ответа. Риторический вопрос – утверждение, выраженное в форме вопроса, но не требующее ответа.

Фарст

Дзуапп чи домы, искæмæ ахæм сидæны хуыз. Риторикон фарст – дзуапп чи нæ домы, ахæм фарст.

Фарст

Дзуапп ка домуй, ескæмæ уæхæн седæни хузæ. Риторикон фарст – дзуапп ка нæ домуй, уæхæн фарст.

Вопросительное предложение

Вид предложения по цели высказывания, заключающий в себе вопрос и служащий для получения новой информации.

Фарстон хъуыдыйад

Хъуыдыйады хуыз йæ загъды нысанмæ гæсгæ. Вæййы дзы фарст ног информаци базонынæн.

Фарстон гъудиадæ

Гъудиади хузæ æ загъди нисанмæ гæсгæ. Фæууй си фарст нæуæг информаци базонунæн.

Вопросительно- относительное

Местоимение, употребляющееся в вопросительном предложении

Фарстон- ахастон

Фарстон хъуыдыйады мидæг фарст кæй фæрцы рæзы, кæнæ

Фарстон- рахастон

Фарстон гъудиади медæгæ фарст ке фæрци ирæзуй, кенæ

местоимение

для оформления вопроса или в составе сложноподчиненного предложения в качестве союзного слова.

номивæг

домгæвазыгджын хъуыдыйады мидæг бæттæг дзырд чи вæййы, ахæм номивæг.

номевæг

домгæвазуггин гъудиади медæгæ бæттæг дзурд ка фæууй, уæхæн номевæг.

Вопросительны й знак

Знак препинания, который ставится в конце вопросительного предложения.

Фарсты нысан

Фарстон кæнæ риторикон хъуыдыйады кæрон цы æрхæцæн нысан февæрынц, уый.

Фарсти нисан

Фарстон кенæ риторикон гъудиади кæрон ци æрхуæцæн нисан февæрунцæ, е.

Восклицательно е предложение

Вид предложения по эмоциональной окрашенности. Выражает чувства говорящего.

Хъæрон хъуыдыйад

Хъуыдыйады хуыз йæ эмоционалон ахуырстмæ гæсгæ. Æвдисы дзурæджы æнкъарæнтæ.

Гъæрон гъудиадæ

Гъудиади хузæ æ эмоционалон хурстмæ гæсгæ. Æвдесуй дзорæги æнкъарæнтæ.

Восклицательн ый знак

Знак препинания, который может быть поставлен: 1) в конце восклицательного предложения для обозначения эмоционального характера сообщения; 2) в конце побудительного предложения, если оно эмоционально окрашено; 3) в конце вопросительного предложения, если оно имеет эмоциональную окраску (в этом случае ставятся два знака – вопросительный и восклицательный); 4) после

обращения; 5) после междометия.

Хъæры нысан

Æрхæцæн нысан, æвæрынц æй:

1) хъæрон хъуыдыйады кæрон ныхасы эмоционалондзинад равдисынæн; 2)

разæнгардгæнæн хъуыдыйады кæрон, эмоционалон ахуырст куы вæййы, уæд; 3) фарстон хъуыдыйады кæрон, эмоционалон ахуырст куы вæййы, уæд (ахæм хъуыдыйады кæрон февæрынц дыууæ æрхæцæн нысаны – фарсты æмæ хъæры); 4) сидæны фæстæ; 5) æвастхъæры фæстæ.

Гъæри нисан

Æрхуæцæн нисан, æвæрунцæ ‘й: 1) гъæрон гъудиади кæрон нихаси эмоционалондзийнадæ равдесунæн;

2) разæнгардгæнæн гъудиади кæрон, эмоционалон хурст ку фæууй, уæд; 3) фарстон гъудиади кæрон, эмоционалон хурст ку фæууй, уæд (уæхæн гъудиади кæрон февæрунцæ дууæ æрхуæцæн нисани – фарсти æма гъæри); 4) седæни фæсте; 5) æвастгъæри фæсте.

Время

Грамматическая категория глагола, соотносящая действие с моментом речи: прошедшее время – до момента речи, будущее время – после момента речи, настоящее время – с включением момента речи.

Афон

Мивдисæджы грамматикон категори, æвдисы архайды ахаст ныхасы афонмæ: ивгъуыд афон – архайд цыди ныхасы размæ, суинаг афон – архайд цæудзæн ныхасы фæстæ, нырыккон афон – архайд цæуы ныхасимæ иу рæстæг.

Афонæ

Мивдесæги грамматикон категори, æвдесуй архайди рахаст нихаси афонæмæ: евгъуд афонæ – архайд цудæй нихаси размæ, исуйнаг афонæ – архайд цæудзæнæй нихаси фæсте, нуриккон афонæ – архайд цæуй нихаси хæццæ еу рæстæг.

Вспомогательн ый глагол

Глагол, употребляющийся в сочетании с формами других слов для образования сложных (аналитических) форм.

Æххуысгæн æг

мивдисæг

Иннæ дзырдты формæтимæ иумæ вазыгджын (аналитикон) хуызтæ аразынæн цы мивдисæгæй пайда кæнынц,

Æнхусгæн æг

мивдесæг

Иннæ дзурдти формити хæццæ еумæ вазуггин (аналитикон) хузтæ аразунæн ци мивдесæгæй пайда кæнунцæ, е.

уый.

Вставные

конструкции

Слова, сочетания и предложения, вносящие дополнительные замечания в предложение или поясняющие отдельное его слово.

Бавæргæ конструкци тæ

Хъуыдыйадмæ уæлæмхасæн фиппайнæгтæ кæнæ йæ хицæн дзырдты хуыздæр бамбарыны тыххæй цы дзырдтæ, дзырдбæстытæ, хъуыдыйæдтæ бахæссынц, уыдон.

Байвæргæ конструкц итæ

Гъудиадæмæ уæлæнхасæн феппайуйнæгтæ кенæ æ хецæн дзурдти хуæздæр балæдæруни туххæй ци дзурдтæ, дзурдбæститæ, гъудиæдтæ бахæссунцæ, етæ.

Второстепенные члены предложения

Распространители структуры простого предложения. Могут подчиняться главным членам, образуя состав подлежащего и состав сказуемого, или другим второстепенным членам предложения.

Хъуыдыйад ы фæрссаг уæнгтæ

Сæйраг уæнгтæй фæстæмæ ма цы уæнгтæ вæййы хъуыдыйады, уыдон. Фæрссаг уæнгтæ вæййынц сæйраты, зæгъинаджы, кæнæ æндæр фæрссаг уæнгты дæлбар дзырдтæ.

Гъудиади фæрсаг уæнгтæ

Сæйраг иуæнгтæй фæстæмæ ма ци иуæнгтæ фæууй гъудиади, етæ. Фæрсаг иуæнгтæ фæуунцæ сæйрати, зæгъуйнаги кенæ æндæр фæрсаг иуæнгти дæлбарæ дзурдтæ.

Выражение

Фраза или словосочетание, часто употребляемые в речи.

Разагъд

Ныхасы мидæг арæх кæмæй фæпайда кæнынц, ахæм фразæ кæнæ дзырдбаст.

Разагъд

Нихаси медæгæ арæх кæмæй фæппайда кæнунцæ, уæхæн фразæ кенæ дзурдбаст.

Высказывание

Вариант предложения, его конкретная реализация в речи.

Раныхас

Хъуыдыйады вариант, йæ бæлвырд хуыз ныхасы мидæг.

Ранихас

Гъудиади вариант, æ бæлвурд хузæ нихаси медæгæ.

Гапакс

Окказионализм; индивидуально- авторский (контекстный) неологизм.

Гапакс

Окказионализм; бæлвырд контексты кæмæй фæпайда кæнынц, ахæм авторон неологизм.

Гапакс

Окказионализм; бæлвурд контексти кæмæй фæппайда кæнунцæ, уæхæн авторон неологизм.

Геминация

(от лат. geminatio

‘удваивать’)

См.: Удвоение.

Геминаци

Кæс: Дывæр кæнын.

Геминаци

Кæсæ: Дувæр кæнун.

Генеалогическа я классификация

языков

Группировка языков мира в языковые семьи на основании общности происхождения, родственных связей между ними.

Æвзæгты генеалогио н классифика ци

Дунейы æвзæгты дих мыггæгтыл æмæ къордтыл сæ равзæрдмæ гæсгæ.

Æвзæгти генеалогио н классифик аци

Дуйней æвзæгти дех муггæгтæ æма къуæрттæбæл сæ равзурдмæ гæсгæ.

Германистика

Область языкознания, предметом которой являются германские языки.

Германисти кæ

Гермайнаг æвзæгтæ чи иртасы, æвзагзонынады уыцы хай.

Германист икæ

Гермайнаг æвзæгтæ ка ‘ртасуй, æвзагзонунади еци хай.

Германские языки

Группа языков, входящих в индоевропейскую языковую семью. Подгруппы: 1) северная (скандинавская): шведский, норвежский, датский,

Гермайнаг æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы къорд. Йæ дæлкъордтæ сты: 1) цæгатаг: шведаг, норвегиаг, даниаг, исландиаг, фарераг; 2)

Гермайнаг æвзæгтæ

Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар. Æ дæлкъуæрттæ ‘нцæ: 1) цæгатаг: шведаг, норвегиаг, даниаг, исландиаг, фарераг; 2) нигулæйнаг: англисаг, немуцаг, нидерландаг,

исландский, фарерский; 2) западная: английский, немецкий, нидерландский, фризский, идиш и др.; 3) восточная: вымершие языки – готский, бургундский и др.

ныгуылæйнаг: англисаг, немыцаг, нидерландаг, фризаг, идиш æ.æнд.; 3) скæсæйнаг: мард æвзæгтæ – готаг, бургундиаг æ.æнд.

фризаг, идиш æ.æнд.; 3) скæсæйнаг: мард æвзæгтæ – готаг, бургундиаг æ.æнд.

Гипербола

(от греч. hyperbolē

‘преувеличение’)

Фигура речи, основанная на преувеличении.

Гиперболæ

Уæлдай егъау кæнынæн цы фæрæзæй пайда чындæуы, уый.

Гиперболæ

Уæлдай егъау кæнунæн ци фæрæзнæй пайда киндæуй, е.

Гипероним

(от греч. hyper ‘над, сверх’ и onyma ‘имя’)

Слово, подчиняющее себе значения других слов.

Гипероним

Иннæ дзырдты нысаниуæг йæ дæлбар чи кæны, ахæм дзырд.

Гипероним

Иннæ дзурдти нисанеуæг æ дæлбарæ ка кæнуй, уæхæн дзурд.

Гипоним

(от греч. hypo ‘под, вниз’ и onyma ‘имя’)

Слово, семантически подчиненное другому слову.

Гипоним

Йæ семантикæмæ гæсгæ иннæ дзырды дæлбар цы дзырд вæййы, уый.

Гипоним

Æ семантикæмæ гæсгæ иннæ дзурди дæлбарæ ци дзурд фæууй, е.

Гипонимия

(от греч. hypo ‘под, вниз’ и onyma ‘имя’)

Совокупность слов в

семантическом поле, объединенных отношениями иерархии.

Гипоними

Сæ нысаниуæгтæн дæлбардзинады ахаст кæмæн ис, ахæм дзырдты къорд.

Гипоними

Сæ нисæнттæн дæлбарæдзийнади рахаст кæмæн ес, уæхæн дзурдти къуар.

Главное предложение

Та часть сложного предложения, которая занимает господствующее положение по отношению к придаточной части.

Сæйраг хъуыдыйад

Йæ дæлбар уæлæмхасæн хай кæмæн ис, ахæм вазыгджын хъуыдыйады сæйраг хай.

Сæйраг гъудиадæ

Æ дæлбарæ уæлæмхасæн гъудиадæ кæмæн ес, уæхæн вазуггин гъудиади сæйраг хай.

Главные члены предложения

Грамматическая основа предложения. Для двусоставного предложения главными членами являются подлежащее и сказуемое. В односоставном предложении один главный член, который может быть в форме подлежащего или сказуемого.

Хъуыдыйад ы сæйраг уæнгтæ

Хъуыдыйады грамматикон бындур. Дывæрсыг хъуыдыйады сæйраг уæнгтæ сты сæйрат æмæ зæгъинаг, иувæрсыг хъуыдыйады та вæййы иу сæйраг уæнг – сæйрат кæнæ зæгъинаг.

Гъудиади сæйраг иуæнгтæ

Гъудиади грамматикон бундор. Дувæрсуг гъудиади сæйраг иуæнгтæ æнцæ сæйрат æма зæгъуйнаг, еувæрсуг гъудиади ба фæууй еу сæйраг иуонг – сæйрат кенæ зæгъуйнаг.

Глагол

Часть речи, выражающая действие или состояние как процесс. Основные морфологические признаки – вид, время, наклонение, лицо. Синтаксическая роль в предложении – сказуемое.

Мивдисæг

Предметы архайд æвдисæг ныхасы хай. Йæ сæйрагдæр морфологион миниуджытæ сты хуыз, афон, здæхæн æмæ цæсгом. Хъуыдыйады уæнгтæм гæсгæ арæхдæр вæййы зæгъинаг.

Мивдесæг

Предмети архайд æвдесæг нихаси хай. Æ cæйрагдæр морфологион минеугутæ æнцæ хузæ, афонæ, æздæхæн æма цæсгом. Гъудиади иуæнгтæмæ гæсгæ арæхдæр фæууй зæгъуйнаг.

Гласный звук

Звук, состоящий из голосового тона. Разновидности гласных: гласные верхнего, среднего и нижнего подъема; гласные переднего, среднего и заднего ряда; лабиализованные (огубленные) и

нелабиализованные (неогубленные); долгие и краткие; сильные и слабые; ударные и безударные, слогообразующие и неслогообразующие; редуцированные и т.д.

Хъæлæсон мыр

Æрмæст хъæлæсы фæрцы цы мыр сæвзæры, уый. Хъæлæсон мырты хуызтæ сты: уæллаг, астæуккаг æмæ бинаг систы хъæлæсонтæ; раззаг, астæуккаг æмæ фæстаг рæнхъы хъæлæсонтæ; лабиализацигонд æмæ æнæлабиализацигонд; цыбыр æмæ дæргъвæтин; тыхджын æмæ лæмæгъ; цавдон æмæ æнæцавдон; уæнгаразæг æмæ æнæуæнгаразæг; редукцигонд хъæлæсонтæ æ.а.д.

Гъæлæсон мур

Æрмæст гъæлæси фæрци ци мур исæвзуруй, е. Гъæлæсон мурти хузтæ æнцæ: уæллаг, астæуккаг æма бунккаг исисти гъæлæсонтæ; раззаг, астæуккаг æма фæстаг рæнгъи гъæлæсонтæ; лабиализацигонд æма æнæлабиализацигонд; цубур æма дæргъвæтийнæ; тухгин æма лæмæгъ; цавдон æма æнæцавдон; уæнгаразæг æма æнæуæнгаразæг; редукцигонд гъæлæсонтæ æ.у.и.

Глоссарий

(от лат. glōssārium)

Толковый словарь устаревших и малоупотребительных слов.

Глоссари

Зæронд дзырдты æмбарынгæнæн дзырдуат.

Глоссари

Зæронд дзурдти лæдæрунгæнæн дзурдуат.

Глоттализованн ый

(от греч. glōtta

‘гортань’)

= Гортанный. = Ларингальный.

См.: Гортанный.

Глоттализа цигонд

= Хурхон. = Ларингалон. Кæс:

Хурхон.

Глоттализ ацигонд

= Хорхон. = Ларингалон. Кæсæ:

Хорхон.

Глухой

Лишенный голосового тона, производимый органами речи без участия голоса. Глухой согласный. Ср.: Звонкий согласный.

Æзылангон

Хъæлæсы уагæй иппæрд, йæ дзургæйæ хъæлæс нæ архайы. Æзылангон æмхъæлæсон. Абар: Зылангон æмхъæлæсон.

Æзæлланг он

Гъæлæси уагæй еппæрд, æ дзоргæй гъæлæс нæ архайуй. Æзæллангон æмгъæлæсон. Рабарæ: Æзæллангон æмгъæлæсон.

Говор

Разновидность общенародного языка, служащая для общения людей, проживающих в какой- либо местности. Совокупность нескольких однотипных говоров составляет диалект.

Ныхасыздæ хт

Иумæйаг æвзаджы хуыз, пайда дзы кæнынц хицæн цæрæнбынаты цæрджытæ. Цалдæр иухуызон ныхасыздæхты иумæ аразынц диалект.

Нихасиздæ х

Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си кæнунцæ хецæн цæрæнбунати цæргутæ. Цалдæр еухузон нихасиздæхи еумæ аразунцæ диалект.

Гортанный

1.Образуемый в голосовой щели сближением или смыканием голосовых связок. Гортанный согласный. 2.Увулярный, фарингальный, заднеязычный согласный.

Хурхон

1.Хурхуадындзтæ куы бангом вæййынц, уæд уый фæрцы цы мыр равзæры, уый. Хурхон æмхъæлæсон. 2.Увулярон,

фарингалон, фæсæвзагон æмхъæлæсон.

Хорхон

1.Хорхауиндзгутæ ку бангон унцæ, уæд уой фæрци ци мур равзæруй, е. Хорхон æмгъæлæсон. 2.Увулярон, фарингалон, фæсæвзагон æмгъæлæсон.

Грамматика

1.Грамматический строй;

Грамматик

1.Грамматикон сконд, æвзаджы

Грамматик

1.Грамматикон сконд, æвзаги

(от греч.

grammatikē < gramma ‘буква, написание’)

система правил и средств комбинаторики языковых единиц (включает морфологию и синтаксис). 2. Раздел

языкознания, изучающий грамматический строй языка.

æ

иуæгтæ кæрæдзиимæ бæттыны фæтк æмæ фæрæзтæ (арæзт у морфологи æмæ синтаксисæй).

2. Æвзаджы грамматикон сконд æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый.

æ

еуæгтæ кæрæдзебæл бæттуни фæткæ æма фæрæзнитæ (арæзт æй морфологи æма синтаксисæй). 2.Æвзаги грамматикон сконд æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е.

Грамматическа я категория

Единство грамматического значения и всех средств его материального выражения (формальных показателей) в данном языке.

Грамматик он категори

Грамматикон нысаниуæг æмæ йæ материалон (формалон) æвдисæнты иугонд æвзаджы мидæг.

Грамматик он

категори

Грамматикон нисанеуæг æма æ материалон (формалон) æвдесæнти еугонд æвзаги медæгæ.

Грамматическа я основа

предложения

См.: Главные члены предложения.

Хъуыдыйад ы

грамматико н бындур

Кæс: Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæ.

Гъудиади грамматик он бундор

Кæсæ: Гъудиади сæйраг иуæнгтæ.

Грамматическа я форма слова

Словоформа, вариант лексемы, в котором лексическое значение остается неизменным, а изменяется только грамматическое значение.

Дзырды грамматико н формæ

Йæ лексикон нысаниуæг æнæивдæй кæмæн баззад, фæлæ æрмæст йæ грамматикон нысаниуæг кæмæн аивта, дзырды ахæм хуыз.

Дзурди грамматик он формæ

Æ лексикон нисанеуæг æнæййивдæй кæмæн байзадæй, фал æрмæст æ грамматикон нисанеуæг кæмæн раййивта, дзурди уæхæн хузæ.

Грамматически е свойства слова

Совокупность признаков: 1) значение слова как части речи (категориальное значение); 2) словообразовательная структура;

3) способность к формальному изменению; 4) абстрактные свойства (число, падеж – у имени; вид, залог, время, наклонение, лицо – у глагола); 5) синтаксическая функция.

Дзырды грамматико н

миниуджыт æ

Бæлвырд миниуджыты иугонд, уыцы миниуджытæ сты: 1) дзырды куыд ныхасы хайы (ома категориалон) нысаниуæг;

2) дзырдарæзты структурæ; 3) формалон ивддзинæдтæм арæхсындзинад; 4) абстрактон миниуджытæ (хауæн æмæ нымæц – нæмттæн; хуыз, здæхæн, афон, цæсгом – мивдисæгæн); 5) синтаксисон функци.

Дзурди грамматик он минеугутæ

Бæлвурд минеугути еугæндæ, еци минеугутæ æнцæ: 1) дзурди куд нихаси хаййи (гъома категориалон) нисанеуæг; 2) дзурдарæзти

структурæ; 3) формалон æййивддзийнæдтæмæ арæхсундзийнадæ; 4) абстрактон минеугутæ (хауæн æмæ нимæдзæ – нæмттæн; хузæ, æздæхæн, афонæ, цæсгон – мивдесæгæн); 5) синтаксисон функци.

Грамматическо е значение

Обобщенное языковое значение, указывающее на связи между языковыми единицами.

Грамматик он нысаниуæг

Æвзаджы иумæйаг нысаниуæг, амоны æвзаджы иуæгты ‘хсæн бастдзинад.

Грамматик он

нисанеуæг

Æвзаги æмеугонд нисанеуæг, амонуй æвзаги еуæгти ‘хсæн бастдзийнадæ.

Графема

(от греч. grapho

‘пишу’)

Минимальная единица графической системы языка (системы письма).

Графемæ

Æвзаджы графикон системæйы (фыссынады) тæккæ къаддæр иуæг.

Графемæ

Æвзаги графикон системи (финсуйнади) тæккæ минкъийдæр еуæг.

Графика

Раздел языкознания, изучающий

Графикæ

Алфавиты дамгъæтæ æмæ

Графикæ

Алфавити дамугъатæ æма

(от греч. grapho

‘пишу’)

буквы алфавита и диакритические знаки в их отношении к звуковому строю языка.

диакритикон нысантæн æвзаджы мыртимæ цы бастдзинад ис, æвзагзонынады уый иртасæг хай.

диакритикон нисантæн æвзаги мурти хæццæ ци бастдзийнадæ ес, æвзагзонунади уой æртасæг хай.

Греческий язык

Язык греков. По генеалогической классификации языков относится к греческой группе

индоевропейской языковой семьи. Древнегреческий язык.

Грекъаг æвзаг, бердзенаг æвзаг

Грекъæгты æвзаг. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы индоевропæйаг æвзæгты грекъаг (бердзенаг) къордмæ. Рагонгрекъаг (рагонбердзенаг) æвзаг.

Грекъаг, бердзейнаг æвзаг

Грекъæгти æвзаг. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй индоевропаг æвзæгти грекъаг (бердзейнаг) къуармæ. Рагонгрекъаг (рагонбердзейнаг) æвзаг.

Грузинский язык

Язык грузин. По генеалогической классификации языков относится к картвельской группе кавказской языковой семьи.

Гуырдзиаг æвзаг

Гуырдзиæгты æвзаг. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты картвелаг къордмæ.

Гурдзиаг æвзаг

Гурдзиæгти æвзаг. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти картвелаг къуармæ.

Губной

Произносимый с участием губ. Губно-губной (билабиальный) – образуемый сближением или смыканием обеих губ. Губно- зубной (лабио-дентальный) – образуемый сближением нижней губы с верхними зубами.

См.: Лабиальный.

Былон

Былты архайды фæрцы чи равзæры, ахæм мыр. Был-былон (билабиалон) – былтæ кæрæдзимæ куы бахæстæг кæнæ бангом вæййынц, уæд уый фæрцы цы мыр равзæры, уый. Былон-дæндагон (лабио- денталон) – бинаг был уæллаг дæндæгтæм куы бахæстæг вæййы, уæд уый фæрцы цы мыр равзæры, уый. Кæс: Лабиалон.

Билон

Билти архайди фæрци ка равзуруй, уæхæн мур. Билæ-билон (билабиалон) – билтæ кæрæдземæ ку бахæстæг кенæ бангон унцæ, уæд уой фæрци ци мур равзуруй, е. Билон-дæндагон (лабио-денталон) – бунккаг билæ уæллаг дæндæгутæмæ ку бахæстæг уй, уæд уой фæрци ци мур равзуруй, е. Кæсæ: Лабиалон.

Дательный падеж

Косвенная падежная форма, выражающая объектные, определительные и т.п. отношения; отвечает на вопросы кому? чему?

Дæттынон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны объектон, бæрæггæнæн æ.æнд. ахастдзинæдтæ; дзуапп дæтты фæрстытæн кæмæн? цæмæн?

Дæттинон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй объектон, бæрæггæнæн æ.æнд. рахастдзийнæдтæ; дзуапп дæттуй фæрститæн кæмæн? цæмæн?

Двоеточие

Знак препинания в виде двух точек (:), расположенных одна над другой и употребляемый для разделения неравнозначных частей предложения.

Дыстъæлф

Æрхæцæн нысан, арæзт у дыууæ стъæлфæй – иу иннæйы бынмæ (:), пайда дзы кæнынц хъуыдыйады æнæмнысан хæйттæ кæрæдзийæ хицæн кæнгæйæ.

Дустъæлф æ

Æрхуæцæн нисан, арæзт æй дууæ стъæлфæй – еу инней бунмæ (:), пайда си кæнунцæ гъудиади æнæмнисан хæйттæ кæрæдземæй хецæн кæнгæй.

Двусоставное

Структурный вид простого

Дывæрсыг

Дыууæ сæйраг уæнгæй (сæйрат

Дувæрсуг

Дууæ сæйраг иуонгемæй (сæйрат

предложение

предложения, основу которого составляют подлежащее и сказуемое. Ср.: Односоставное предложение.

хъуыдыйад

æмæ зæгъинагæй) арæзт хъуыдыйад. Абар: Иувæрсыг хъуыдыйад.

гъудиадæ

æма зæгъуйнагæй) арæзт гъудиадæ. Рабарæ: Еувæрсуг гъудиадæ.

Деепричастие

Особая форма глагола, обозначающая добавочное действие. Совмещает в себе признаки глагола и наречия.

Фæрссагми

Мивдисæгæй арæзт сæрмагонд формæ, æвдисы фæрссаг (уæлæмхасæн) архайд.

Фæрссагмийæн ис мивдисæджы æмæ фæрсдзырды миниуджытæ.

Фæрсагми й

Мивдесæгæй арæзт сæрмагонд формæ, æвдесуй фæрсаг (уæлæнхасæн) архайд. Фæрсагмийæн ес мивдесæги æма фæрсдзурди минеугутæ.

Деепричастный оборот

Деепричастие с зависимыми словами; выполняет в предложении роль обособленного второстепенного члена.

Фæрссагми он здæхт

Фæрссагми йæ дæлбар дзырдтимæ; хъуыдыйады мидæг вæййы иртæстгонд фæрссаг уæнг.

Фæрсагми йон æздæх

Фæрсагмий æ дæлбарæ дзурдти хæццæ; гъудиади медæгæ фæууй æртæстгонд фæрсаг иуонг.

Денотат

(от лат. denotatus

‘обозначенный’)

Предметное значение имени (знака).

Денотат

Номæн (нысанæн) йæ предметон нысаниуæг.

Денотат

Номæн (нисанæн) æ предметон нисанеуæг.

Дентальный

(от франц. dental < лат. dentis ‘зуб’)

= Зубной – согласный звук, образуемый при смыкании кончика языка с верхними зубами.

Денталон

= Дæндагон – æвзаджы кæрон уæллаг дæндæгтыл бамбæлгæйæ цы æмхъæлæсон мыр сæвзæры, уый.

Денталон

= Дæндагон – æвзаги кæрон уæллаг дæндæгутæбæл бамбæлгæй ци æмгъæлæсон мур исæвзуруй, е.

Деривация

(от лат. derivatio ‘отведение, образование’)

Процесс образования или изменения языковых единиц по отношения к исходным единицам.

Дериваци

Æвзаджы иуæгты равзæрд кæнæ сæ ивынад сæ райдиан хуызимæ сæ абаргæйæ.

Дериваци

Æвзаги еуæгти равзурдæ кенæ сæ æййевунадæ сæ райдайæн хузи хæццæ сæ рабаргæй.

Диакритически е знаки

(диакритики)

(от греч. diakritikos

‘различительный’)

Надстрочные, подстрочные или внутренние знаки, служащие для изменения или уточнения чтения букв.

Диакритик он нысантæ

Дамгъæтæ куыд кæсын хъæуы, уый бæлвырддæргæнæг уæлрæнхъон, дæлрæнхъон кæнæ мидæггаг нысантæ.

Диакритик он нисантæ

Дамугъатæ куд кæсун гъæуй, уой бæлвурддæргæнæг уæлрæнгъон, дæлрæнгъон кенæ медæггон нисантæ.

Диалект

(от греч. dialektos

‘говор, наречие’)

Совокупность нескольких однотипных говоров.

Диалект

Цалдæр иухуызон ныхасыздæхты иугонд.

Диалект

Цалдæр еухузи нихасиздæхи еугондæ.

Диалектизм

(от греч. dialektos

‘говор, наречие’)

Диалектное слово, включаемое в литературную речь и выделяемое там как отступление от нормы.

Диалектизм

Диалектон дзырд, литературон ныхасы мидæг вæййы нормæйæ иппæрд.

Диалектиз м

Диалектон дзурд, литературон нихаси медæгæ фæууй нормæй еппæрд.

Диалектология (от греч. dialektos ‘говор, наречие’)

Раздел языкознания, изучающий диалекты и говоры.

Диалектоло ги

Диалекттæ æмæ

ныхасыздæхтытæ чи иртасы, æвзагзонынады уыцы хай.

Диалектол оги

Диалекттæ æма нихасиздæхтæ ка ‘ртасуй, æвзагзонунади еци хай.

Диалог

(от греч. diálogos

‘беседа’)

Разговор двух или нескольких лиц.

Диалог

Дыууæ кæнæ цалдæр адæймаджы ныхас.

Диалог

Дууæ кенæ цалдæр адæймагей дзубанди.

Диахрония

(от греч. dia ‘через’ и chronos ‘время’)

Историческое развитие языковой системы во времени, а также исследование языка в процессе данного развития.

Фæсрæстæг (диахрони)

Æвзаджы системæйы историон рæзт рæстæджы дæргъы, стæй æвзаг иртасын уыцы рæзты процессы.

Фæсрæстæ г (диахрони)

Æвзаги системи историон ирæзт рæстæги æндæргъци, уæдта æвзаг æртасун еци ирæзти процесси.

Дивергенция

(от лат. divergo ‘отклоняюсь, отхожу’)

Расхождение, отдаление друг от друга двух или более языковых явлений или языков в ходе их исторического развития.

Дивергенци

Дыууæ кæнæ фылдæр æвзаджы (æвзагон фæзынды) сæ историон рæзты дæргъы кæрæдзийæ куы адард вæййынц кæнæ се ‘хсæн хъауджыдзинад куы фæзыны, уæд уый.

Дивергенц и

Дууæ кенæ фулдæр æвзаги (æвзагон фæззинди) сæ историон ирæзти æндæргъци кæрæдземæй ку райдард унцæ кенæ се ‘хсæн игъаугидзийнадæ ку фæззиннуй, уæд е.

Диктант

(нем. Diktant < лат. dictare ‘диктовать’)

Письменная проверочная работа

– записывание текста, диктуемого учителем.

Диктант

Бæрæггæнæн фысгæ куыст – ахуыргæнæг цы текст кæсы, уый фыссын.

Диктант

Бæрæггæнæн финсгæ куст – ахургæнæг ци текст кæсуй, уой финсун.

Дискурс

(от франц. discours

‘речь’)

Текст, созданный носителем языка в конкретной речевой ситуации.

Дискурс

Æвзагыл дзурæг конкретон уавæры цы текст саразы, уый.

Дискурс

Æвзагбæл дзорæг конкретон уавæри ци текст исаразуй, е.

Диссимиляция (от лат. dissimilatio ‘расподобление’)

Артикуляционное расподобление одинаковых или подобных звуков в потоке речи.

Диссимиля ци

Иухуызон мыртæн сæ артикуляци ныхасы мидæг куы фендæрхуызон вæййы, уый.

Диссимиля ци

Еухузи муртæн сæ артикуляци нихаси медæгæ ку фендæрхузон уй, е.

Дистрибуция

(от лат. distributio

‘распределение’)

Распределение контекстуальных окружений между языковыми единицами.

Дистрибуци

Æвзаджы иуæгты райуæрст, контексты мидæг сæ фарсмæ цы иуæгтæ лæууы, уыдонимæ.

Дистрибуц и

Æвзаги еуæгти райуæрст, контексти медæгæ сæ фарсмæ ци еуæгтæ лæууй, уони хæццæ.

Дифтонг

(от греч.

díphthongos

‘двугласный’)

Сочетание двух гласных звуков, произносимых слитно как один звук.

Дифтонг

Дыууæ хъæлæсоны æмиуад, фæдзурынц сæ æмхæстæй, цыма иу мыр сты, афтæ.

Дифтонг

Дууæ гъæлæсони æмеуадæ, фæдздзорунцæ сæ æнхуæцгæ, цума еу мур æнцæ, уотæ.

Дифференциаль ный признак фонемы

(от лат. differentia

‘различие’)

Акустико-артикуляционный признак фонемы, который различает звуковые оболочки значимых единиц языка.

Фонемæйы дифференц иалон миниуæг

Æвзаджы иуæгæн йæ мырон хуыз чи аивы, фонемæйы ахæм акустикон-артикуляцион миниуæг.

Фонеми

дифференц иалон минеуæг

Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка раййевуй, фонеми уæхæн акустикон-артикуляцион минеуæг.

Диэреза

(от греч. diairesis ‘разрыв, разделение’)

Выпадение звуков в слове или привычном словосочетании по комбинаторным причинам.

Диэрезæ

Мырты рахауд дзырдæй кæнæ, чи ныффидар, ахæм дзырдбастæй комбинаторон аххосæгтæм гæсгæ.

Диэрезæ

Мурти рахаудт дзурдæй кенæ, ка ниффедарæй, уæхæн дзурдбастæй комбинаторон анхосæгтæмæ гæсгæ.

Дополнение

Второстепенный член

Æххæстгæн

Хъуыдыйады фæрссаг уæнг

Æнхæстгæ

Гъудиади фæрсаг иуонг архайæг

предложения со значением объекта действия или признака, выраженный обычно косвенным падежом имени. Прямое дополнение. Косвенное дополнение.

æн

архайæг объект кæнæ миниуæджы нысаниуæгимæ. Арæхдæр вæййы номы фæрссаг хауæны хуызы. Комкоммæ æххæстгæнæн. Фæрссаг æххæстгæнæн.

нæн

объект кенæ минеуæги нисанеуæги хæццæ. Арæхдæр фæууй номи фæрсаг хауæни хузи. Комкоммæ æнхæстгæнæн. Фæрсаг æнхæстгæнæн.

Единственное число

Форма числа, обозначающая один предмет в ряду однородных предметов.

Иууон нымæц

Цалдæр иухуызон предметты рæнхъы иу предмет чи æвдисы, нымæцы ахæм формæ.

Еууон нимæдзæ

Цалдæр æнхузæн предметти рæнгъи еу предмет ка æвдесуй, нимæдзи уæхæн формæ.

Жаргон

(от франц. jargon ‘непонятная речь, условный язык’)

Разновидность общенародного языка, используемая для общения отдельной

относительно устойчивой социальной группой. См.: Арго.

Жаргон

Иумæйаг æвзаджы хуыз, пайда дзы кæнынц хицæн социалон кæнæ профессионалон къордтæ. Кæс: Арго.

Жаргон

Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си кæнунцæ хецæн социалон кенæ профессионалон къуæрттæ. Кæсæ: Арго.

Жаргонизм

(от франц. jargon ‘непонятная речь, условный язык’)

Жаргонное слово или выражение.

Жаргонизм

Жаргоны дзырд кæнæ разагъд.

Жаргониз м

Жаргони дзурд кенæ разагъд.

Желательное наклонение (оптатив)

Глагол этого наклонения указывает на действие, которое возможно при определенных условиях, но пока еще не происходит в действительности.

Бæллиццаг здæхæн

Ацы здæхæны мивдисæг æвдисы, чи нæма цæуы, фæлæ бæрæг уавæрты уæвæн кæмæн ис, ахæм архайд.

Бæллеццаг æздæхæн

Аци æздæхæни мивдесæг æвдесуй, ка нæма цæуй, фал бæрæг уавæрти уæн кæмæн ес, уæхæн архайд.

Заимствование

Элемент, перенесенный из одного языка в другой в результате языковых контактов. Заимствованное слово.

Æрбайст

Æвзæгты бастдзинады фæрцы иу æвзагæй иннæмæ хаст элемент. Æрбайсгæ дзырд.

Æрбайст

Æвзæгти бастдзийнади фæрци еу æвзагæй иннемæ хаст элемент. Æрбайсгæ дзурд.

Залог

Глагольная категория, выражающая отношения между субъектом и объектом действия. Действительный залог (актив). Страдательный залог (пассив).

Миздахæн

Архайды субъект æмæ объекты ахастдзинæдтæ æвдисæг мивдисæджы категори. Актив. Пассив.

Бæрнæхст

Архайди субъект æма объекти рахастдзийнæдтæ æвдесæг мивдесæги категори. Уацæгадон бæрнæхст (актив). Кондесæгон бæрнæхст (пассив).

Запятая

Знак препинания, разделяющий слова, группы слов или предложения.

Къæдзыг

Æрхæцæн нысан, кæрæдзийæ хицæн кæны дзырдтæ, дзырдты къордтæ æмæ хъуыдыйæдтæ.

Къæдзуг

Æрхуæцæн нисан, кæрæдземæй хецæн кæнуй дзурдтæ, дзурдти къуæрттæ æма гъудиæдтæ.

Звук

Минимальная неделимая единица произносимой речи. Во всяком звуке речи выделяются акустическая, артикуляционная и

Мыр

Минималон æнæдихгæнгæ дзургæ ныхасы иуæг. Ныхасы алы мыр дæр бæрæггонд цæуы йæ акустикон, артикуляцион

Мур

Минималон æнæдехгæнгæ дзоргæ нихаси еуæг. Нихаси алли мур дæр бæрæггонд цæуй æ акустикон, артикуляцион æма

смыслоразличительная (функциональная) стороны.

æмæ нысаниуæгхицæнгæнæн æууæлтæй.

нисанеуæгхецæнгæнæн æууæлтæй.

Звукоподражате льные слова

Слова, которые воспроизводят звуки неживой природы, крики животных, птиц, а также звуки, издаваемые человеком в процессе трудовой деятельности. Внешне напоминая междометия, звукоподражательные слова не выражают чувств, побуждений. В системе частей речи не учитываются.

Мырфæзмæ н дзырдтæ

Æдзард æрдзы мыртæ, цæрæгойты æмæ мæргъты хъæртæй, стæй адæймаг кусгæйæ цы мыртæ дзуры, уыдонæй цы дзырдтæ равзæры, уыдон. Мырфæзмæн дзырдтæ сты æвастхъæрты ‘нгæс, фæлæ не ‘вдисынц нæдæр

æнкъарæнтæ, нæдæр разæнгарддзинад. Ныхасы хайыл нымад нæ цæуынц.

Мурфæнзæ н дзурдтæ

Æдзард æрдзи муртæ, цæрæгойти æма мæргъти гъæртæй, уæдта адæймаг косгæй ци муртæ дзоруй, уонæй ци дзурдтæ равзуруй, етæ. Мурфæнзæн дзурдтæ æнцæ æвастгъæрти ‘нгæс, фал не ‘вдесунцæ нæдæр æнкъарæнтæ, нæдæр разæнгарддзийнадæ. Нихаси хайбæл нимад нæ цæунцæ.

Знак

Показатель языкового значения.

Нысан

Æвзаджы нысаниуæджы æвдисæн.

Нисан

Æвзаги нисанеуæги æвдесæн.

Знаки препинания

Графические знаки, с помощью которых оформляется текст: происходит членение текста на предложения, передаются

особенности строения

предложения, его интонационный рисунок. К знакам препинания относятся: точка, запятая, двоеточие, тире, вопросительный знак,

восклицательный знак, многоточие, точка с запятой, скобки, кавычки.

Æрхæцæн нысæнттæ

Хъуыдыйадæн йæ интонацион ныв, йæ арæзты хицæндзинæдтæ æмæ хицæн хæйттыл кæй фæрцы дихгонд цæуы,, уыцы графикон нысæнттæ. Æрхæцæн нысæнттæм хауынц: стъæлф, къæдзыг, дыстъæлф, тире, фарсты нысан, хъæры нысан, бирæстъæлфыг, стъæлф къæдзыгимæ, къæлæттæ, дыкъæдзыгтæ.

Æрхуæцæн нисæнттæ

Гъудиадæн æ интонацион хузæ, æ арæзти хецæндзийнæдтæ æма, хецæн хæйттæбæл ке фæрци дехгонд цæуй, еци графикон нисæнттæ. Æрхуæцæн нисæнттæмæ хаунцæ: стъæлфæ, къæдзуг, дустъæлфæ, тире, фарсти нисан, гъæри нисан, берæстъæлфуг, стъæлфæ къæдзуги хæццæ, къæлæттæ, дукъæдзугтæ.

Знаменательны е части речи

Слова, обладающие определенными лексическими значениями, набором характерных грамматических и синтаксических свойств.

Нысанхæсс æг ныхасы хæйттæ

Бæрæг бæлвырд лексикон нысаниуæг, грамматикон æмæ синтаксисон миниуджытæ кæмæн ис, ахæм дзырдтæ.

Нисанхæсс æг нихаси хæйттæ

Бæрæг бæлвурд лексикон нисанеуæг, грамматикон æма синтаксисон минеугутæ кæмæн ес, уæхæн дзурдтæ.

Зубной

См.: Дентальный.

Дæндагон

Кæс: Денталон.

Дæндагон

Кæсæ: Денталон.

Идеограмма

(от греч. idea ‘идея, понятие, образ’ и gramma ‘буква,

написание’)

Знак идеографического письма (цифры, химические и математические знаки, иероглифы).

Идеограмм æ

Идеографион фыссынады нысан (цифрæтæ, химион æмæ математикон нысæнттæ, иероглифтæ).

Идеограмм æ

Идеографион финсуйнади нисан (цифритæ, химион æма математикон нисæнттæ, иероглифтæ).

Идеография

(от греч. idea ‘идея, понятие, образ’ и grapho ‘пишу’)

Вид письма, знаки которого передают понятия, ассоциируемые с

изображениями.

Идеографи

Æмбарынадæн йæ ныв нысанæй æвдыст кæм фæцæуы, фыссынады ахæм хуыз.

Идеографи

Лæдæруйнадæн æ хузæ нисанæй æвдист кæми фæццæуй, финсуйнади уæхæн хузæ.

Идиолект

(от греч. idios ‘свой, своеобразный’ и lektos ‘разговор’)

Совокупность особенностей, характеризующих речь отдельного человека.

Идиолект

Хицæн адæймаджы ныхасы миниуджыты æмбырдгонд.

Идиолект

Хецæн адæймаги нихаси минеугути æмбурдгонд.

Идиома

(от греч. idiōma ‘своеобразное выражение’)

То же, что и фразеологизм: свойственное данному языку неразложимое словосочетание, значение которого не совпадает со значением составляющих его слов.

Идиомæ

Ома, фразеологизм: йæ иумæйаг нысан хицæн кæмæн кæны йæ аразæг дзырдты нысанæй, бæлвырд æвзаджы ахæм æнæдихгæнгæ дзырдбаст.

Идиомæ

Гъома фразеологизм: æ еумæйаг нисан хецæн кæмæн кæнуй æ аразæг дзурдти нисанæй, бæлвурд æвзаги уæхæн æнæдехгæнгæ дзурдбаст.

Идиоматика

(от греч. idiōma ‘своеобразное выражение’)

1.Своеобразие слов, выражений, синтаксических конструкций данного языка, буквально непереводимое на другие языки.

2. Раздел языкознания, изучающий идиоматизмы данного языка.

Идиоматик æ

1.Æндæр æвзагмæ комкоммæ ратæлмацгæнæн кæмæн нæй, бæлвырд æвзаджы дзырдты, разагъдты, синтаксисон конструкциты уыцы хицæндзинад. 2. Æвзаджы идиоматизмтæ æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый.

Идиоматик æ

1.Æндæр æвзагмæ комкоммæ ратæлмацгæнæн кæмæн нæййес, бæлвурд æвзаги дзурдти, разагъдти, синтаксисон конструкцити еци хецæндзийнадæ. 2. Æвзаги идиоматизмтæ æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е.

Иероглиф

(от греч. hieros ‘священный’ и glyphē ‘то, что вырезано’)

Идеограмма, первоначально имеющая связь с изображением обозначаемого явления.

Египетские, китайские иероглифы.

Иероглиф

Идеограммæ, райдианы баст уыд, цы фæзынд нысан кодта, уыимæ. Мысыйраг, китайаг иероглифтæ.

Иероглиф, авицца

Идеограммæ, райдайæни баст адтæй, ци фæззинд нисан кодта, уой хæццæ. Мисийраг, китайаг иероглифтæ.

Изафет

(от араб. аль- идафату ‘добавление’)

Способ синтаксической связи, характерный для

определительных (атрибутивных) конструкций.

Изафет

Синтаксисон бастдзинады фæрæз бæрæггæнæны (атрибутивон) конструкциты.

Изафет

Синтаксисон бастдзийнади

фæрæзнæ бæрæггæнæни (атрибутивон) конструкцити.

Изложение

Письменный пересказ текста своими словами.

Изложени

Текст хи ныхæстæй фыссын.

Изложени

Текст хе дзурдтæй финсун.

Изменяемые части речи

Склоняемые или спрягаемые слова.

Ныхасы ивгæ хæйттæ

Тасындзæг кæнæ ифтындзæг цы дзырдтæ кæнынц, уыдон.

Нихаси евгæ хæйттæ

Тасундзæг кенæ ефтиндзæг ци дзурдтæ кæнунцæ, етæ.

Изъявительное наклонение

Глагол указывает на действие, которое происходило,

Æргомон здæхæн

Мивдисæг æвдисы, архайд кæд цыд, цæуы кæнæ цæудзæн, уый.

Æргомон æздæхæн

Мивдесæг æвдесуй, архайд кæд цудæй, цæуй кенæ цæудзæнæй, уой.

происходит или будет происходить.

Именительный падеж

Независимая словоформа существительных, первая в системе падежных форм, называемая прямой (ср.: косвенные падежи), определяемая по вопросам кто? что?

Номон хауæн

Хауæнты формæты ‘хсæн фыццаг чи лæууы, хонынц ма йæ комкоммæ хауæн дæр (абар: фæрссаг хауæнтæ) æмæ фæрстытæ чи? цы? чи домы, номдарты ахæм сæрибар формæ.

Номон хауæн

Хауæнти формити ‘хсæн фиццаг ка лæууй, хонунцæ ма й комкоммæ хауæн дæр (рабарæ: фæрсаг хауæнтæ) æма фæрститæ ка? ци? ка домуй, номдарти уæхæн сæребарæ формæ.

Имя прилагательное

Часть речи, обозначающая признак предмета, имеющая грамматические категории степеней сравнения, рода, числа и падежа. Отвечает на вопросы какой? какая? какие? чей? чья? чьи? В предложении чаще всего является определением или именной частью сказуемого.

Миногон

Предметы миниуæг, æууæл цы ныхасы хай æвдисы, уый.

Грамматикон категоритæй йын ис бæрцбарæн, æрд (ирон æмæ дыгурон диалектты нæй), нымæц æмæ хауæн. Дзуапп дæтты фæрстытæн: цавæр? цы хуызæн? кæцы? цахæм? Хъуыдыйады мидæг миногон арæхдæр вæййы бæрæггæнæн æмæ зæгъинаджы номон хай.

Минеуæго н

Предмети минеуæг, æууæл ци нихаси хай æвдесуй, е. Грамматикон категоритæй ин ес бæрцбарæн, æрдæ (ирон æма дигорон диалектти нæййес), нимæдзæ æма хауæн. Дзуапп дæттуй фæрститæн: циуавæр? ци хуæзæн? кæци? цæхуæн? Гъудиади медæгæ минеуæгон арæхдæр фæууй бæрæггæнæн æма зæгъуйнаги номон хай.

Имя существительно е

Часть речи, обозначающая предмет, имеющая грамматические категории рода (в осетинском языке отсутствует), числа, падежа, одушевленности/неодушевленно сти. Отвечает на вопросы кто? что? В предложении чаще всего является подлежащим, дополнением, несогласованным определением, обстоятельством, сказуемым.

Номдар

Предмет цы ныхасы хай нысан кæны, уый. Грамматикон категоритæй йын ис æрд (ирон æмæ дыгурон диалектты нæй), нымæц, хауæн. Номдартæ вæййынц удджын кæнæ æнæуд. Дзуапп дæтты фæрстытæн чи? цы? Хъуыдыйады мидæг номдар вæййы сæйрат, æххæстгæнæн, бæрæггæнæн, фадатон дзырд, зæгъинаг.

Номдар

Предмет ци нихаси хай нисан кæнуй, е. Грамматикон категоритæй имæ ес æрдæ (ирон æма дигорон диалектти нæййес), нимæдзæ, хауæн. Номдартæ фæуунцæ уодгун кенæ æнæуод. Дзуапп дæттуй фæрститæн ка? ци? Гъудиади медæгæ номдар арæхдæр фæууй сæйрат, æнхæстгæнæн, бæрæггæнæн, фадуатон дзурд, зæгъуйнаг.

Имя числительное

Часть речи, обозначающая слова со значением числа и порядка.

Нымæцон

Предметты нымæц кæнæ рæнхъæвæрд цы ныхасы хай æвдисы, уый.

Нимæдзон

Предметти нимæдзæ кенæ рæнгъæвæрд ци нихаси хай æвдесуй, е.

Инвариант

(от лат. invariants – ‘неизменяющийся’

)

Абстрактная единица языка (фонема, морфема, лексема и др.) в отвлечении от ее конкретных речевых реализаций.

Инвариант

Æвзаджы абстрактон иуæг (фонемæ, морфемæ, лексемæ æ.æнд) бæлвырд ныхасæй иппæрдæй.

Инвариант

Æвзаги абстрактон еуæг (фонемæ, морфемæ, лексемæ æ.æнд.) бæлвурд нихасæй еппæрдæй.

Инверсия

(от лат. inversio – ‘перестановка’)

Стилистическая фигура – обратный порядок слов в предложении, используемый для усиления выразительности художественной речи.

Инверси

Стилистикон фигурæ – дзырдты иннæрдæм рæнхъæвæрд хъуыдыйады мидæг; пайдагонд дзы цæуы аив ныхас фæтыхдджындæр кæнынæн.

Инверси

Стилистикон фигурæ – дзурдти иннердæмæ рæнгъæвæрд гъудиади медæгæ; пайдагонд си цæуй аййев нихас фæттухгиндæр кæнунæн.

Индоевропейск ие языки

Одна из крупнейших языковых семей. Языки, входящие в эту семью, образуют ряд групп. Важнейшие из них: индийская (бенгали, пенджаби, урду, хинди, санскрит); иранская (персидский, афганский, курдский,

таджикский, осетинский,

скифский, сарматский, аланский); славянская (см.: Славянские языки); германская (см.: Германские языки); балтийская (литовский,

латышский, прусский); романская (см.: Романские языки); кельтская (шотландский, ирландский и др.); греческая (новогреческий, древнегреческий, византийский); албанский язык; армянский язык и др.

Индоевроп æйаг

æвзæгтæ

Æвзæгты тæккæ стырдæр мыггаг. Йæ сæйрагдæр къордтæ сты: индиаг (бенгали, пенджаби, урду, хинди, санскрит); ирайнаг (персайнаг, афгайнаг, курдаг, таджикаг, ирон, скифаг, сæрмæттаг, алайнаг); славянаг (кæс: Славянаг æвзæгтæ); гермайнаг (кæс: Гермайнаг æвзæгтæ); балтиаг (литоваг, латышаг, пруссаг); ромайнаг (кæс: Ромайнаг æвзæгтæ); кельтаг (шотландиаг, ирландиаг

æ.æнд.); бердзенаг (ногбердзенаг, рагонбердзенаг, византиаг); албайнаг æвзаг; сомихаг æвзаг æ.æнд.

Индоевроп аг

æвзæгтæ

Æвзæгти тæккæ устурдæр муггаг. Æ сæйрагдæр къуæрттæ ‘нцæ: индиаг (бенгали, пенджаби, урду, хинди, санскрит); ирайнаг (персайнаг, афгайнаг, курдаг, таджикаг, ирон, скифаг, сæрмæттаг, алайнаг); славиайнаг (кæсæ: Славиайнаг æвзæгтæ); гермайнаг (кæсæ: Гермайнаг æвзæгтæ); балтиаг (литоваг, латышаг, пруссаг); ромайнаг (кæсæ: Ромайнаг æвзæгтæ); кельтаг (шотландиаг, ирландиаг æ.æнд.); бердзейнаг (нæуæгбердзейнаг, рагонбердзейнаг, византиаг); албайнаг æвзаг; сомехаг æвзаг æ.æнд.

Инициаль

(от лат initiālis

‘начальный’)

Начальный звук слога (основы, слова). Ср.: Медиаль. Финаль.

Инициаль

Уæнджы (уидаджы, дзырды) райдайæн мыр. Абар: Медиаль. Финаль.

Инициаль

Иуонги (уедаги, дзурди) райдайæн мур. Рабарæ: Медиаль. Финаль.

Интегральный признак фонемы

(от лат. integratio ‘восполнение, восстановление’)

Акустико-артикуляционный признак фонемы, который не различает значимые единицы языка, а лишь дополняет состав фонемы. Ср.: Дифференциальный признак фонемы.

Фонемæйы интегралон миниуæг

Æвзаджы иуæгæн йæ мырон хуыз чи нæ аивы, фæлæ йын йæ сконд æххæст чи кæны, фонемæйы ахæм акустикон- артикуляцион миниуæг. Абар: Фонемæйы дифференциалон миниуæг.

Фонеми интеграло н минеуæг

Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка нæ раййевуй, фал ин е сконд ка æнхæст кæнуй, фонеми уæхæн акустикон-артикуляцион минеуæг. Рабарæ: Фонеми дифференциалон минеуæг.

Интерпозиция

(от лат. inter

Расположение придаточной части внутри главной в составе

Интерпозиц и

Домгæвазыгджын хъуыдыйады уæлæмхæст хъуыдыйад сæйраг

Интерпози ци

Домгæвазуггин гъудиади уæлæнхæст гъудиадæ сæйраг

‘между’+ positio

‘положение’)

сложноподчиненного предложения.

хъуыдыйады мидæг куы вæййы, уæд уый.

гъудиади медæгæ ку фæууй, уæд е.

Интерфикс

(от лат. inter

‘между’+ fixus

‘прикрепленный’)

Аффикс, помещаемый между двумя корнями.

Интерфикс

Дыууæ уидаджы ‘хсæн æвæрд аффикс.

Интерфикс

Дууæ уедагей æхсæн æвæрд аффикс.

Инфикс

(от лат. in ‘в’+ fixus ‘прикрепленный’)

Аффикс, вставляемый в корень.

Инфикс

Уидаджы мидæг æвæрд аффикс.

Инфикс

Уедаги медæгæ æвæрд аффикс.

Инфинитив

(от лат. infinitivus modus ‘неопределенный способ’)

См.: Неопределенная форма глагола.

Инфинитив

Кæс: Мивдисæджы æбæлвырд формæ.

Инфинити в

Кæсæ: Мивдесæги æбæлвурд формæ.

Иранские языки

Группа языков индоевропейской языковой семьи. Делятся на подгруппы: 1) западную: курдский, персидский, таджикский, дари и т.д.– живые языки; древнеперсидский, среднеперсидский, парфянский и т.д. – мертвые языки; 2) восточную: афганский, памирские языки, осетинский, ягнобский и т.д.– живые языки; скифский, сарматский, аланский и т.д. – мертвые языки. Мертвый авестийский язык имеет признаки языков обеих подгрупп (см.: Авестийский язык).

Ирайнаг æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы къорд. Дихгонд цæуынц дæлкъордтыл: 1) ныгуылæн: курдаг, персайнаг, таджикаг, дари æ.а.д. – æгас æвзæгтæ; рагонперсайнаг, астæуккагперсайнаг, парфяйнаг æ.а.д. – мард æвзæгтæ; 2) скæсæйнаг: афгайнаг, памираг, ирон, ягнобаг æ.а.д. – æгас æвзæгтæ; скифаг, сæрмæттаг, алайнаг æ.а.д. – мард æвзæгтæ. Мард авестæйаг æвзагæн ис дыууæ дæлкъорды æвзæгты миниуджытæ дæр (кæс: Авестæйы æвзаг).

Ирайнаг æвзæгтæ

Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар. Дехгонд цæунцæ дæлкъуæрттæбæл: 1) нигулæн: курдаг, персайнаг, таджикаг, дари æ.у.и. – æгас æвзæгтæ; рагонперсайнаг, астæуккагперсайнаг, парфиайнаг æ.у.и. – мард æвзæгтæ; 2) скæсæйнаг: афгайнаг, памираг, ирон, ягнобаг æ.у.и. – æгас æвзæгтæ; скифаг, сæрмæттаг, алайнаг æ.у.и. – мард æвзæгтæ. Мард авестæйаг æвзагæн ес идууæ дæлкъуари æвзæгти минеугутæ дæр (кæсæ: Авести æвзаг).

Испанский язык

Язык романской группы индоевропейской языковой семьи. Распространен в Испании, США, некоторых государствах Африки и Латинской Америки и др.

Испайнаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ромайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл Испанийы, АИШ-ы, Африкæ æмæ Латинаг Америкæйы иуæй-иу паддзахæдты æ.æнд.

Испайнаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги ромайнаг къуари æвзаг. Дзорунцæ ибæл Испаний, АЕШ-и, Африкæ æма Латинаг Америки еуæй-еу паддзахæдти æ.æнд.

Историзм

(от греч. historia

‘рассказ о

Слово, устаревшее в связи с исчезновением обозначаемых реалий.

Историзм

Чи нал ис, ахæм фæзынд цы дзырд æвдисы, уый.

Историзм

Ка нæбал ес, уæхæн фæззинд ци дзурд æвдесуй, е.

прошлом’)

Итальянский язык

Язык романской группы индоевропейской языковой семьи. Распространен в Италии, Ватикане, США, Швейцарии и др.

Италиаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ромайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл Италийы, Ватиканы, АИШ-ы, Швейцарийы æ.æнд.

Италиаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги ромайнаг къуари æвзаг. Дзорунцæ ‘йбæл Италий, Ватикани, АЕШ-и, Швейцарий æ.æнд.

Йотация

Появление звука йот [j] перед гласным звуком в начале слова или между гласными.

Йотаци

Мыр йот-ы [j] фæзынд хъæлæсоны разæй дзырды райдианы кæнæ хъæлæсонты астæу.

Йотаци

Мур йот-и [j] фæззиндæ гъæлæсони разæй дзурди райдайæни кенæ гъæлæсонти астæу.

Кавычки

Знак препинания, употребляемый для выделения чужой речи или для оформления наименований газет, журналов, кораблей и т.д.

Дыкъæдзыг тæ

Искæй ныхас кæнæ газеты, журналты, науты æ.а.д. нæмттæ фæбæрæг кæнынæн цы æрхæцæн нысанæй пайда кæнынц, уый.

Дукъæдзуг тæ

Еске нихас кенæ газзетти, журналти, наути æ.у.и. нæмттæ фæббæрæг кæнунæн ци æрхуæцæн нисанæй пайда кæнунцæ, е.

Калька

(от франц. calque

- ‘копия’)

Заимствование путем буквального перевода слова или словосочетания.

Калькæ

Дзырды кæнæ дзырдбасты æрбайст иу æвзагæй иннæмæ дзырдæй дзырдмæ тæлмацы фæрцы.

Калькæ

Дзурди кенæ дзурдбасти æрбайст еу æвзагæй иннемæ дзурдæй дзурдмæ тæлмаци фæрци.

Канцеляризмы

Слова, словосочетания, грамматические формы и конструкции, употребление которых в литературном языке закреплено традицией за официально-деловым стилем.

Канцеляриз мтæ

Традицимæ гæсгæ литературон æвзаджы официалон хъуыддаджы стилы цы дзырдтæ, дзырдбæстытæ, грамматикон формæтæ æмæ конструкцитæй пайдагонд цæуы, уыдон.

Канцеляри змтæ

Традицимæ гæсгæ литературон æвзаги официалон гъуддаги стили ци дзурдтæ, дзурдбæститæ, грамматикон формитæ æма конструкцитæй пайдагонд цæуй, етæ.

Карачаево- балкарский язык

Язык карачаевцев и балкарцев. По генеалогической классификации языков относится к северо-западной группе тюркской языковой семьи.

Хъæсæрейа г- балхъайраг æвзаг

Хъæрæсейæгты æмæ

балхъайрæгты æвзаг, генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы тюркаг æвзæгты мыггаджы цæгат-ныгуылæн къордмæ.

Хъæрæсей аг- балхъайра г æвзаг

Хъæрæсейæгти æма балхъайрæгти æвзаг, генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй тюркаг æвзæгти муггаги цæгат- нигулæн къуармæ.

Картина мира

Некоторое целое знаний и представлений о мире, сформированное языком конкретного общества. Языковая картина мира.

Дунейы ныв

Бæлвырд æвзаджы фæрцы дунейы тыххæй цы

зонындзинæдты æмæ æмбарынæдты иугонд сырæзы, уый.

Дуйней хузæ

Бæлвурд æвзаги фæрци дуйней туххæй ци зонундзийнæдти æма лæдæруйнæдти еугонд исирæзуй, е.

Картинный словарь

Вид словаря, который содержит графические иллюстрации,

Нывтæй æвдыст

Дзырдуаты хуыз, арæзт у графикон иллюстрацитæй

Хузтæй æвдист

Дзурдуати хузæ, арæзт æй графикон иллюстрацитæй предметон-

группирующиеся по предметно- тематическому принципу.

дзырдуат

предметон-тематикон принципмæ гæсгæ дихгондæй.

дзурдуат

тематикон принципмæ гæсгæ дехгондæй.

Категория

(от греч. kategoria - ‘высказывание, признак’)

Понятие, обозначающее разряд предметов или наиболее общий их признак.

Категори

Предметты къæпхæн кæнæ сæ иумæйаг миниуæг цы æмбарынад нысан кæны, уый.

Категори

Предметти къæпхæн кенæ сæ еумæйаг минеуæг ци лæдæруйнадæ нисан кæнуй, е.

Категория состояния

Слова особой части речи, которые обозначают состояние. Отвечают на вопросы как? каково? Общее грамматическое значение состояния проявляется в названии состояний природы, окружающей среды, физического состояния человека и живых существ.

Уæвынады категори

Хицæн ныхасы хайы дзырдтæ, нысан кæнынц уæвынад. Дзуапп дæттынц фæрстытæн куыд? куыд у? Сæ иумæйаг грамматикон нысаниуæг бæрæг вæййы æрдзы, адæймаджы æмæ удгоймæгты уавæр æвдисгæйæ.

Уйнади категори

Хецæн нихаси хаййи дзурдтæ, нисан кæнунцæ уйнадæ. Дзуапп дæттунцæ фæрститæн куд? куд æй? Сæ еумæйаг грамматикон нисанеуæг бæрæг фæууй æрдзи, адæймаги æма уодгоймæгти уавæр æвдесгæй.

Качественные имена прилагательные

Разряд имен прилагательных со значением изменчивого признака, который может быть присущ предметам в большей или меньшей степени. См.: Относительные имена прилагательные.

Миниуæгæ вдисæг миногонтæ

Ивгæ миниуæджы нысаниуæг кæмæн ис, миногонты ахæм къæпхæн, нысан кæны, предметтæ цас фылдæр кæнæ къаддæр хайджын сты уыцы ивгæ миниуæгæй, уый. Кæс: Ахастæвдисæг миногонтæ.

Минеуæгæ вдесæг минеуæгон тæ

Æййевгæ минеуæги нисанеуæг кæмæн ес, минеуæгонти уæхæн къæпхæн, нисан кæнуй, предметтæ цæйбæрцæ фулдæр кенæ минкъийдæр хайгин æнцæ еци æййевгæ минеуæгæй, уой. Кæсæ: Рахастæвдесæг минеуæгонтæ.

Квантитативна я лингвистика (от нем. quantitativ

< лат. quantitatas

‘количество’)

Лингвистика, изучающая язык с помощью математических методов. = Статистическая лингвистика.

Квантитати вон лингвистик æ

Æвзаг математикон методты фæрцы иртасæг лингвистикæ. = Статистикон лингвистикæ.

Квантитат ивон лингвисти

кæ

Æвзаг математикон методти фæрци æртасæг лингвистикæ. = Статистикон лингвистикæ.

Квантитативны й анализ языка (от нем. quantitativ

< лат. quantitatas

‘количество’)

Статистический метод исследования языка.

Æвзаджы квантитати вон анализ

Æвзаг статистикон мадзæлтты фæрцы иртасын.

Æвзаги квантитат ивон анализ

Æвзаг статистикон мадзæлтти фæрци æртасун.

Кинема

(от греч. kinēma

‘движение’)

Артикуляционный различительный признак, формирующийся на основе работы одного органа речи при произнесении звука.

Кинемæ

Мыр дзургæйæ дзурæн оргæнты фæрцы цы артикуляцион иртæсæн миниуæг фæзыны, уый.

Кинемæ

Мур дзоргæй дзорæн оргæнти фæрци ци артикуляцион æртæсæн минеуæг фæззиннуй, е.

Кинесика

(от греч. kinēsis

‘движение’)

Совокупность телодвижений (жестов, мимики), применяемых при общении (за исключением

Кинесикæ

Ныхасы мидæг цы буары змæлдтыты æмиуадæй – къухамындæй, мимикæйæ –

Кинесикæ

Нихаси медæгæ ци бауæри æзмæлдтити æмеуадæй – къохамундæй, мимикæй –

движений речевого аппарата); изучается паралингвистикой.

пайдагонд цæуы (дзурæн органты архайдæй фæстæмæ), уыдон; ахуыр сæ кæнæм паралингвистикæйы фæрцы.

пайдагонд цæуй (дзорæн органти архайдæй фæстæмæ), етæ; ахур сæ кæнæн паралингвистики фæрци.

Кинетика

(от греч. kinētikos ‘приводящий в движение’)

Язык жестов.

Кинетикæ

Къухамындтыты æвзаг ныхасы мидæг.

Кинетикæ

Къохамундтити æвзаг нихаси медæгæ.

Кириллица

(по имени одного из двух славянских просветителей 9 в.

– Кирилла и Мефодия, составивших славянский алфавит)

Одна из первых славянских азбук, лежащая в основе современного русского алфавита.

Кириллицæ

Фыццаг славянаг дамгъуæттæй иу, нырыккон уырыссаг æвзаджы алфавиты бындур..

Кириллиц æ

Фиццаг славянаг дамугъауæттæй еу, нуриккон уруссаг æвзаги алфавити бундор.

Клинопись

Один из древнейших видов письма, распространенного в Передней Азии, знаки которого представляли комбинации клинообразных черточек.

Цуркфыст

Рагзаманты Раззаг Азийы цы фыссынадæй пайда кодтой, уый, дамгъæтæ дзы арæзт уыдысты цуркгонд хæххытæй.

Цоркфинст

Рагдзаманти Раззаг Азий ци финсуйнадæй пайда кодтонцæ, е, дамугъатæ си арæзт адтæнцæ цоркгонд хæнхитæй.

Клише

(от франц. cliché)

Шаблонная фраза, выражение, речевой стереотип.

Клише

Цæттæйæ ист фразæ, разагъд, ныхасы стереотип.

Клише

Цæттæй ист фразæ, разагъд, нихаси стереотип.

Книжные слова

Лексика, связанная с книжными стилями речи.

Чиныгон дзырдтæ

Чиныджы стильтимæ баст лексикæ.

Киунугон дзурдтæ

Киунуги стильти хæццæ баст лексикæ.

Когнаты

(от лат. cognatus ‘кровный родственник’)

Слова двух языков, совпадающие по форме.

Когнаттæ

Сæ формæ дыууæ æвзаджы мидæг æмхуызон кæмæн у, ахæм дзырдтæ.

Когнаттæ

Сæ формæ дууæ æвзагей медæгæ æнхузæн кæмæн æй, уæхæн дзурдтæ.

Когнитивная лингвистика

(от франц. cognitif

< лат. cognoscere ‘понимать, сознавать’)

Направление в лингвистике, изучающее и описывающее язык с точки зрения познавательных (когнитивных) механизмов, лежащих в основе мыслительной деятельности человека.

Когнитивон лингвистик æ

Æвзагзонынады здæхт; æвзаг иртасы, адæймагæн хъуыды кæныны бындуры цы æмбарæн, зондагурæн (когнитивон) механизмтæ ис, уыдоны ‘рдыгæй.

Когнитиво н

лингвисти кæ

Æвзагзонунади æздæх; æвзаг æртасуй, адæймагæн гъуди кæнуни бундори ци лæдæрæн, зундагорæн (когнитивон) механизмтæ ес, уони ‘рдигæй.

Когнитивный

(от франц. cognitif

< лат. cognoscere ‘понимать, сознавать’)

Связанный с познанием, мышлением.

Когнитивон

Базонын, хъуыды кæнынимæ баст.

Когнитиво н

Базонун, гъуди кæнуни хæццæ баст.

Кодифицирован ный (литературный) язык

Язык, соответствующий совокупности правил, обеспечивающих его образцовое литературное воспроизведение.

Кодификац игонд (литературо н) æвзаг

Бафæзминаг литературон ныхас цы фæткойты фæрцы рæзы, уыдонæй æххæст æвзаг.

Кодифика цигонд

(литератур он) æвзаг

Бафæнзуйнаг литературон нихас ци фæткойти фæрци ирæзуй, уонæй æнхæст æвзаг.

Комбинаторные изменения

звуков

Изменения, вызванные влиянием артикуляций близко расположенных звуков друг на друга.

Мырты

комбинатор он ивддзинæдт æ

Кæрæдзимæ хæстæг æвæрд кæй сты, уый тыххæй мырты артикуляци цы ивддзинæдтæ баййафы, уыдон.

Мурти

комбинато рон æййивддзи йнæдтæ

Кæрæдземæ хæстæг æвæрд ке ‘нцæ, уой туххæй мурти артикуляци ци æййивддзийнæдтæ баййафуй, етæ.

Конвергенция (от лат. convergo ‘приближаюсь, схожусь’)

Сближение или совпадение двух и более языковых явлений или языков в ходе их исторического развития. Ср.: Дивергенция.

Конвергенц и

Æвзаджы дыууæ кæнæ фылдæр фæзынды сæ историон рæзты мидæг кæрæдзимæ куы фæхæстæгдæр вæййынц, кæнæ куы баиу вæййынц, уæд уый. Абар: Дивергенци.

Конверген ци

Æвзаги дууæ кенæ фулдæр фæззинди сæ историон ирæзти медæгæ кæрæдземæ ку фæхæстæгдæр унцæ, кенæ ку байеу унцæ, уæд е. Рабарæ: Дивергенци.

Конверсия

(от лат. conversio

‘оборот’)

Изменение синтаксической функции слова.

Конверси

Дзырды синтаксисон функцийы ивынад.

Конверси

Дзурди синтаксисон функций æййевуйнадæ.

Конкорданс

(от нем.

Konkordanz < лат. concordare ‘согласоваться, находиться в соответствии’)

Алфавитный перечень слов или понятий с указанием их смысла и контекста.

Конкорданс

Тексты мидæг цы дзырдтæ кæнæ æмбарынæдтæ ис, уыдоны алфавитон номхыгъд сæ нысаниуæг æмæ контекстимæ.

Конкордан с

Тексти медæгæ ци дзурдтæ кенæ лæдæруйнæдтæ ес, уони алфавитон номхигъд сæ нисанеуæг æма контексти хæццæ.

Конкретные имена существительн ые

Имена существительные, обозначающие считаемые предметы. См.: Отвлеченные имена существительные.

Конкретон номдартæ

Банымайæн кæмæн ис, ахæм предметты нæмттæ – номдартæ. Кæс: Иппæрдон номдартæ.

Конкретон номдартæ

Банимайæн кæмæн ес, уæхæн предметти нæмттæ – номдартæ. Кæсæ: Еппæрдон номдартæ.

Коннотативное значение

Значение, сопутствующее основному денотативному значению и определяемое функционально-стилистической

и эмоциональной окраской языкового выражения.

Коннотатив он нысаниуæг

Сæйраг нысаниуæгимæ ма дзырдæн цы уæлæмхасæн нысаниуæг ис, уый. Вæййы функционалон-стилистикон æмæ эмоционалон ахуырстæй хайджын.

Коннотати вон нисанеуæг

Сæйраг нисанеуæги хæццæ ма дзурдæн ци уæлæнхасæн нисанеуæг ес, е. Фæууй функционалон- стилистикон æма эмоционалон хурстæй хайгин.

Коннотация

(от лат. connoto ‘имею дополнительное значение’)

Дополнительное значение языкового знака, имеющее эмоционалную, оценочную или стилистическую окраску.

Коннотаци

Эмоционалон, аргъгæнæн кæнæ стилистикон ахуырст кæмæн ис, æвзаджы нысаны ахæм уæлæмхасæн нысаниуæг.

Коннотаци

Эмоционалон, аргъгæнæн кенæ стилистикон хурст кæмæн ес, æвзаги нисани уæхæн уæлæнхасæн нисанеуæг.

Конспект

(от лат. cōnspectus ‘имею дополнительное значение’)

Краткая запись содержания какого-нибудь текста.

Конспект

Исты уацмысæн йæ мидисы цыбыр фыст.

Конспект

Ести уадзимисæн æ медеси цубур финст.

Контаминация

(от лат.

contāminātio

‘смешение’)

Появление новой формы, нового значения при смешении, объединении двух сходных в чем-то слов или словосочетаний.

Контамина ци

Дыууæ æмхуызон дзырды кæнæ дзырдбасты баиу кæнгæйæ ног формæ ног нысаниуæгимæ куы фæзыны, уæд уый.

Контамина ци

Дууæ æмхузон дзурди кенæ дзурдбасти хæлæмулæгондæй æвзаги нæуæг формæ нæуæг нисанеуæги хæццæ ку фæзиннуй, уæд е.

Контаминирова нный

Определяемый контекстом, зависящий от контекста.

Контамина цигонд

Контекстмæ гæсгæ бæлвырд кæнинаг.

Контамина цигонд

Контекстмæ гæсгæ бæлвурд кæнуйнаг.

Контекст

(от лат. contextus ‘соединение, связь’)

Лингвистическое окружение, в котором употребляется та или иная языковая единица.

Контекст

Æвзаджы иуæгæй пайда кæнгæйæ, йæ алыварс цы лингвистикон дуне сæвзæры, уый.

Контекст

Æвзаги еуæгæй пайда кæнгæй, æ аливарс ци лингвистикон дуйне исæвзуруй, е.

Контекстуальн ые синонимы

Синонимы, сближающиеся своими значениями только в условиях контекста.

Контекстуа лон синонимтæ

Сæ нысаниуæг æрмæст контексты мидæг кæмæн фæхæстæгдæр вæййы, ахæм синонимтæ.

Контексту алон синонимтæ

Сæ нисанеуæг æрмæст контексти медæгæ кæмæн фæххæстæгдæр уй, уæхæн синонимтæ.

Контрастивная лингвистика

Сопоставительная лингвистика – область языкознания, целью которой является

сопоставительное изучение двух или нескольких генетически родственных и неродственных языков для выявления сходств и различий на всех уровнях языковой структуры.

Контрастив он

лингвистик æ

Ныхмæвæрды лингвистикæ – æвзагзонынады хай, йæ нысан у, сæ равзæрдмæ гæсгæ кæрæдзимæ дыууæ кæнæ цалдæр хæстæг æвзаджы æмæ æцæгæлон æвзæгтæм иухуызонæй цы ис æмæ, хицæн цæмæй кæнынц, уый рабæрæг кæнын æвзаджы алы структурон æмвæзады дæр.

Контрасти вон

лингвисти кæ

Нихмæвæрди лингвистикæ – æвзагзонунади хай, æ нисан æй, сæ равзурдмæ гæсгæ кæрæдземæ дууæ кенæ цалдæр хæстæг æвзаги æма æцæгæлон æвзæгтæмæ еухузонæй ци ес æма, хецæн цæмæй кæнунцæ, уой рабæрæг кæнун æвзаги алли структурон æмвæзади дæр.

Концепт

(от лат. conceptus

‘мысль, понятие’)

Содержание понятия.

Концепт

Æмбарынадæн йæ мидис.

Концепт

Лæдæруйнадæн æ медес.

Конъюнкция

(от лат. conjunctio

‘союз, связь’)

Логический эквивалент союза

«и».

Конъюнкци

Бæттæг «æмæ»-йы логикон эквивалент.

Конъюнкц и

Бæттæг «æма»-й логикон эквивалент.

Корень слова

Основная часть слова без аффиксов, заключающая в себе его лексическое значение.

Дзырды уидаг

Дзырдæн йæ лексикон нысаниуæг цы сæйраг хайы мидæг ис, уый æнæ аффикстæй.

Дзурди уедагæ

Дзурдæн æ лексикон нисанеуæг ци сæйраг хаййи медæгæ ес, е æнæ аффикстæй.

Коррелят

(от лат. correlatio

‘соотношение’)

Одна из двух или нескольких соотносительных языковых единиц.

Коррелят

Дыууæ кæнæ кæрæдзиимæ баст цалдæр æвзаджы иуæгтæй иу.

Коррелят

Дууæ кенæ кæрæдзей хæццæ баст цалдæр æвзаги еуæгтæй еу.

Косвенная речь

Речь какого-либо лица, переданная в форме сложноподчиненного предложения, в котором слова автора представлены главной частью, а чужая речь – придаточной изъяснительной.

Фæрссаг ныхас

Искæй ныхас домгæвазыгджын хъуыдыйады формæйы хуызы; авторы ныхæстæ дзы вæййынц сæйраг хай, искæй ныхас та – æмбарынгæнæн уæлæмхасæн хай.

Фæрсаг нихас

Еске нихас домгæвазуггин гъудиади форми хузи; автори нихæстæ си фæуунцæ сæйраг хай, еске нихас ба – лæдæрунгæнæн уæлæнхасæн хай.

Косвенный

Не прямой, не непосредственный.

Фæрссаг

Комкоммæ чи нæу, ахæм.

Фæрсаг

Комкоммæ ка нæй, уæхæн.

Криптоним

(от греч. cryptos ‘тайный, скрытый’ и onyma ‘имя, название’)

Тайное имя.

Криптоним

Сусæг ном.

Криптони м

Сосæг ном.

Крылатые слова

Афоризм, образное выражение, вошедшее в язык из определенного литературного или исторического произведения.

Базырджын дзырдтæ

Афоризм, æвзагмæ бæлвырд литературон кæнæ историон уацмысæй ист чи ‘рцыд, ахæм фæлгонцджын разагъд.

Базургин дзурдтæ

Афоризм, æвзагмæ бæлвурд литературон кенæ историон уадзимисæй ист ка ‘рцудæй, уæхæн фæлгонцгун разагъд.

Культура речи

Способность соответствия нормам, установленным для данного языка.

Ныхасы культурæ

Æвзаджы цы нормæтæ ис, ныхас уыдонмæ гæсгæ аразын.

Нихаси культурæ

Æвзаги ци нормитæ ес, нихас уонæмæ гæсгæ аразун.

Лабиализация (от ср.лат. labialis ‘губной’ < лат. labia ‘губы’)

Огубление, произнесение звуков речи с округлением вытянутых вперед губ.

Лабиализац и

Ныхасы мыртæ дзурын, былтæ тымбыл цъупгондæй.

Лабиализа ци

Нихаси муртæ дзорун, билтæ тумбул цъопгондæй.

Лабиализованн ый

Звук, подвергшийся лабиализации.

Лабиализац игонд

Лабиализациимæ цы мыр фæзæгъынц, уый.

Лабиализа цигонд

Лабиализаций хæццæ ци мур фæззæгъунцæ, уой.

Лабиальный

(от ср.лат. labialis ‘губной’ < лат. labia ‘губы’)

Губной, звук, произносимый с участием губ. См.: Губной.

Лабиалон

Былон, былты фæрцы цы мыр фæдзурынц, уый. Кæс: Былон.

Лабиалон

Билон, билти фæрци ци мур фæдздзорунцæ, е. Кæсæ: Билон.

Лабиодентальн ый

(< лабиальный + дентальный)

Губно-зубной, согласный звук, произносимый благодаря сближению нижней губы с передними верхними зубами.

Лабиодента лон

Былон-дæндагон æмхъæлæсон мыр. Фæзæгъынц æй, бинаг был раззаг уæллаг дæндæгтыл кæй бамбæлы, уый фæрцы.

Лабиодент алон

Билон-дæндагон æмгъæлæсон мур. Фæззæгъунцæ ‘й, бунккаг билæ раззаг уæллаг дæндæгутæбæл ке бамбæлуй, уой фæрци.

Лаконизм

Краткость и четкость в

Лаконизм

Хъуыды цыбыр æмæ

Лаконизм

Гъуди цубур æма бæлвурдæй

(от греч.

lakonismos < соб.

Lakonike)

выражении мысли; согласно преданию, этим качеством отличались жители древней Лаконики (Спарты) – спартанцы.

бæлвырдæй дзурын зонын. Уыцы миниуæгæй, таурæгъмæ гæсгæ, хайджын уыдысты Лаконикты (Спартæйы) цæрджытæ – спартайнæгтæ.

дзорун зонун. Еци минеуæгæй, таурæхъмæ гæсгæ, хайгин адтæнцæ Лаконикти (Спарти) цæргутæ – спартайнæгтæ.

Лакуна

(от франц.. lacune

< лат. lacuna ‘углубление, полость, пробел’)

1.Пропуск, пробел, недостающее место в тексте. 2. Отсутствие лексических эквивалентов в одном языке, связанных с обозначением национальных реалий в другом.

Лакунæ

1.Тексты мидæг уагъд бынат. 2. Иу æвзаджы националон реалиты нæмттæн иннæ æвзаджы лексикон эквиваленттæ куы нæ вæййы, уæд уый.

Лакунæ

1.Тексти медæгæ уæгъдæ бунат. 2. Еу æвзаги националон реалити нæмттæн иннæ æвзаги лексикон эквиваленттæ ке нæ фæууй, уæд е.

Ларингальный (от нем. laringal < греч. larynx ‘гортань’)

= Гортанный. Глоттализованный. См.: Гортанный.

Ларингалон

= Хурхон, глоттализацигонд. Кæс: Хурхон.

Ларингало н

= Хорхон, глоттализацигонд. Кæсæ:

Хорхон.

Латеральный

(от лат. lateralis ‘боковой’ < лат. latus ‘бок’)

Боковой согласный звук.

Латералон

Фæрсырдыгон æмхъæлæсон мыр.

Латералон

Фæрсæрдигон æмгъæлæсон мур.

Латинизм

(от лат. (lingua) Latina ‘латинский язык’)

Слово или оборот речи, заимствованный из латинского языка.

Латинизм

Латинаг æвзагæй æрбайсгæ дзырд кæнæ разагъд.

Латинизм

Латийнаг æвзагæй æрбайсгæ дзурд кенæ разагъд.

Латиница

(от лат. latinus

‘латинский’)

Письмо, которым пользовались древние римляне; легло в основу многих языков мира; латинский алфавит.

Латиницæ

Рагон ромæгтæ цы фыссынадæй пайда кодтой, уый; дунейы уый бындурыл равзæрд бирæ æвзæгтæ; латинаг алфавит.

Латиницæ

Рагон ромæгтæ ци финсуйнадæй пайда кодтонцæ, е; дуйней æ бундорбæл равзурдæй берæ æвзæгтæ; латинаг алфавит.

Лексема

(от греч. lexis ‘слово, выражение’)

Слово, единица словаря языка.

Лексемæ

Дзырд, æвзаджы дзырдуаты иуæг.

Лексемæ

Дзурд, æвзаги дзурдуати еуæг.

Лексика

(от греч. lexikos ‘словесный, словарный’)

1. Словарный состав языка. 2. Группа слов, объединенных по какому-либо признаку.

Лексикæ

1.Æвзаджы дзырдуатон сконд.

2. Дзырдты иугонд иставæр миниуæгмæ гæсгæ.

Лексикæ

1. Æвзаги дзурдуатон сконд. 2. Дзурдти еугонд естиавæр минеуæгмæ гæсгæ.

Лексикализаци я

Превращение элемента языка в слово или эквивалентную слову единицу (напр., во фразеологизм).

Лексикализ аци

Æвзаджы элемент дзырд кæнæ дзырды эквивалент (зæгъæм, фразеологизм) куы свæййы, уæд ахæм фæзынд.

Лексикали заци

Æвзаги элемент дзурд кенæ дзурди эквивалент (зæгъæн, фразеологизм) ку исуй, уæд уæхæн фæззиндæ.

Лексикография (от греч. lexikos ‘словесный, словарный’ и grapho ‘пишу’)

Теория и практика составления словарей.

Лексикогра фи

Дзырдуæттæ аразыны теори æмæ практикæ.

Лексикогр афи

Дзурдуæттæ аразуни теори æма практикæ.

Лексикология (от греч. lexikos ‘словесный, словарный’ и logos ‘учение’)

Раздел языкознания, изучающий словарный состав языка.

Лексиколог и

Æвзагзонынады æвзаджы дзырдуатон сконд иртасæг хай.

Лексиколо ги

Æвзагзонунади æвзаги дзурдуатон сконд æртасæг хай.

Лексикон

(от греч. lexikon

‘словарь’)

1. Устар. Словарь. 2. Запас слов и выражений языка.

Лексикон

1. Дзырдуат. 2. Æвзаджы дзырдтæ æмæ разагъдты æвæрæн.

Лексикон

1. Дзурдуат. 2. Æвзаги дзурдтæ æма разагъдти æвæрæн.

Лексический разбор

Вид лингвистического анализа, объектом которого является слово со стороны значения, употребления, происхождения и взаимоотношений с другими словами языка.

Лексикон æвзæрст

Дзырдæн йæ нысаниуæг, йæ пайда кæныны уавæртæ, йæ равзæрд æмæ æндæр дзырдтимæ йæ бастдзинæдтæ æвзæрст кæм цæуынц, лингвистикон анализы ахæм хуыз.

Лексикон æвзурст

Дзурдæн æ нисанеуæг, æ пайда кæнуни уавæртæ, æ равзурд æма æндæр дзурдти хæццæ æ бастдзийнæдтæ æвзурст кæми цæунцæ, лингвистикон анализи уæхæн хузæ.

Лексическое значение слова

Смысловое значение слова, одинаково понимаемое людьми, говорящими на даном языке.

Дзырды

лексикон нысаниуæг

Æвзагыл дзурджытæ се ‘ппæт дæр иу хуызы кæй æмбарынц, дзырды уыцы нысаниуæг.

Дзурди

лексикон нисанеуæг

Æвзагбæл дзоргутæ æгасæй дæр еу хузи ке лæдæрунцæ, дзурди еци нисанеуæг.

Лигатура

(от позднелат.

ligatura ‘связь’)

Буква, образованная из соединения элементов двух букв.

Лигатурæ

Дыууæ дæмгъæйы элементтæй арæзт дамгъæ.

Лигатурæ

Дууæ дæмугъайей элементтæй арæзт дамугъа.

Лингафонный (от лат. lingua ‘язык’ и греч. phone ‘звук’)

Связанный с изучением языков, речи при помощи технических средств. Лингафонный кабинет.

Лингафоно н

Æвзæгтæ æмæ ныхас техникон фæрæзты æххуысæй ахуыр кæнынимæ баст. Лингафонон кабинет.

Лингафоно н

Æвзæгтæ æма нихас техникон фæрæзти æнхусæй ахур кæнуни хæццæ баст. Лингафонон кабинет.

Лингвист

(от франц. linguiste, нем. Linguist < лат. lingua ‘язык’)

Специалист по лингвистике, языковед.

Лингвист

Æвзагиртасæг, лингвистикæйы специалист.

Лингвист

Æвзагæртасæг, лингвистики специалист.

Лингвистика

(от франц. linguistique < лат. lingua ‘язык’)

Наука о языке, языкознание, языковедение.

Лингвистик æ

Æвзагзонынад.

Лингвисти кæ

Æвзагзонунадæ.

Лингвистическ ие универсалии

Языковые явления, признаки, свойственные всем языкам

Лингвистик он

Æппæт æвзæгтæ дæр цы миниуджытæй (æвзагон

Лингвисти кон

Æнккæт æвзæгтæ дæр ци минеугутæй (æвзагон фæззиндтæй)

(напр.: местоимения, категория числа).

универсали тæ

фæзындтæй) хайджын сты, уыдон (зæгъæм: номивæг, нымæцы категори).

универсал итæ

хайгин æнцæ, етæ (зæгъæн: номевæг, нимæдзи категори).

Литературный язык

Исторчески сложившаяся наддиалектная разновидность общенародного языка, имеющая кодифицированные нормы и самый высокий статус в социуме.

Литературо н æвзаг

Æхсæнады тæккæ уæлдæр статус æмæ бæлвырд (кодификацигонд) нормæтæ кæмæн ис, историйы дæргъы амад чи цыд, æппæтадæмон æвзаджы уæлдиалектон ахæм хуыз.

Литератур он æвзаг

Æхсæнади тæккæ уæлдæр статус æма бæлвурд (кодификацигонд) нормитæ кæмæн ес, историй æндæргъци амад ка цудæй, æппæтадæмон æвзаги уæлдиалектон уæхæн хузæ.

Литота

(от греч. litotes

‘простота’)

1. .Троп, противоположный гиперболе, намеренное преуменьшение.

2. .Характеристика чего-либо через отрицание

противоположного.

Литотæ

1.Гиперболæйы ныхмæвæрд троп, барæй къаддæр кæнын. 2.Истæмæн характеристикæ дæттын, йæ ныхмæвæрд миниуæг ын æппæрццæг кæнгæйæ.

Литотæ

1.Гиперболи нихмæвæрд троп, барæй минкъийдæр кæнун. 2.Естæмæн характеристикæ дæттун, æ нихмæвæрд минеуæг ин идæнцæ кæнгæй.

Литуанизм

(от франц. lituanisme < lituanien ‘литовский язык’)

Слово, заимствованное из литовского языка.

Литуанизм

Литоваг æвзагæй æрбайсгæ дзырд.

Литуанизм

Литоваг æвзагæй æрбайсгæ дзурд.

Лицо

Грамматический признак, указывает на то, кто совершает действие. Первое лицо, второе лицо, третье лицо.

Цæсгом

Архайгæ чи кæны, уый æвдисæг грамматикон миниуæг. Фыццаг цæсгом, дыккаг цæсгом, æртыккаг цæсгом.

Цæсгон

Архайгæ ка кæнуй, уой æвдесæг грамматикон минеуæг. Фиццаг цæсгон, дуккаг цæсгон, æртиккаг цæсгон.

Личная форма глагола

Форма глагола, связанная с категориями лица и числа. В предложении является сказуемым.

Мивдисæдж ы цæсгомон формæтæ

Цæсгом æмæ нымæцы категоритимæ баст мивдисæджы формæ.

Мивдесæги цæсгомон формитæ

Цæсгом æма нимæдзи категорити хæццæ баст мивдесæги формæ.

Личные местоимения

Семантический разряд местоимений, включающий слова я, ты, мы, вы, он, она, оно, они.

Цæсгомон номивджыт æ

Номивджыты семантикон къæпхæн, хаст æм цæуынц номивджытæ æз, ды, мах, сымах, уый, уыдон.

Цæсгомон номевгутæ

Номевгути семантикон къæпхæн, хаст имæ цæунцæ номевгутæ æз, ду, мах, сумах, е, етæ.

Логопедия

(от греч. logos ‘слово, речь’ и paideia

‘обучение’)

Отрасль дефектологии, изучающая нарушения речи при нормальном слухе и разрабатывающая пути их преодоления.

Логопеди

Дефектологийы хай, ахуыр кæны дзурыны аипдзинæдтæ, хъусæн органтæ хъыгдард куы нæ вæййынц, афтæмæй, стæй уыцы аипдзинæдтæ куыд

Логопеди

Дефектологий хай, ахур кæнуй дзоруни аййепдзийнæдтæ, игъосæн оргæнтæ гъигæдард ку нæ фæуунцæ, уотемæй, уæдта еци аййепдзийнæдтæ куд дзæбæхгæнгæ

дзæбæхгæнгæ сты, уый.

‘нцæ, уой.

Локатив

(от лат. (casus) locativus)

Местный падеж.

Локатив

Бынатон хауæн.

Локатив

Бунатон хауæн.

Маркер

(от англ. mark

‘пометка’)

Показатель чего-либо, например, множественного числа.

Маркер

Истæй, зæгъæм, бирæон нымæцы, æвдисæн.

Маркер

Естæй, зæгъæн, берæуон нимæдзи, æвдесæн.

Математическа я лингвистика

Отрасль языкознания, использующая при изучении языка математические методы.

Математик он

лингвистик æ

Æвзагзонынады æвзаг математикон мадзæлтты фæрцы цы къабаз иртасы, уый.

Математик он

лингвисти кæ

Æвзагзонунади æвзаг математикон мадзæлтти фæрци ци къабазæ æртасуй, е.

Медиаль

(от лат mediālis

‘средний’)

Серединный звук слога (основы, слова).

Медиаль

Уæнджы (уидаджы, дзырды) астæуккаг мыр.

Медиаль

Иуонги (уедаги, дзурди) астæуккаг мур.

Междометие

Часть речи, служащая для выражения чувств и волевых побуждений. Междометия не изменяются, не отвечают на вопросы, не являются членами предложения.

Æвастхъæр

Адæймаджы æнкъарæнтæ æмæ зæрдæйы уаг цы ныхасы хай æвдисы, уый. Æвастхъæртæ нæ ивынц, фæрстытæн дзуапп нæ дæттынц, нæ вæййынц хъуыдыйады уæнгтæ.

Æвастгъæ р

Адæймаги æнкъарæнтæ æма зæрди уагæ ци нихаси хай æвдесуй, е. Æвастгъæртæ не ‘ййевунцæ, фæрститæн дзуапп нæ дæттунцæ, нæ фæуунцæ гъудиади иуæнгтæ.

Международны й язык

1.Искусственный вспомогательный язык, предлагаемый как средство межнационального общения. 2.Язык, используемый народами многих стран как средство межнационального общения. = Мировой язык.

Æхсæнадон æвзаг

1. Æххуысгæнæн аразгæ æвзаг нациты ‘хсæн бастдзинæдты мидæг пайда кæнынæн. 2. Бирæ бæстæты адæмтæ нациты ‘хсæн бастдзинæдты цы æвзагæй пайда кæнынц, уый. = Дунеон æвзаг.

Æхсæнадо н æвзаг

1. Æнхусгæнæн аразгæ æвзаг нацити ‘хсæн бастдзийнæдти медæгæ пайда кæнунæн. 2.Берæ бæстити адæмтæ нацити ‘хсæн бастдзийнæдти ци æвзагæй пайда кæнунцæ, е. = Дуйнеуон æвзаг.

Местоимение

Часть речи, указывающая на предмет, признак предмета или количество предмета, не называя их. Личные, возвратные, указательные,

притяжательные, вопросительные,

относительные, определенные, неопределенные, отрицательные местоимения.

Номивæг

Предмет, предметы миниуæг кæнæ предметы бæрц цы ныхасы хай амоны, уый. Цæсгомон, здæхгæ, амонæн, æлвасæн, фарстон, ахастон, бæлвырд, æбæлвырд, æппæрццæг номивджытæ.

Номевæг

Предмет, предмети минеуæг кенæ предмети бæрцæ ци нихаси хай амонуй, е. Цæсгомон, æздæхгæ, амонæн, æлвасæн, фарстон, рахастон, бæлвурд, æбæлвурд, идæнцон номевгутæ.

Метатеза

(от греч. metathesis

Взаимная перестановка звуков или слогов в пределах слова

Метатезæ

Мыртæ кæнæ уæнгты бынæтты ивд иу дзырды мидæг.

Метатезæ

Муртæ кенæ иуæнгти бунæтти æййивдæ еу дзурди медæгæ.

‘перестановка’)

(напр.: нерв – невроз).

Метафора

(от греч. metaphora

‘перенесение’)

Троп, способ образования переносного значения на основе сходства между обозначаемыми предметами (напр.: нос ‘передняя часть корабля’)

Метафорæ

Троп, дыууæ предметы æмхуызондзинады бындурыл арæзт дзырдæн ахæсгæ нысаниуæг фæзыныны хуыз.

Метафорæ

Троп, дууæ предмети еухузондзийнади бундорбæл арæзт дзурдæн рахæсгæ нисанеуæг фæззиннуни хузæ.

Метонимия

(от греч. metonymia

‘переименование’)

Троп, замена одного слова другим на основе смежности их значений (напр.: «театр рукоплескал» вместо «публика рукоплескала»).

Метоними

Троп, иу дзырд иннæмæй баивын, сæ нысаниуджытæ кæрæдзимæ хæстæг кæй сты, уымæ гæсгæ.

Метоними

Троп, еу дзурд иннемæй баййевун, сæ нисанеугутæ кæрæдземæ хæстæг ке ‘нцæ, уомæ гæсгæ.

Мировой язык

См.: Международный язык.

Дунеон æвзаг

Кæс: Æхсæнадæмон æвзаг.

Дуйнеуон æвзаг

Кæсæ: Æхсæнадæмон æвзаг.

Многозначные слова

Слова, имеющие несколько лексических значений.

Бирæнысан иуæгон дзырдтæ

Цалдæр лексикон нысаниуæджы кæмæн ис, ахæм дзырдтæ.

Берæнисан еуæгон дзурдтæ

Цалдæр лексикон нисанеуæги кæмæн ес, уæхæн дзурдтæ.

Многоточие

Знак препинания в виде трех поставленных рядом точек (…), указывающий на

незаконченность высказывания.

Бирæстъæл фыг

Кæрæдзийы фарсмæ æвæрд æртæ стъæлфæй арæзт æрхæцæн нысан (…). Æвдисы, ныхас æххæстæй загъд кæй нæма ‘рцыд, уый.

Берæстъæл фуг

Кæрæдзей фарсмæ æвæрд æртæ стъæлфæй арæзт æрхуæцæн нисан (…). Æвдесуй, нихас æнхæстæй загъд ке нæма ‘рцудæй, уой.

Многоязычие

1.Одинаково совершенное владение несколькими языками.

2. Наличие нескольких языков на данной территории.

Бирæвзагон дзинад

1.Цалдæр æвзагыл æмхуызон хорз дзурын. 2. Иу территорийыл цалдæр æвзаджы уæвынад.

Берæвзаго ндзийнадæ

1.Цалдæр æвзагебæл æнхузæн хуарз дзорун. 2. Еу территорибæл цалдæр æвзаги уйнадæ.

Множественное число

Форма числа, обозначающая неопределенное множество однородных предметов.

Бирæон нымæц

Бирæ æмхуызон предметты æбæлвырд нымæц æвдисæг формæ.

Берæуон нимæдзæ

Берæ æнхузæн предметти æбæлвурд нимæдзæ æвдесæг формæ.

Модальность

(от нов.-лат.

modalis < лат.

modus ‘мера, способ; наклонение’)

Категория, выражающая отношение говорящего к содержанию высказывания, отношение последнего к действительности.

Модалондз инад

Дзурæджы ахаст ныхасы мидисмæ, стæй уыцы ныхасы ахаст æцæгдзинадмæ æвдисæг категори.

Модалондз ийнадæ

Дзорæги рахаст нихаси медесмæ, уæдта еци нихаси рахаст æцæгдзийнадæмæ æвдесæг категори.

Модальный

(от нов.-лат.

modalis < лат.

modus ‘мера, способ; наклонение’)

Характеризующий отношение содержания предложения к действительности.

Модалон

Хъуыдыйады мидисы ахаст æвдисæг æцæгдзинадмæ.

Модалон

Гъудиади медеси рахаст æвдесæг æцæгдзийнадæмæ.

Монография

(от греч. monos ‘один, единственный’ и grapho ‘пишу’)

Научный труд, посвященный исследованию одной темы.

Монографи

Иу темæйыл фыст наукон куыст.

Монограф и

Еу темæбæл финст наукон куст.

Монолог

(от греч. monos ‘один, единственный’ и lógos ‘слово’)

Пространная речь одного лица, обращенная к слушателям или самому себе.

Монолог

Иу адæймаг искæмæн кæнæ йæхицæн кæй фæдзуры, ахæм дæргъвæтин ныхас.

Монолог

Еу адæймаг ескæмæн кенæ æхецæн ке фæдздзоруй, еци дæргъвæтийнæ нихас.

Монофтонг

(от греч. monos ‘один, единственный’ и phthongos ‘звук’)

Гласный звук, состоящий из одного элемента.

Монофтонг

Иу элементæй арæзт хъæлæсон мыр.

Монофтон г

Еу элементæй арæзт гъæлæсон мур.

Морф

(от греч. morphē

‘форма’)

Минимальная значимая часть словоформы.

Морф

Дзырды формæйы æппынкъаддæр

нысаниуæгджын хай.

Морф

Дзурди форми тæккæ минкъийдæр нисанеуæггин хай.

Морфема

(от греч. morphē

‘форма’)

Минимальная значимая часть слова.

Морфемæ

Дзырды æппынкъаддæр нысаниуæгджын хай.

Морфемæ

Дзурди тæккæ минкъийдæр нисанеуæггин хай.

Морфемный разбор

Вид лингвистического анализа, при котором в слове выделяются морфемы, или значимые части слова: корень, основа, окончание, приставка и суффикс.

Морфемон æвзæрст

Дзырды æвзæрст йæ морфемæтæм, ома йæ нысаниуæгджын хæйттæм гæсгæ. Уыдонмæ хауынц: уидаг, бындур, кæрон, разæфтуан æмæ фæсæфтуан.

Морфемон æвзурст

Дзурди æвзурст æ морфемитæмæ, гъома æ нисанеуæггин хæйттæмæ гæсгæ. Уонæмæ хаунцæ: уедагæ, бундор, кæрон, разæфтауæн æма фæсæфтауæн.

Морфологическ ий разбор

Вид лингвистического анализа, объектом которого служит слово как часть речи, дается характеристика его грамматических признаков.

Морфологи он æвзæрст

Дзырд куыд ныхасы хай, афтæ æвзæрст кæм цæуы, йæ грамматикон æууæлтæн ын характеристикæ кæм дæттынц, лингвистикон анализы ахæм хуыз.

Морфолог ион æвзурст

Дзурд куд нихаси хай, уотæ æвзурст кæми цæуй, æ грамматикон æууæлтæн ин характеристикæ кæми дæттунцæ, лингвистикон анализи уæхæн хузæ.

Морфология

(от греч. morphē ‘форма’ и lógos ‘учение’)

1.Система правил и средств изменения и построения слов в языке. 2.Раздел грамматики, изучающий эти правила.

Морфологи

1.Дзырдты ивыны æмæ аразыны раиртæстыты системæ. 2.Уыцы раиртæстытæ грамматикæйы цы хай ахуыр кæны, уый.

Морфолог и

1.Дзурдтæ æййевуни æма аразуни рартæстити системæ. 2.Еци рартæститæ грамматики ци хай ахур кæнуй, е.

Назывное предложение

Вид односоставного именного предложения, в котором

Номхуындо н

Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй æрмæст сæйрат кæм вæййы,

Номхундон гъудиадæ

Гъудиади сæйраг иуæнгтæй æрмæст сæйрат кæми фæууй, уæхæн

выражается существование, наличие предмета или явления.

хъуыдыйад

ахæм иувæрсыг хъуыдыйад.

еувæрсуг гъудиадæ.

Наклонение

Грамматический признак глагола, выражающий отношение к действительности. См.: Изъявительное наклонение. Повелительное наклонение. Условное наклонение. Желательное наклонение.

Здæхæн

Æцæгдзинадмæ ахаст æвдисæг мивдисæджы грамматикон æууæл. Кæс: Æргомон здæхæн. Фæдзæхстон здæхæн. Бадзырдон здæхæн. Бæллиццаг здæхæн.

Æздæхæн

Æцæгдзийнадæмæ рахаст æвдесæг мивдесæги грамматикон æууæл. Кæсæ: Æргомон æздæхæн. Фæдзæхстон æздæхæн. Бадзурдон æздæхæн. Бæллеццаг æздæхæн.

Направительны й падеж

Косвенная падежная форма, выражает субъектно-объектные и обстоятельственные отношения. В осетинском языке отвечает на вопросы к кому? к чему? куда?

Арæзтон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны субъектон-объектон æмæ фадатон ахастдзинæдтæ. Дзуапп дæтты фæрстытæн кæмæ? цæмæ? кæдæм? кæдмæ?

Арæзтон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй субъектон-объектон æма фадуатон рахастдзийнæдтæ. Дзуапп дæттуй фæрститæн кæмæ? цæмæ? кумæ? кæдмæ?

Наречие

Неизменяемая часть речи, обозначающая признак действия или качества.

Фæрсдзырд

Архайд кæнæ миниуæджы æууæл æвдисæг æнæивгæ ныхасы хай.

Фæрсдзурд

Архайд кенæ минеуæги æууæл æвдесæг æнæййевгæ нихаси хай.

Нарицательные имена существительн

ые

Имена существительные, называющие определенный предмет как представитель целого класса однородных предметов. См.: Собственые имена существительные.

Иумæйаг номдартæ

Бирæ иумыггаг предметты нæмттæ цы номдартæ нысан кæнынц, уыдон. Кæс: Сæрмагонд номдартæ.

Еумæйаг номдартæ

Берæ еумуггаг предметти нæмттæ ци номдартæ нисан кæнунцæ, етæ. Кæсæ: Сæрмагонд номдартæ.

Настоящее время

Время действия, совпадающее с моментом речи. См.: Время.

Нырыккон афон

Дзурыны рæстæг чи цæуы, уыцы архайды афон. Кæс: Афон.

Нуриккон афонæ

Дзоруни рæстæг ка цæуй, еци архайди афонæ. Кæсæ: Афонæ.

Национальный язык

Общий язык всей нации.

Национало н æвзаг

Нацийы иумæйаг æвзаг.

Национало н æвзаг

Наций еумæйаг æвзаг.

Невосклицатель ное

предложение

Тип предложения по эмоциональной окраске лишенный – в отличие от восклицательного – эмоциональной окрашенности. По цели высказывания это может быть повествовательное, побудительное или вопросительное предложение.

Æнæхъæро н хъуыдыйад

Хъуыдыйады хуыз йæ эмоционалон ахуырстмæ гæсгæ. Хъæрон хъуыдыйадæй хъауджыдæр, эмоционалон æгъдауæй ахуырст нæу.

Æнæгъæро н гъудиадæ

Гъудиади хузæ эмоционалон хурстмæ гæсгæ. Гъæрон гъудиадæй игъаугидæр, эмоционалон æгъдауæй хурст нæй.

Неизменяемые слова

Слова, выступающие всегда в одной и той же грамматической

Æнæивгæ дзырдтæ

Сæ грамматикон формæ æдзух иухуызон цы дзырдтæн вæййы,

Æнæййевг æ дзурдтæ

Сæ грамматикон формæ еудадзуг дæр еухузон ци дзурдтæн фæууй,

форме.

уыдон.

етæ.

Нейтральная лексика

Самый большой пласт лексики, не закрепленный за каким-либо функциональным стилем речи. Эмоционально не окрашена.

Нейтралон лексикæ

Лексикæйы фæлтæртæй æппæты егъаудæр, ныхасы функционалон стильтæй йын иуимæ дæр бæлвырд бастдзинад нæй. Экспрессивон æгъдауæй ахуырст нæу.

Нейтралон лексикæ

Лексики субæлдæгтæй тæккæ егъаудæр, нихаси функционалон стильтæй ин еуей хæццæ дæр бæлвурд бастдзийнадæ нæййес. Экспрессивон æгъдауæй хурст нæй.

Немецкий язык

Один из германских языков индоевропейской языковой семьи (западная подгруппа). Официальный язык Германии, Австрии, Швейцарии, Люксембурга, Бельгии.

Немыцаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы гермайнаг къорды æвзаг (ныгуылæн дæлкъорд). Германи, Австри, Швейцари, Люксембург æмæ Бельгийы официалон æвзаг.

Немуцаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги гермайнаг къуари æвзаг (нигулæн дæлкъуар). Германи, Австри, Швейцари, Люксембург æма Бельгийи официалон æвзаг.

Неодушевленны е имена

существительн ые

Разряд слов, которые называют предметы неживой природы. Постоянная морфологическая категория.

Æнæудон номдартæ

Æдзард æрдзы предметтæ амонæг дзырдтæ. У иудадзыгон морфологион категори.

Æнæуодон номдартæ

Æдзард æрдзи предметтæ амонæг дзурдтæ. Æй еудадзугон морфологион категори.

Неологизмы

(от греч. morphē ‘форма’ и lógos ‘учение’)

Новые слова или словосочетания для обозначения новых предметов или новых значений.

Неологизмт æ

Ног дзырдтæ кæнæ дзырдбæстытæ ног предметтæ, фæзындтæ кæнæ

нысаниуджытæ нысан кæнынæн.

Неологизм тæ

Нæуæг дзурдтæ кенæ дзурдбæститæ нæуæг предметтæ, фæзиндитæ кенæ нисанеуæгтæ нисан кæнунæн.

Неопределенная форма глагола

То же, что и инфинитив – начальная форма глагола; не указывает на время, лицо, число, наклонение.

Мивдисæдж ы æбæлвырд формæ

Ома, инфинитив – мивдисæджы райдиан формæ; йæ афон, цæсгом, нымæц æмæ здæхæн бæрæг нæ вæййынц.

Мивдесæги æбæлвурд формæ

Гъома, инфинитив – мивдесæги райдайæн формæ; æ афонæ, цæсгон, нымæдзæ æма æздæхæн бæрæг нæ фæуунцæ.

Неопределенное местоимение

Местоимение, называющее имеющийся, но неопределенный предмет, лицо, признак.

Æбæлвырд номивæг

Бæлвырд чи ис, фæлæ бæрæггонд та чи нæу, уыцы предмет, цæсгом кæнæ миниуæг æвдисæг номивæг.

Æбæлвурд номевæг

Бæлвурд ка ‘й, фал бæрæггонд ба ка нæй, еци предмет, цæсгон кенæ минеуæг æвдесæг номевæг.

Неопределенно- личное предложение

Вид односоставного глагольного предложения, в котором передается действие неопределенного лица, но само лицо в предложении не названо.

Æбæлвырд цæсгом хъуыдыйад

Æбæлвырд адæймаджы архайд æвдыст кæм цæуы, фæлæ уыцы архайæг чи у, уый загъд кæм не ‘рцæуы, ахæм иувæрсыг мивдисæгон хъуыдыйад.

Æбæлвурд цæсгом гъудиадæ

Æбæлвурд адæймаги архайд æвдист кæми цæуй, фал еци архайæг ка ‘й, уой загъд кæми не ‘рцæуй, уæхæн еувæрсуг мивдесæгон гъудиадæ.

Непереходный глагол

Глагол, который не может иметь при себе прямого дополнения.

Æдзæугæ мивдисæг

Комкоммæ æххæстгæнæн цы мивдисæджы дæлбар нæй бакæнæн, ахæм. Кæс: Цæугæ мивдисæг.

Æдзæугæ мивдесæг

Комкоммæ æнхæстгæнæн ци мивдесæги дæлбарæ нæййес бакæнæн, уæхæн. Кæсæ: Цæугæ мивдесæг.

Неполное предложение

Двусоставное или односоставное предложение, в котором пропущен структурно необходимый член, легко восстанавливаемый из контекста или ситуации. На пропуск главного или второстепенного члена указывает нарушенная синтаксическая связь между членами предложения. См.: Полное предложение.

Æнæххæст хъуыдыйад

Йæ хъуыдымæ гæсгæ базонæн кæмæн вæййы, уыцы искæцы уæнг цухгонд кæм æрцæуы, ахæм дывæрсыг кæнæ иувæрсыг хъуыдыйад. Цухгонд уæнг æнцон базонæн вæййы, разæй цы хъуыдыйад лæууы, кæнæ архайд цы фадæтты фæцæуы, уыдонмæ гæсгæ. Æнæххæст хъуыдыйæдтæ арæх фембæлынц диалогы. Кæс: Æххæст хъуыдыйад.

Æнæнхæст гъудиадæ

Æ гъудимæ гæсгæ базонæн кæмæн фæууй, уæхæн ескæци иуонг цохгонд кæми æрцæуй, еци дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъудиадæ. Цохгонд иуонг æнцон базонæн фæууй, разæй ци гъудиадæ лæууй, кенæ архайд ци фадуæтти фæцæуй, уонæмæ гæсгæ. Æнæнхæст гъудиæдтæ арæх фембæлунцæ диалоги. Кæсæ: Æнхæст гъудиадæ.

Нераспростране нное предложение

Двусоставное или односоставное предложение, в котором есть только главные члены. См.: Распространенное предложение.

Цыбыр хъуыдыйад

Æрмæст сæйраг уæнгтæй арæзт дывæрсыг кæнæ иувæрсыг хъуыдыйад. Кæс: Даргъ хъуыдыйад.

Цубур

гъудиадæ

Æрмæст сæйраг иуæнгтæй арæзт дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъудиадæ. Кæсæ: Даргъ гъудиадæ.

Несовершенный вид

См.: Вид глагола.

Æнæххæст хуыз

Кæс: Мивдисæджы хуыз.

Æнæнхæст хузæ

Кæсæ: Мивдесæги хузæ.

Номинативное предложение

См.: Назывное предложение.

Номинатив он хъуыдыйад

Кæс: Номхуындон хъуыдыйад.

Номинати вон гъудиадæ

Кæсæ: Номхундон гъудиадæ.

Обособленные второстепенные члены предложения

Второстепенные члены предложения, уточняющие или поясняющие член предложения, к которому они относятся, выделяемые интонационно. Обособленные члены осложняют простое предложение. На письме они отделяются знаками препинания – запятой или тире. Обособленные дополнения, обособленные обстоятельства.

Иртæстгонд фæрссаг уæнгтæ

Хъуыдыйады уæнгтæй искæцыйы хъуыды цы фæрссаг уæнгтæ фæбæлвырддæр кæнынц æмæ иннæ уæнгтæй интонацийæ кæй фæиртасæм, уыдон. Иртæстгонд уæнгтæ хуымæтæг хъуыдыйад кæнынц вазыгджындæр. Фысгæйæ иртæстгонд цæуынц æрхæцæн нысæнттæй – къæдзыг кæнæ тирейæ. Иртæстгонд æххæстгæнæнтæ, иртæстгонд фадатон дзырдтæ.

Æртæстго нд фæрсаг иуæнгтæ

Гъудиади иуæнгтæй ескæций гъуди ци фæрсаг иуæнгтæ фæббæлвурддæр кæнунцæ æма иннæ иуæнгтæй интонацийæй ке фертасæн, етæ. Æртæстгонд иуæнгтæ хумæтæг гъудиадæ кæнунцæ вазуггиндæр. Финсгæй æртæстгонд цæунцæ æрхуæцæн нисæнттæй – къæдзуг кенæ тирейæй. Æртæстгонд æнхæстгæнæнтæ, æртæстгонд фадуатон дзурдтæ.

Обращение

Слово или группа слов, называющие лицо, предмет, к которому обращаются с речью.

Сидæн

Ныхас кæмæ здæхт у, уый æвдисæг дзырд кæнæ дзырдты къорд.

Седæн

Нихас кæмæ æздæхт æй, уой æвдесæг дзурд кенæ дзурдти къуар.

Обстоятельство

Второстепенный член предложения, указывающий

Фадатон дзырд

Хъуыдыйады фæрссаг уæнг; амоны афон, бынат, архайды

Фадуатон дзурд

Гъудиади фæрсаг иуонг; амонуй афонæ, бунат, архайди хузæ,

время, место, образ действия, причину, цель и т.д.

хуыз, æфсон, нысан æ.а.д.

æфсон, нисан æ.у.и.

Объект

(от лат. objectum

‘предмет’)

Компонент синтаксической структуры предложения, называющий предмет или лицо, на которые направлено действие.

Объект

Архайд цы предмет кæнæ цæсгоммæ арæзт у, уый амонæг синтаксисон сконды хай хъуыдыйады мидæг.

Объект

Архайд ци предмет кенæ цæсгонмæ арæзт æй, уой амонæг синтаксисон сконди хай гъудиади медæгæ.

Оглушение

Переход звонкого согласного в соответствующий глухой в определенных положениях.

Æзылангон ад

Зылангон æмхъæлæсоны рахызт йе ‘мкъай æзылангон æмхъæлæсонмæ бæрæг уавæрты.

Æзæлланг ойнадæ

Зæллангон æмгъæлæсони рахизт е ‘мкъай æзæллангон æмгъæлæсонмæ бæрæг уавæрти.

Однозначные слова

Слова, обладающие одним лексическим значением.

Иунысаниу æгон дзырдтæ

Иу лексикон нысаниуæг цы дзырдтæн ис, уыдон.

Еунисанеу æгон дзурдтæ

Еу лексикон нисанеуæг ци дзурдтæн ес, етæ.

Однокоренные слова

Слова, имеющие общий корень.

Иууидаг дзырдтæ

Сæ уидæгтæ æмхуызон цы дзырдтæн сты, уыдон.

Еууедагæ дзурдтæ

Сæ уедæгтæ еухузи ци дзурдтæн æнцæ, етæ.

Однокорневые слова

Слова, имеющие только один корень.

Иууидагон дзырдтæ

Иунæг уидаг цы дзырдтæн ис, уыдон.

Еууедагон дзурдтæ

Еунæг уедагæ ци дзурдтæн ес, етæ.

Однородные члены предложения

Члены предложения, которые отвечают на один и тот же вопрос, относятся к одному и тому же члену предложения и выполняют одинаковую синтаксическую функцию.

Хъуыдыйад ы

æмхуызон уæнгтæ

Уыцы иу фарстæн дзуапп чи дæтты, уыцы иу хъуыдыйады уæнгимæ баст чи вæййы æмæ æмхуызон синтаксисон функцитæ чи æххæст кæны, хъуыдыйады ахæм уæнгтæ.

Гъудиади æмхузон иуæнгтæ

Еци еу фарстæн дзуапп ка дæттуй, еци еу гъудиади иуонги хæццæ баст ка фæууй æма æмхузон синтаксисон функцитæ ка æнхæст кæнуй, гъудиади уæхæн иуæнгтæ.

Односоставное предложение

Простое предложение, в котором только один главный член – либо подлежащее, либо сказуемое. См.: Двусоставное предложение.

Иувæрсыг хъуыдыйад

Иу сæйраг уæнг (кæнæ сæйрат, кæнæ зæгъинаг) кæм вæййы, ахæм хуымæтæг хъуыдыйад. Кæс: Дывæрсыг хъуыдыйад.

Еувæрсуг гъудиадæ

Еу сæйраг иуонг (кенæ сæйрат, кенæ зæгъуйнаг) кæми фæууй, уæхæн хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ: Дувæрсуг гъудиадæ.

Одушевленные имена существительн

ые

Разряд слов, которые называют предметы живой природы. Постоянная морфологическая категория. См.: Неодушевленные имена существительные.

Удон номдартæ

Цардæгас æрдзы предметтæ амонæг дзырдтæ. У иудадзыгон морфологион категори. Кæс: Æнæудон номдартæ.

Уодон номдартæ

Цардæгас æрдзи предметтæ амонæг дзурдтæ. Æй еудадзугон морфологион категори. Кæсæ: Æнæуодон номдартæ.

Озвончение

Переход глухого согласного в соответствующий звонкий в определенных положениях.

Зылангонад

Æзылангон æмхъæлæсоны рахызт йе ‘мкъай зылангон æмхъæлæсонмæ бæрæг уавæрты.

Зæллангой надæ

Æзæллангон æмгъæлæсони рахизт е ‘мкъай зæллангон æмгъæлæсонмæ бæрæг уавæрти.

Окказионализм

(от лат.

occasionalis

Индивидуальный (контекстный) неологизм.

Окказионал изм

Индивидуалон (контекстон) неологизм.

Окказиона лизм

Индивидуалон (контекстон) неологизм.

‘случайный’)

Окончание

Изменяющаяся часть слова, которая служит для связи слов в словосочетании и предложении.

= Флексия.

Кæрон

Дзырдæн æндæр дзырдтимæ бæтгæйæ (дзырдбасты кæнæ хъуыдыйады мидæг) ивгæ цы хай кæны, уый. = Флекси.

Кæрон

Дзурдæн æндæр дзурдти хæццæ бæтгæй (дзурдбасти кенæ гъудиади медæгæ) æййевгæ ци хай кæнуй, е.

= Флекси.

Оксюморон

(от греч. oxymoron ‘остроумно- глупое’)

Стилистическая фигура, состоящая из двух противоречащих друг другу понятий, логически исключающих друг друга.

Оксюморон

Логикон æгъдауæй иумæ уæвæн кæмæн нæй, ахæм дыууæ ныхмæвæрд æмбарынадæй арæзт стилистикон фигурæ.

Оксюморо н

Логикон æгъдауæй еумæ уæн кæмæн нæййес, уæхæн дууæ нихмæвæрд лæдæруйнадæй арæзт стилистикон фигурæ.

Омографы

(от греч. homos ‘одинаковый’ и grapho ‘пишу’)

То же, что и графические омонимы – одинаковые по написанию, но разные по звучанию и значению слова.

Омографтæ

Ома графикон омонимтæ, фысгæйæ æмхуызон, фæлæ дзургæйæ æмæ сæ нысаниуæгмæ гæсгæ та хицæн цы дзырдтæ вæййынц, уыдон.

Омографт æ

Гъома графикон омонимтæ, финсгæй æмхузон, фал дзоргæй æма сæ нисанеуæгмæ гæсгæ ба хецæн ка фæууй, уæхæн дзурдтæ.

Омонимы

(от греч. homos ‘одинаковый’ и onyma ‘имя’)

Слова, совпадающие по звучанию, но разные по значению и формам.

Омонимтæ

Дзургæйæ æмæ фысгæйæ æмхуызон цы дзырдтæ сты, фæлæ сæ нысаниуджытæ бынтон æндæрхуызон кæмæн сты, ахæм дзырдтæ.

Омонимтæ

Дзоргæй æма финсгæй æмхузон ци дзурдтæ ‘нцæ, фал сæ нисанеуæгтæ бустæги æндæрхузи кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ.

Омофоны

(от греч. homos ‘одинаковый’ и phone ‘имя’)

Фонетические омонимы, разные по значению слова, звучание которых совпадает.

Омофонтæ

Ома фонетикон омонимтæ, дзургæйæ æмхуызон цы дзырдтæ сты, фæлæ сæ нысаниуджытæ бынтон æндæрхуызон кæмæн сты, ахæм дзырдтæ.

Омофонтæ

Гъома фонетикон омонимтæ, дзоргæй еухузи ци дзурдтæ, ‘нцæ, фал сæ нисанеуæгтæ бустæги æндæрхузи кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ.

Ономастика

(от греч.

onomastikos ‘относящийся к имени’)

Раздел лексикологии, посвященный изучению собственных имен.

Ономастик æ

Сæрмагонд нæмттæ иртасæг хай лексикологийы.

Ономастик æ

Сæрмагонд нæмттæ æртасæг хай лексикологий.

Определение

Второстепенный член предложения со значением признака предмета, поясняющий имя существительное.

Бæрæггæн æн

Предметы æууæл нысангæнæг хъуыдыйады фæрссаг уæнг.

Бæрæггæн æн

Предмети æууæл нисангæнæг гъудиади фæрсаг иуонг.

Определенно- личное предложение

Вид односоставного глагольного предложения, в котором действие выполняется определенным деятелем – говорящим или собеседником, но

Бæлвырдц æсгомон хъуыдыйад

Иувæрсыг мивдисæгон хъуыдыйады хуыз, архайгæ дзы чи фæкæны, уый бæрæг вæййы, фæлæ хъуыдыйады загъд не ‘рцæуы.

Бæлвурдц æсгомон

гъудиадæ

Еувæрсуг мивдесæгон гъудиади хузæ, архайгæ си ка фæккæнуй, е бæрæг фæууй, фал гъудиади загъд не ‘рцæуй.

в предложении он не назван.

Орфограмма

(от греч. orthos ‘правильный’ и gramma ‘письменный

знак’)

Написание слова, соответствующее определенному орфографическому правилу.

Орфограмм æ

Дзырды ныффыст бæлвырд орфографион фæткмæ гæсгæ.

Орфограм мæ

Дзурди ниффинст бæлвурд орфографион фæткæмæ гæсгæ.

Орфографическ ий разбор

Вид лингвистического анализа, который помогает объяснить принципы и правила написания слов, а также употребление строчных и прописных букв. При этом разборе необходимо, списывая текст, раскрыть скобки, вставить пропущенные буквы: назвать их, указать морфему, в которой была пропущена буква; привести орфограмму и т.д.

Орфографи он æвзæрст

Растфыссынады æгъдæуттæ, стæй, стыр æмæ чысыл дамгъæтæй куыд пайда кæнын хъæуы, уый бамбарын кæнынæн чи æххуыс кæны, лингвистон анализы ахæм хуыз. Йæ домæнтæ сты: текст рафыссын, къæлæттæ гом кæнгæйæ, баххæст кæнын цухгонд дамгъæтæ: зæгъын, цавæр морфемæйы æрцыдысты цухгонд, уый фæнысан кæнын; бацамонын орфограммæ æ.а.д.

Орфограф ион æвзурст

Растфинсуйнади æгъдæуттæ, уæдта устур æма минкъий дамугъатæй куд пайда кæнун гъæуй, уой балæдæрун кæнун ка æнхус кæнуй, лингвистон анализи уæхæн хузæ. Æ домæнтæ ‘нцæ: текст рафинсун, къæлæттæ игон кæнгæй, банхæст кæнун цохгонд дамугъатæ: зæгъун, цæхуæн морфеми æрцудæнцæ цохгонд, уой фæннисан кæнун; байамонун орфограммæ æ.у.и.

Орфографическ ий словарь

Словарь слов в их нормативном написании.

Орфографи он дзырдуат

Дзырдтæн сæ растфыссынад цы дзырдуат амоны, уый.

Орфограф ион дзурдуат

Дзурдтæн сæ растфинсуйнадæ ци дзурдуат амонуй, е.

Орфография

(от греч. orthos ‘правильный’ и grapho ‘пишу’)

Система правил,

устанавливающий

единообразное написание слов и их форм.

Орфографи

Дзырдтæ æмæ сæ формæтæ фыссыны æгъдæуттæ чи амоны, раиртæстыты ахæм системæ.

Орфограф и

Дзурдтæ æма сæ формитæ финсуни æгъдæуттæ ка амонуй, рартæстити уæхæн системæ.

Орфоэпия

(от греч. orthos ‘правильный’ и épos ‘речь’)

1.Система правил, определяющих литературное произношение. 2.Раздел языкознания, занимающийся изучением нормативного литературного произношения.

Орфоэпи

1.Дзырдтæ литературон нормæтæм гæсгæ раст дзурыны æгъдæуттæ чи бæрæг кæны, раиртæстыты ахæм системæ. 2.Растдзурынады æгъдæуттæ иртасæг хай æвзагзонынады.

Орфоэпи

1.Дзурдтæ литературон нормитæмæ гæсгæ раст дзоруни æгъдæуттæ ка бæрæг кæнуй, рартæстити уæхæн системæ. 2.Растдзоруйнади æгъдæуттæ æртасæг хай æвзагзонунади.

Осетинский язык

Язык иранской группы индоевропейской языковой семьи. Распространен в Северной и Южной Осетии. Имеет два диалекта: восточный – иронский и западный – дигорский.

Ирон æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ирайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны. Ис ын дыууæ диалекты: скæсæйнаг – ирон æмæ ныгуылæн – дыгурон.

Ирон æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги ирайнаг къуари æвзаг. Дзорунцæ ‘йбæл Цæгат æма Хонсар Иристони. Ес ин дууæ диалекти: скæсæйнаг – ирон æма нигулæн – дигорон.

Основа слова

Часть слова без окончания, которая заключает в себе его лексическое значение. Непроизводная основа – основа, далее неделимая на морфемы. Производная основа – основа, образованная от другой (производящей) основы. Производящая основа – основа, от которой образовалось другое слово или ряд слов.

Дзырды бындур

Дзырдæн йæ кæрон куы фæхицæн кæнæм, уæд ма дзы цы хай баззайы æмæ дзырдæн йæ лексикон нысаниуæг цы хайы мидæг ис, уый. Æнæаразгæ бындур – дарддæр морфемæтыл дих кæнæн кæмæн нæй, ахæм бындур. Аразгæ бындур – æндæр (аразæг) бындурæй арæзт бындур. Аразæг бындур – иу кæнæ цалдæр æндæр дзырды кæмæй равзæрд, ахæм бындур.

Дзурди бундор

Дзурдæн æ кæрон ку фæххецæн кæнæн, уæд ма си ци хай байзайуй æма дзурдæн æ лексикон нисанеуæг ци хаййи медæгæ ес, е. Æнаразгæ бундор – идарддæр морфемитæбæл дех кæнæн кæмæн нæййес, уæхæн бундор. Аразгæ бундор – æндæр (аразæг) бундорæй арæзт бундор. Аразæг бундор – еу кенæ цалдæр æндæр дзурди кæмæй равзурдæй, уæхæн бундор.

Отвлеченные (абстрактные) имена существительн ые

Названия свойств, качеств, действий, состояний, понятий. См.: Конкретные имена существительные.

Иппæрдон номдартæ

Хъуыдыйы фæрцы кæй хатæм, уыцы æмбарынæдты нæмттæ. Кæс: Конкретон номдартæ.

Еппардон номдартæ

Гъудий фæрци ке хатæн, еци лæдæруйнæдти нæмттæ. Кæсæ: Конкретон номдартæ.

Относительные имена прилагательные

Разряд слов, называющих признак через отношение к предмету. См.: Качественные имена прилагательные.

Ахастæвдис æг миногонтæ

Миногон цы предметы номæй арæзт æрцыд, уыцы предметы ахаст æндæр предметмæ. Кæс: Миниуæгæвдисæг миногонтæ.

Рахастæвд есæг минеуæгон тæ

Минеуæгон ци предмети номæй арæзт æрцудæй, еци предмети рахаст æндæр предметмæ. Кæсæ: Минеуæгæвдесæг минеуæгонтæ.

Отрицательные местоимения

Местоимения, образованные от вопросительных местоимений и передающие отрицательное значение.

Æппæрццæ г номивджыт æ

Фарстон номивджытæй арæзт номивджытæ, ис сын æппæрццæг нысаниуæг.

Идæнцон номевгутæ

Фарстон номевгутæй арæзт номевгутæ, ес син идæнцон нисанеуæг.

Падеж

Словоизменительная категория имени, выражаемая флексиями (окончаниями).

Хауæн

Нæмтты дзырдивæн категори, амынд цæуы флекситæй (кæрæттæй).

Хауæн

Нæмтти дзурдæййевæн категори, амунд цæуй флекситæй (кæрæнттæй).

Палатализация (от лат. palatum ‘нёбо’)

Дополнительный к основной артикуляции подъем средней части языка к твёрдому нёбу. = Смягчение согласных.

Палатализа ци

Сæйраг артикуляцимæ уæлæмхасæн æвзаджы астæуккаг хай хъæбæр комарынгмæ сисын. = Æмхъæлæсоны фæфæлмæнад.

Палатализ аци

Сæйраг артикуляцимæ уæлæмхасæн æвзаги астæуккаг хай хъæбæр комикъолæмæ исесун. = Æмгъæлæсони фæфæлмæйнадæ.

Палатальный звук

Звук, образуемый поднятием спинки языка к твёрдому нёбу - [j].

Палаталон мыр

Æвзаджы астæуккаг хай хъæбæр комарынгмæ сисгæйæ цы мыр сæвзæры, уый - [j].

Палаталон мур

Æвзаги астæуккаг хай хъæбæр комикъолæмæ исесгæй ци мур исæвзуруй, е – [j].

Палеоазиатские языки

Языки народов, населяющих Восточную Сибирь и Дальний Восток (чукотский, камчадальский, гилякский) и др.

Палеоазиаг æвзæгтæ

Хурыскæсæн Сыбыр æмæ Дард Хурыскæсæны цæрæг

адæмыхæттыты æвзæгтæ (чукотаг, камчадалаг, гилякаг æ.æнд.).

Палеоазиаг æвзæгтæ

Хорискæсæн Сибир æма Идард Хорискæсæни цæрæг адæмихæттæлти æвзæгтæ (чукотаг, камчадалаг, гилякаг æ.æнд.).

Парадигма

(от греч.

paradeigma

‘пример, образец’)

Система форм изменяющегося слова, конструкции.

Парадигмæ

Ивгæ чи кæны, ахæм дзырд кæнæ конструкцийы формæты системæ.

Парадигм æ

Æййевгæ ка кæнуй, уæхæн дзурд кенæ конструкций формити системæ.

Паралингвисти ка

(от греч. para ‘возле’ и фр. linguistique ‘язык’)

Раздел языкознания, изучающий сферу несловесной коммуникации: жесты, мимику, ситуации речи и др.

Паралингв истикæ

Æнæдзургæйæ ныхасы фæрæзтæ (къухамынд, мимикæ, ныхасы уавæр æ.æнд.) æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый.

Паралингв истикæ

Æнæдзоргæй нихаси фæрæзнитæ (къохамунд, мимикæ, нихаси уавæр æ.æнд.) æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е.

Пароним

(от греч. para ‘возле’ и onyma ‘имя’)

Слово, близкое по значению и по форме другому слову.

Пароним

Йæ нысаниуæг æмæ йæ формæмæ гæсгæ æндæр дзырдмæ хæстæг чи у, ахæм дзырд.

Пароним

Æ нисанеуæг æма æ формæмæ гæсгæ æндæр дзурдмæ хæстæг ка ‘й, уæхæн дзурд.

Пассивный словарь

Запас слов, редко употребляемых в повседневном общении.

Пассивон дзырдуат

Стæм хатт пайдагонд кæмæй цæуы, ахæм дзырдтæ.

Пассивон дзурдуат

Ефстагмæ пайдагонд кæмæй цæуй, уæхæн дзурдтæ.

Переносное значение

Производное (вторичное) значение слова, возникшее на базе прямого.

Ахæсгæ нысаниуæг

Дзырдæн йæ комкоммæ нысаниуæджы бындурыл чи фæзыны, ахæм уæлæмхасæн нысаниуæг.

Рахæсгæ нисанеуæг

Дзурдæн æ комкоммæ нисанеуæги бундорбæл ка фæззиннуй, уæхæн уæлæнхасæн нисанеуæг.

Переходный глагол

Глагол, который может иметь при себе прямое дополнение. См.: Непереходный глагол.

Цæугæ мивдисæг

Комкоммæ æххæстгæнæн цы мивдисæджы дæлбар ис бакæнæн, ахæм. Кæс: Æдзæугæ мивдисæг.

Цæугæ мивдесæг

Комкоммæ æнхæстгæнæн ци мивдесæги дæлбарæ ес бакæнæн, уæхæн. Кæсæ: Æдзæугæ мивдесæг.

Период

Относительно законченный фрагмент текста, части которого связаны между собой синтаксически, лексически и интонационно.

Период

Йæ хæйттæ кæрæдзиимæ синтаксисон, лексикон æмæ интонацион æгъдауæй баст кæмæн сты, тексты ахæм фрагмент.

Период

Æ хæйттæ кæрæдзей хæццæ синтаксисон, лексикон æма интонацион æгъдауæй баст кæмæн æнцæ, тексти уæхæн фрагмент.

Перифраз(а), парафраз(а)

(от греч.

Выражение, описательно передающее смысл другого выражения или слова.

Перифраз, парафраз

Æндæр дзырд кæнæ разагъды нысаниуæг æрфысты фæрцы цы разагъд æвдисы, уый.

Перифраз, парафраз

Æндæр дзурд кенæ разагъди нисанеуæг æрфинсти фæрци ци разагъд æвдесуй, е.

periphrasis

‘описание’)

Пиктография

(от лат. pictus ‘рисунок’ и grafo ‘пишу’)

Рисуночное письмо.

Пиктограф и

Нывтæй фыссынад.

Пиктограф и, авицца

Хузтæй финсуйнадæ.

Письмо

Система графических знаков для передачи речи.

Фыссынад

Графикон нысæнтты системæ ныхас ныффыссынæн.

Финсуйнад æ

Графикон нисæнтти системæ нихас ниффинсунæн.

Побудительное предложение

Вид предложения по цели высказывания, передающий побуждение к действию, адресованное собеседнику.

Разæнгардг æнæн хъуыдыйад

Дзурæг искæмæй исты архайд бакæнын кæй домы, уый æвдисæг хъуыдыйады хуыз йæ загъды нысанмæ гæсгæ.

Разæнгард гæнæн

гъудиадæ

Дзорæг ескæмæй ести архайд бакæнун ке домуй, уой æвдесæг гъудиади хузæ æ загъди нисанмæ гæсгæ.

Повелительное наклонение

Глагол указывает на действие, которое просят, требуют, приказывают, советуют совершить.

Фæдзæхсто н здæхæн

Æцæгæй чи нæ цæуы, фæлæ чидæр кæй куры, домы, уынаффæ кæны бакæнын, ахæм архайд цы мивдисæг æвдисы, уый.

Фæдзæхсто н æздæхæн

Æцæгæй ка нæ цæуй, фал кадæр ке коруй, домуй, унаффæ кæнуй бакæнун, уæхæн архайд ци мивдесæг æвдесуй, е.

Повествователь ное предложение

Вид предложения по цели высказывания, содержащий сообщение о чем-либо.

Таурæгъон хъуыдыйад

Истæуыл кæм фæцæуы ныхас, хъуыдыйады ахæм хуыз йæ загъды нысанмæ гæсгæ.

Таурæхъон гъудиадæ

Естæбæл кæми фæццæуй нихас, гъудиади уæхæн хузæ æ загъди нисанмæ гæсгæ.

Подлежащее

Главный член предложения. Обозначает предмет, действие (признак) которого называет сказуемое.

Сæйрат

Хъуыдыйады мидæг ныхас кæуыл фæцæуы, уыцы предмет нысангæнæг сæйраг уæнг.

Сæйрат

Гъудиади медæгæ нихас кæбæл фæццæуй, еци предмет нисангæнæг сæйраг иуонг.

Подчинительна я связь

Связь между синтаксически неравноправными частями в сложном предложении и словами в словосочетании: одно из них выступает как главное, другое – как зависимое.

Домгæ бастдзинад

Синтаксисон æгъдауæй æмбар чи нæу, уыцы хæйтты ‘хсæн бастдзинад вазыгджын хъуыдыйады æмæ дзырдты ‘хсæн дзырдбасты мидæг: иу дзы вæййы сæйраг, иннæ та – дæлбар.

Домгæ бастдзийна дæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ ка нæй, еци хæйтти ‘хсæн бастдзийнадæ вазуггин гъудиади æма дзурдти ‘хсæн дзурдбасти медæгæ: сæ еу фæууй сæйраг, иннæ ба – дæлбар.

Подчинительны е союзы

Союзы, служащие для связи синтаксически неравноправных единиц (главного и придаточного предложений).

Домгæбастд зинады бæттæгтæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбар чи нæу, ахæм иуæгтæ (сæйраг æмæ уæлæмхæст хъуыдыйæдтæ) кæрæдзийыл цы дзырдты фæрцы бæттынц, уыдон.

Домгæбаст дзийнади бæттæгтæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ ка нæй, уæхæн еуæгтæ (сæйраг æма уæлæнхæст гъудиæдтæ) кæрæдзебæл ци дзурдти фæрци бæттунцæ, етæ.

Позиционные изменения

Изменения, вызванные произносительными условиями,

Мырты позицион

Мырты ивд сæ дзурыны уавæртæм, дзырды мидæг цы

Мурти позицион

Мурти æййивд сæ дзоруни уавæртæмæ, дзурди медæгæ ци

звуков

позициями: положением звука по отношению к ударению и месту в слове.

ивддзинæдт æ

позици ахсынц, уымæ, стæй цавдмæ гæсгæ.

æййевддзи йнæдтæ

позици ахæссунцæ, уомæ, уæдта цавдмæ гæсгæ.

Полисемия

(от греч. poly ‘много’ и sema ‘знак’)

Многозначность.

Полисеми

Бирæнысаниуæгад.

Полисеми

Берæнисанеуæгадæ.

Полное предложение

Двусоставное или односоставное предложение, структура которого не нарушена пропуском членов предложения. См.: Неполное предложение.

Æххæст хъуыдыйад

Хъуыдыйады уæнгтæ цухгонд кæм не ‘рцæуынц, ахæм дывæрсыг кæнæ иувæрсыг хъуыдыйад. Кæс: Æнæххæст хъуыдыйад.

Æнхæст гъудиадæ

Гъудиади иуæнгтæ цохгонд кæми не ‘рцæунцæ, уæхæн дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъудиадæ. Кæсæ: Æнæнхæст гъудиадæ.

Положительная степень сравнения имен прилагательны х

Прилагательное называет качество предмета без сравнения его с тем же качеством других предметов.

Миногонты бындурон бæрц

Миногон нысан кæны предметы миниуæг, иннæ предметты ахæм миниуæгимæ йæ нæ бары, афтæмæй.

Минеуæго нти бундорон бæрцæ

Минеуæгон нисан кæнуй предмети минеуæг, иннæ предметти уæхæн минеуæги хæццæ ‘й нæ баруй, уотемæй.

Порядок слов

Расположение членов предложения в зависимости от смысловой и грамматической нагрузки. Прямой и обратный порядок слов.

Дзырдты рæнхъæвæр д

Хъуыдыйады хæйтты бынат грамматикон æгъдау æмæ сæ хъуыдымæ гæсгæ. Комкоммæ æмæ фæстæрдæм рæнхъæвæрд.

Дзурдти рæнгъæвæ рд

Гъудиади хæйтти бунат грамматикон æгъдау æма сæ гъудимæ гæсгæ. Комкоммæ æма фæстердæмæ рæнгъæвæрд.

Послелог

Служебная часть речи, которая указывает на отношение слова, после которого она стоит, к другим словам.

Фæсæвæрд

Цы дзырды фæстæ æвæрд вæййы, уый ахаст æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы, уый.

Фæсæвæрд

Ци дзурди фæсте æвæрд фæууй, уой рахаст æндæр дзурдтæмæ ци æнхусгæнæг нихаси хай æвдесуй, е.

Постпозиция

(от лат. post ‘после’ и positio ‘положение’)

Расположение придаточной части после главной в составе сложноподчиненного предложения.

Постпозици

Домгæвазыгджын хъуыдыйады мидæг уæлæмхæст хайы лæуд сæйраг хайы фæстæ.

Постпозиц и

Домгæвазуггин гъудиади медæгæ уæлæнхæст хаййи лæуд сæйраг хаййи фæсте.

Постфикс

(от лат. post ‘после’ и fixus ‘прикрепленный’)

Часть слова, находящаяся после основы или окончания.

Постфикс

Бындур кæнæ кæроны фæстæ дзырдæн цы хай лæууы, уый.

Постфикс

Бундор кенæ кæрони фæсте дзурдæн ци хай лæууй, е.

Праязык, язык- основа

Язык, из диалектов которого произошла группа родственных языков (семья).

Рагæвзаг, бындурон æвзаг

Иу æвзаджы диалекттæй кæрæдзимæ хæстæг цы æвзæгты къорд (мыггаг) фæзынд, уый.

Рагæвзаг, бундорон æвзаг

Еу æвзаги диалекттæй кæрæдземæ хæстæг ци æвзæгти къуар (муггаг) фæззиндтæй, е.

Превосходная степень

Обозначает проявление названного признака предмета в

Миногонты уæлахизон

Миногон нысан кæны, иу предметы миниуæг иннæ

Минеуæго нти

Минеуæгон нисан кæнуй, еу предмети минеуæг æгас предметти

сравнения имен прилагательны х

высшей степени.

бæрц

предметты ахæм миниуджытæй æппæты фылдæр кæй у, уый.

уæлахезон бæрцæ

уæхæн минеугутæй фулдæр ке æй, уой.

Предикат

(от лат.

praedicatum

‘сказанное’)

1.Член предложения, обозначающий отнесенный ко времени признак. 2. Сказуемое.

Предикат

1.Рæстæгмæ хаст миниуæг æвдисæг хъуыдыйады уæнг. 2. Зæгъинаг.

Предикат

1.Рæстæгмæ хаст минеуæг æвдесæг гъудиади иуонг. 2. Зæгъуйнаг.

Предикативнос ть

Наличие предиката.

Предикатив ондзинад

Предикаты уæвынад.

Предикати вондзийна

дæ

Предикати уйнадæ.

Предлог

Служебная часть речи, которая указывает на отношение слова, перед которым она стоит, к другим словам.

Разæвæрд

Цы дзырды разæй лæууы, уый ахаст æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы, уый.

Разæвæрд

Ци дзурди разæй лæууй, уой рахаст æндæр дзурдтæмæ ци æнхусгæнæг нихаси хай æвдесуй, е.

Предложение

Основная единица синтаксиса, грамматически и интонационно оформленная группа слов или слово, выражающая сообщение или вопрос.

Хъуыдыйад

Хъусынгæнинаг кæнæ фарст загъд кæй фæрцы æрцæуы, ахæм дзырд кæнæ грамматикон æгъдауæй æмæ хъæлæсы уагмæ гæсгæ кæрæдзийыл баст дзырдты къорд. Хъуыдыйад у синтаксисы сæйраг иуæг.

Гъудиадæ

Игъосункæнуйнаг кенæ фарст загъд ке фæрци æрцæуй, уæхæн дзурд кенæ грамматикон æгъдауæй æма гъæлæси уагæмæ гæсгæ кæрæдзебæл баст дзурдти къуар. Гъудиадæ æй синтаксиси сæйраг еуæг.

Препозиция

(от лат. prae ‘перед’ и positio ‘положение’)

Расположение придаточной части перед главной в составе сложноподчиненного предложения.

Препозици

Домгæвазыгджын хъуыдыйады мидæг уæлæмхæст хай сæйраг хайы разæй куы фæлæууы, уæд уый.

Препозици

Домгæвазуггин гъудиади медæгæ уæлæнхæст хай сæйраг хаййи разæй ку фæллæууй, уæд, е.

Префикс

(от лат. prae ‘перед’ и fixus ‘прикрепленный’)

См.: Приставка.

Префикс

Кæс: Разæфтуан.

Префикс

Кæсæ: Разæфтауæн.

Придаточное предложение

Синтаксически зависимая часть сложноподчиненного предложения, в состав которой входит подчинительный союз или союзное слово. Основные виды придаточных предложений: изъяснительное, определительное, образа действия.

Уæлæмхæс т хъуыдыйад

Сæйраг хайы дæлбар чи ис, уыцы хай домгæвазыгджын хъуыдыйады мидæг. Уæлæмхæст хъуыдыйæдтæ сæйраг хъуыдыйæдтимæ баст вæййынц домгæбастдзинады бæттæгтæ æмæ бæттæг дзырдты фæрцы. Уæлæмхæст хъуыдыйæдты сæйраг хуызтæ сты: æмбарынгæнæн, бæрæггæнæн æмæ фадатон.

Уæлæнхæс т гъудиадæ

Сæйраг хаййи дæлбарæ ка ес, еци хай домгæвазуггин гъудиади медæгæ. Уæлæнхæст гъудиæдтæ сæйраг гъудиæдти хæццæ баст фæуунцæ домгæбастдзийнади бæттæгтæ æма бæттæг дзурдти фæрци. Уæлæнхæст гъудиæдти сæйраг хузтæ æнцæ: лæдæрунгæнæн, бæрæггæнæн æма фадуатон.

Приложение

Определение, выраженное именем существительным.

Æмхасæн

Номдарæй загъд чи ‘рцæуы, ахæм бæрæггæнæн.

Æнхасæн

Номдарæй загъд ка ‘рцæуй, уæхæн бæрæггæнæн.

Примыкание

Вид подчинительной связи по смыслу.

Æфтыдад

Æрмæст хъуыдыйы фæрцы домгæбастдзинады хуыз.

Æфтудадæ

Æрмæст гъудий фæрци домгæбастдзийнади хузæ.

Присоединител ьные союзы

Союзы, выражающие отношения присоединения.

Бафтауыны бæттæгтæ

Бафтауыны ахастдзинæдтæ æвдисæг бæттæгтæ.

Бафтауни бæттæгтæ

Бафтауни рахастдзийнæдтæ æвдесæг бæттæгтæ.

Приставка, префикс

То же, что и префикс – значимая часть слова, стоящая перед корнем или другой приставкой.

Разæфтуан, префикс

Дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр разæфтуаны разæй чи лæууы, ахæм нысаниуæгджын хай.

Разæфтауæ н, префикс

Дзурди медæгæ уедагæ кенæ æндæр разæфтауæни разæй ка лæууй, уæхæн нисанеуæггин хай.

Притяжательны е местоимения

Местоимения, выражающие принадлежность кого-то или чего-то кому- или чему-нибудь.

Æлвасæн номивджыт æ

Исчи кæнæ исты кæй у кæнæ цæй у, уый æвдисæг номивджытæ.

Æлвасæн номевгутæ

Еске кенæ ести ке æй, уой æвдесæг номевгутæ.

Причастие

Особая форма глагола, объединяющая признаки глагола и прилагательного.

Миногми

Мивдисæг æмæ миногоны æууæлтæ чи иу кæны, мивдисæджы уыцы сæрмагонд формæ.

Миногмий

Мивдесæг æма минеуæгони æууæлтæ ка еу кæнуй, мивдесæги еци сæрмагонд формæ.

Причастный оборот

Причастие с зависимыми словами, выполняющее роль обособленного второстепенного члена предложения.

Миногмион здæхт

Миногми йæ дæлбар дзырдтимæ хъуыдыйады иртæстгонд фæрссаг уæнгты ролы.

Миногмий он æздæх

Миногмий æ дæлбарæ дзурдти хæццæ гъудиади æртæстгонд фæрсаг иуæнгти роли.

Прописная буква

Буква, отличающаяся от строчной высотой, а иногда и начертанием.

Стыр дамгъæ

Рæнхъон дамгъæйæ йæ ас, стæй иуæй-иу хатт йæ фысты хуызæй чи хицæн кæны, ахæм дамгъæ.

Устур дамугъа

Рæнгъон дамугъайæй æ асæ, уæдта хатгай ба æ финсти хузæй ка хецæн кæнуй, уæхæн дамугъа.

Просодия

(от греч. prosodia

‘ударение, припев’)

Система произношения ударных и неударных, долгих и кратких слогов в речи.

Просоди

Ныхасы мидæг цавдон æмæ æнæцавдон, дæргъвæтин æмæ цыбыр уæнгтæ дзурыны системæ.

Просоди

Нихаси медæгæ цавдон æма æнæцавдон, дæргъвæтийнæ æма цубур иуæнгтæ дзоруни системæ.

Простое предложение

Предложение, в котором только одна грамматическая основа. См.: Сложное предложение.

Хуымæтæг хъуыдыйад

Æрмæст иу грамматикон бындур кæм ис, ахæм хъуыдыйад. Кæс: Вазыгджын хъуыдыйад.

Хумæтæг гъудиадæ

Æрмæст еу грамматикон бундор кæми ес, уæхæн гъудиадæ. Кæсæ: Вазуггин гъудиадæ.

Просторечные слова

Лексика разговорной речи.

Хуымæтæг ныхасы дзырдтæ

Дзургæ ныхасы лексикæ.

Хумæтæг нихаси дзурдтæ

Дзоргæ нихаси лексикæ.

Противительны е союзы

Союзы, предназначанные для выражения отношений противопоставления между

Ныхмæвæр ды бæттæгтæ

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ

бабæтгæвазыгджын

Нихмæвæр ди бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ бабæтгæвазуггин гъудиади хæйтти ‘хсæн нихмæвæрди

однородными членами или частями сложносочиненного предложения.

хъуыдыйады хæйтты ‘хсæн ныхмæвæрды ахастдзинæдтæ чи ‘ вдисы, уыцы бæттæгтæ.

рахастдзийнæдтæ ка ‘вдесуй, еци бæттæгтæ.