Палатализаци

Сæйраг артикуляцимæ уæлæмхасæн æвзаджы астæуккаг хай хъæбæр ко- марынгмæ сисын. = Æмхъæлæсоны фæфæлмæнад.

Палатализаци

Сæйраг артикуляцимæ уæлæмхасæн æвзаги астæуккаг хай хъæбæр ко- микъолæмæ исесун. = Æмгъæлæсони фæфæлмæйнадæ.

Палатализация

(от лат. palatum ‘нёбо’)

Дополнительный к основной артикуляции подъем средней части языка к твёрдому нёбу. = Смягчение согласных.

Палаталон мыр

Æвзаджы астæуккаг хай хъæбæр ко- марынгмæ сисгæйæ цы мыр сæвзæры, уый - [j].

Палаталон мур

Æвзаги астæуккаг хай хъæбæр ко- микъолæмæ исесгæй ци мур исæвзу- руй, е – [j].

Палатальный звук

Звук, образуемый поднятием спинки языка к твёрдому нёбу - [j].

Палеоазиаг æвзæгтæ

Хурыскæсæн Сыбыр æмæ Дард Хурыскæсæны цæрæг адæмыхæттыты æвзæгтæ (чукотаг, камчадалаг, гиля- каг æ.æнд.).

Палеоазиаг æвзæгтæ

Хорискæсæн Сибир æма Идард Хо- рискæсæни цæрæг адæмихæттæлти æвзæгтæ (чукотаг, камчадалаг, гиля- каг æ.æнд.).

Палеоазиатские языки

Языки народов, населяющих Восточную Сибирь и Дальний Восток (чукотский, кам- чадальский, гилякский) и др.

Парадигмæ

Ивгæ чи кæны, ахæм дзырд кæнæ конструкцийы формæты системæ.

Парадигмæ

Æййевгæ ка кæнуй, уæхæн дзурд кенæ конструкций формити системæ.

Парадигма

(от греч. paradeigma ‘пример, образец’) Система форм изменяющегося слова, кон- струкции.

Паралингвистикæ

Æнæдзургæйæ ныхасы фæрæзтæ (къухамынд, мимикæ, ныхасы уавæр æ.æнд.) æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый.

Паралингвистикæ

Æнæдзоргæй нихаси фæрæзнитæ (къохамунд, мимикæ, нихаси уавæр æ.æнд.) æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е.

Паралингвистика

(от греч. para ‘возле’ и фр. linguistique ‘язык’) Раздел языкознания, изучающий сферу не- словесной коммуникации: жесты, мимику, ситуации речи и др.

Пароним

Йæ нысаниуæг æмæ йæ формæмæ гæсгæ æндæр дзырдмæ хæстæг чи у, ахæм дзырд.

Пароним

Æ нисанеуæг æма æ формæмæ гæсгæ æндæр дзурдмæ хæстæг ка ‘й, уæхæн дзурд.

Пароним

(от греч. para ‘возле’ и onyma ‘имя’)

Слово, близкое по значению и по форме другому слову.

Пассивон дзырдуат

Стæм хатт пайдагонд кæмæй цæуы, ахæм дзырдтæ.

Пассивон дзурдуат

Ефстагмæ пайдагонд кæмæй цæуй, уæхæн дзурдтæ.

Пассивный словарь

Запас слов, редко употребляемых в повсе- дневном общении.

Период

Йæ хæйттæ кæрæдзиимæ синтакси- сон, лексикон æмæ интонацион æгъдауæй баст кæмæн сты, тексты ахæм фрагмент.

Период

Æ хæйттæ кæрæдзей хæццæ синтак- сисон, лексикон æма интонацион æгъдауæй баст кæмæн æнцæ, тексти уæхæн фрагмент.

Период

Относительно законченный фрагмент тек- ста, части которого связаны между собой синтаксически, лексически и интонацион- но.

Перифраз, парафраз

Æндæр дзырд кæнæ разагъды ныса- ниуæг æрфысты фæрцы цы разагъд æвдисы, уый.

Перифраз, парафраз

Æндæр дзурд кенæ разагъди ни- санеуæг æрфинсти фæрци ци разагъд æвдесуй, е.

Перифраз(а), парафраз(а)

(от греч. periphrasis ‘описание’)

Выражение, описательно передающее смысл другого выражения или слова.

Пиктографи

Нывтæй фыссынад.

Пиктографи, авицца

Хузтæй финсуйнадæ.

Пиктография

(от лат. pictus ‘рисунок’ и grafo ‘пишу’)

Рисуночное письмо.

Полисеми

Бирæнысаниуæгад.

Полисеми

Берæнисанеуæгадæ.

Полисемия

(от греч. poly ‘много’ и sema ‘знак’)

Многозначность.

Постпозици

Домгæвазыгджын хъуыдыйады мидæг уæлæмхæст хайы лæуд сæйраг хайы фæстæ.

Постпозици

Домгæвазуггин гъудиади медæгæ уæлæнхæст хаййи лæуд сæйраг хаййи фæсте.

Постпозиция

(от лат. post ‘после’ и positio ‘положение’) Расположение придаточной части после главной в составе сложноподчиненного предложения.

Постфикс

Бындур кæнæ кæроны фæстæ дзы- рдæн цы хай лæууы, уый.

Постфикс

Бундор кенæ кæрони фæсте дзурдæн ци хай лæууй, е.

Постфикс

(от лат. post ‘после’ и fixus ‘прикрепленный’) Часть слова, находящаяся после основы или окончания.

Предикат

1.Рæстæгмæ хаст миниуæг æвдисæг хъуыдыйады уæнг. 2. Зæгъинаг.

Предикат

1.Рæстæгмæ хаст минеуæг æвдесæг гъудиади иуонг. 2. Зæгъуйнаг.

Предикат

(от лат. praedicatum ‘сказанное’)

1.Член предложения, обозначающий отне- сенный ко времени признак. 2. Сказуемое.

Предикативондзинад

Предикаты уæвынад.

Предикативондзийнадæ

Предикати уйнадæ.

Предикативность

Наличие предиката.

Препозици

Домгæвазыгджын хъуыдыйады мидæг уæлæмхæст хай сæйраг хайы разæй куы фæлæууы, уæд уый.

Препозици

Домгæвазуггин гъудиади медæгæ уæлæнхæст хай сæйраг хаййи разæй ку фæллæууй, уæд, е.

Препозиция

(от лат. prae ‘перед’ и positio ‘положение’) Расположение придаточной части перед главной в составе сложноподчиненного предложения.

Префикс

Кæс: Разæфтуан.

Префикс

Кæсæ: Разæфтауæн.

Префикс

(от лат. prae ‘перед’ и fixus ‘прикрепленный’)

См.: Приставка.

Просоди

Ныхасы мидæг цавдон æмæ æнæцав- дон, дæргъвæтин æмæ цыбыр уæнгтæ дзурыны системæ.

Просоди

Нихаси медæгæ цавдон æма æнæцав- дон, дæргъвæтийнæ æма цубур иуæнгтæ дзоруни системæ.

Просодия

(от греч. prosodia ‘ударение, припев’)

Система произношения ударных и неудар- ных, долгих и кратких слогов в речи.

Профессионализмтæ

Хицæн дæсныйады кусджытæ сæ ны-

Профессионализмтæ

Хецæн дæсниади косгутæ сæ нихаси

Профессионализмы

Слова, характеризующие речь представи-

хасы мидæг цы дзырдтæй пайда кæнынц, уыдон.

медæгæ ци дзурдтæй пайда кæнунцæ, етæ.

телей определенной профессии.

Пунктуаци

1. Æрхæцæн нысæнттæ. 2. Æрхæцæн нысæнттæ æвæрыны æгъдæуттæ. Пунктуаци, орфографиимæ иумæ, у фысгæ ныхасы сæйрагдæр фæрæз. Уый фæрцы фæлындгонд цæуы текст: дих æй кæнынц хæйттыл, рабæрæг вæййы йæ интонацион ныв. Пунктуацийы æгъдæуттæ фысгæйæ алкæмæн дæр æххæстгæнинаг сты.

Пунктуаци

1. Æрхуæцæн нисæнттæ. 2. Æрхуæцæн нисæнттæ æвæруни æгъдæуттæ. Пунктуаци, орфографий хæццæ еумæ, æй финсгæ нихаси сæйрагдæр фæрæзнæ. Уой фæрци фæлунст цæуй текст: дех æй кæнунцæ хæйттæбæл, рабæрæг уй æ интонаци- он хузæ. Пунктуаций æгъдæуттæ финсгæй алкæмæн дæр æнхæстгæнуйнаг æнцæ.

Пунктуация

(от лат. punktum ‘точка’)

1. Правила постановки знаков препинания. 2.Знаки препинания. Пунктуация, наряду с орфографией, является основным сред- ством письменной речи. С ее помощью оформляется текст: происходит его члене- ние, определяется интонационный рисунок. Правила пунктуации обязательны для всех пишущих.

Рагæвзаг, бындурон æвзаг

Иу æвзаджы диалекттæй кæрæдзимæ хæстæг цы æвзæгты къорд (мыггаг) фæзынд, уый.

Рагæвзаг, бундорон æвзаг

Еу æвзаги диалекттæй кæрæдземæ хæстæг ци æвзæгти къуар (муггаг) фæззиндтæй, е.

Праязык, язык-основа

Язык, из диалектов которого произошла группа родственных языков (семья).

Разæвæрд

Цы дзырды разæй лæууы, уый ахаст æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы, уый.

Разæвæрд

Ци дзурди разæй лæууй, уой рахаст æндæр дзурдтæмæ ци æнхусгæнæг нихаси хай æвдесуй, е.

Предлог

Служебная часть речи, которая указывает на отношение слова, перед которым она стоит, к другим словам.

Разæнгардгæнæн хъуыдыйад Дзурæг искæмæй исты архайд бакæнын кæй домы, уый æвдисæг хъуыдыйады хуыз йæ загъды ны- санмæ гæсгæ.

Разæнгардгæнæн гъудиадæ Дзорæг ескæмæй ести архайд бакæнун ке домуй, уой æвдесæг гъудиади хузæ æ загъди нисанмæ гæсгæ.

Побудительное предложение

Вид предложения по цели высказывания, передающий побуждение к действию, ад- ресованное собеседнику.

Разæфтуан, префикс

Дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр разæфтуаны разæй чи лæууы, ахæм нысаниуæгджын хай.

Разæфтауæн, префикс

Дзурди медæгæ уедагæ кенæ æндæр разæфтауæни разæй ка лæууй, уæхæн нисанеуæггин хай.

Приставка, префикс

То же, что и префикс – значимая часть сло- ва, стоящая перед корнем или другой при- ставкой.

Разагъд

Ныхасы мидæг арæх кæмæй фæпайда кæнынц, ахæм фразæ кæнæ дзы- рдбаст.

Разагъд

Нихаси медæгæ арæх кæмæй фæп- пайда кæнунцæ, уæхæн фразæ кенæ дзурдбаст.

Выражение

Фраза или словосочетание, часто употреб- ляемые в речи.

Раныхас

Хъуыдыйады вариант, йæ бæлвырд хуыз ныхасы мидæг.

Ранихас

Гъудиади вариант, æ бæлвурд хузæ нихаси медæгæ.

Высказывание

Вариант предложения, его конкретная реа- лизация в речи.

Рæнхъ

Рæнгъæ

Строка

Дзырдты, дамгъæты кæнæ æндæр нысæнтты рæнхъæвæрд иу хаххыл. Сырх рæнхъ.

Дзурдти, дамугъати кенæ æндæр нисæнтти рæнгъæвæрд еу ханхæбæл. Сурх рæнгъæ.

Ряд слов, букв или иных знаков, напеча- танных в одну линию. Красная строка.

Редукци

Æнæцавдон хъæлæсон мыртæ куы фæлæмæгъдæр вæййынц æмæ куы аивынц, уæд ахæм фæзынд.

Редукци

Æнæцавдон гъæлæсон муртæ ку фæллæмæгъдæр унцæ æма ку раййе- вунцæ, уæд уæхæн фæззиндæ.

Редукция

(от лат. reductio ‘уменьшение, сокращение’) Ослабление и изменение безударных глас- ных звуков.

Редупликаци

Грамматикон нысаниуæг æвдисыны фæрæз уæнг, уидаг кæнæ дзырд фæзмыны фæрцы.

Редупликаци

Грамматикон нисанеуæг æвдесуни фæрæзнæ иуонг, уедагæ кенæ дзурд фæнзуни фæрци.

Редупликация

(от лат. reduplicatio ‘удвоение’)

Способ выражения грамматического значе- ния при помощи повторения слога, корня или слова.

Ремæ

Кæс: Хъуыдыйады актуалон дихдзи- над.

Ремæ

Кæсæ: Гъудиади актуалон дехдзий- надæ.

Рема

См.: Актуальное членение предложения.

Репликæ

Алы дзурæджы ныхас дæр диалоджы мидæг. Фысгæйæ алы репликæ дæр райдайы сырх рæнхъæй æмæ тирейæ. Кæс: Диалог.

Репликæ

Алли дзорæги нихас дæр диалоги медæгæ. Финсгæй алли репликæ дæр райдайуй сурх рæнгъæй æма ти- рейæй. Кæсæ: Диалог.

Реплика

Слова каждого из собеседников в диалоге. На письме каждая реплика диалога начина- ется с красной строки и предваряется тире. См.: Диалог.

Риторикон фарст

Стилистикон фигурæ, дзуапп чи нæ домы, ахæм фарст.

Риторикон фарст

Стилистикон фигурæ, дзуапп ка нæ домуй, уæхæн фарст.

Риторический вопрос

Стилистическая фигура, вопрос, не требу- ющий ответа.

Ромайнаг æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы къорд. Ромайнаг æвзæгтæм хауынц французаг, италиаг, испайнаг, порту- гайлаг, румынаг, молдавиаг, прован- сайлаг, сардинаг, каталайнаг, реторо- майнаг, латинаг (мард æвзаг) æ.æнд.

Ромайнаг æвзæгтæ

Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар. Ромайнаг æвзæгтæмæ хаунцæ фран- цузаг, италиаг, испайнаг, португай- лаг, румийнаг, молдавиаг, провансай- лаг, сардинаг, каталайнаг, реторомай- наг, латинаг (мард æвзаг) æ.æнд.

Романские языки

Группа языков, входящих в индоевропей- скую языковую семью. К романским язы- кам относятся французский, итальянский, испанский, португальский, румынский, молдавский, провансальский, сардинский, каталанский, ретороманский, латинский (мертвый язык) и др.

Сæйраг хъуыдыйад

Йæ дæлбар уæлæмхасæн хай кæмæн ис, ахæм вазыгджын хъуыдыйады сæйраг хай.

Сæйраг гъудиадæ

Æ дæлбарæ уæлæмхасæн гъудиадæ кæмæн ес, уæхæн вазуггин гъудиади сæйраг хай.

Главное предложение

Та часть сложного предложения, которая занимает господствующее положение по отношению к придаточной части.

Сæйрат

Хъуыдыйады мидæг ныхас кæуыл фæцæуы, уыцы предмет нысангæнæг

Сæйрат

Гъудиади медæгæ нихас кæбæл фæццæуй, еци предмет нисангæнæг

Подлежащее

Главный член предложения. Обозначает предмет, действие (признак) которого

сæйраг уæнг.

сæйраг иуонг.

называет сказуемое.

Сæйраты къорд

Сæйрат, йæ дæлбар цы фæрссаг уæнгтæ ис, уыдонимæ.

Сæйрати къуар

Сæйрат, æ дæлбарæ ци фæрсаг иуæнгтæ ес, уони хæццæ.

Состав подлежащего

Подлежащее вместе с зависимыми от него второстепенными членами.

Сæрмагонд (специалон) лексикæ Адæймаджы алыхуызон архайдмæ хауæг предметты æмæ æмбарынæдты нæмттæ цы дзырдтæ нысан кæнынц, уыдон. Хаст сæм цæуынц терминтæ æмæ профессионализмтæ.

Сæрмагонд (специалон) лексикæ Адæймаги алихузи архайдмæ хауæг предметти æма лæдæруйнæдти нæмттæ ци дзурдтæ нисан кæнунцæ, етæ. Хаст сæмæ цæунцæ терминтæ æма профессионализмтæ.

Специальная лексика

Слова и словосочетания, которые называют предметы и понятия, относящиеся к раз- личным сферам деятельности человека, и не являются общеупотребительными. К специальным словам относятся термины и профессионализмы.

Сæрмагонд номдартæ

Иугай предметты нæмттæ цы ном- дартæ амонынц, уыдон. Уыдонмæ хауынц адæймæгты нæмттæ, фæсно- мыгтæ, горæтты, цæугæдæтты, бæстæты нæмттæ æ.а.д.

Сæрмагонд номдартæ

Еугай предметти нæмттæ ци ном- дартæ амонунцæ, етæ. Уонæмæ хаунцæ адæймæгути нæмттæ, фæсно- мугтæ, горæтти, цæугæдæнтти, бæстити нæмттæ æ.у.и.

Собственные имена существитель- ные

Существительные, служащие названиями единичных предметов. К ним относятся имена людей, клички животных, названия городов, рек, стран ит.д.

Семæ

Минималон нысаниуæг

Семæ

Минималон нисанеуæг

Сема

(от греч. sema ‘знак’)

Минимальное значение.

Семантикæ

Æвзаджы иуæгты нысаниуджытæ æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый, семасиологи.

Семантикæ

Æвзаги еуæгти (дзурдти, морфемити æ.æнд.) нисанеугутæ æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е, семасиологи.

Семантика

(от греч. semantikos ‘обозначающий’)

Наука, изучающая значения языковых еди- ниц (слов, морфем и т.д.), семасиология.

Семантикон фæз

Иу тематикон рæнхъмæ хауæг дзырд- ты къорд.

Семантикон фæзæ

Еу тематикон рæнгъæмæ хауæг дзурдти къуар.

Семантическое поле

Группа слов одного тематического ряда.

Семиотикæ

Нысæнттæ æмæ нысæнтты системæтæ иртасæг зонынад, семиологи.

Семиотикæ

Нисæнттæ æма нисæнтти системитæ æртасæг зонунадæ, семиологи.

Семиотика

(от греч. semeiotike ‘учение о знаках’)

Наука о знаках и знаковых системах, семи- ология.

Сидæн

Ныхас кæмæ здæхт у, уый æвдисæг дзырд кæнæ дзырдты къорд.

Седæн

Нихас кæмæ æздæхт æй, уой æвдесæг дзурд кенæ дзурдти къуар.

Обращение

Слово или группа слов, называющие лицо, предмет, к которому обращаются с речью.

Синекдохæ

Троп, метонимийы хуызтæй иу, ны- саниуæджы рахаст иу предметæй ин- нæмæ, се ‘хсæн цы бæрцон

Синекдохæ

Троп, метонимий хузтæй еу, ни- санеуæги рахаст еу предметæй ин- немæ, се ‘хсæн ци бæрцон ра-

Синекдоха

(от греч. synekdoche ‘подразумевание’)

Троп, разновидность метонимии, перенесе- ние значения с одного предмета на другой

ахастдзинæдтæ ис, уыдонмæ гæсгæ.

хастдзийнæдтæ ес, уонæмæ гæсгæ.

по признаку количественного отношения между ними.

Синонимтæ

Сæ нысаниуджытæ иухуызон кæнæ хæстæг кæмæн сты, ахæм дзырдтæ. Синонимикон рæнхъ – синонимикон ахастдзинæдтæй баст дзырдты къорд. Æххæст (абсолютон) синонимтæ – æмхуызон нысаниуæг кæмæн ис, ахæм дзырдтæ. Семантикон сино- нимтæ – сæ нысаниуджытæ цавæрдæр фæлгъуызтæй кæмæн хицæн кæнынц, ахæм дзырдтæ; хауынц иу стильмæ. Стилистикон синонимтæ – иу предмет, æмбарынад, æууæл кæнæ архайд цы дзырдтæ ны- сан кæнынц, фæлæ хицæн стильты кæмæй цæуы пайдагонд, ахæм дзы- рдтæ.

Синонимтæ

Сæ нисанеугутæ еухузи кенæ хæстæг кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ. Сино- нимикон рæнгъæ – синонимикон ра- хастдзийнæдтæй баст дзурдти къуар. Æнхæст (абсолютон) синонимтæ – еухузи нисанеуæг кæмæн ес, уæхæн дзурдтæ. Семантикон синонимтæ – сæ нисанеугутæ циавæрдæр фæлгъузтæй кæмæн хецæн кæнунцæ, уæхæн дзурдтæ; хаунцæ еу стильмæ. Стилистикон синонимтæ – еу пред- мет, лæдæруйнадæ, æууæл кенæ ар- хайдт ци дзурдтæ нисан кæнунцæ, фал хецæн стильти кæмæй цæуй пай- дагонд, уæхæн дзурдтæ.

Синонимы

(от греч. synonymos ‘одноимённый’)

Слова, тождественные или очень близкие по своему значению. Синонимический ряд – группа слов, объединенных синонимиче- скими отношениями. Полные (абсолют- ные) синонимы – слова, значение которых совпадает. Семантические (смысловые) синонимы – слова, отличающиеся оттенка- ми значения, но относящиеся к одному стилю речи. Стилистические синонимы – слова, которые употребляются в разных стилях речи, называя один и тот же пред- мет, понятие, признак, действие.

Синтаксис

1. Æвзаджы грамматикон арæзты ахсджиагдæр хай, йæ сæйраг иуæгтæ сты хъуыдыйад æмæ дзырдбаст.

2. Грамматикæйы хай, ахуыр кæны дзырдтæ кæрæдзийыл бæттыны æгъдæуттæ æмæ хъуыдыйады сконд.

Синтаксис

1. Æвзаги грамматикон арæзти ахсги- агдæр хай, æ сæйраг еуæгтæ ‘нцæ гъудиадæ æма дзурдбаст.

2. Грамматики хай, ахур кæнуй дзурдтæ кæрæдзебæл бæттуни æгъдæуттæ æма гъудиади сконд.

Синтаксис

(от греч. syntaxis ‘построение, порядок’) 1.Высшая область грамматического строя языка, основными единицами которой яв- ляются предложение и словосочетание. 2. Раздел грамматики, в котором изучаются основные синтаксические единицы – пред- ложение и словосочетание.

Синтаксисон æвзæрст

Лингвистон анализы хуыз; æвзæрст дзы фæцæуы синтаксисон иуæг (дзы- рдбаст, хуымæтæг хъуыдыйад, ва- зыгджын хъуыдыйад) йæ сæйраг ми- ниуджытæм гæсгæ. Хъуыдыйад æвзаргæйæ ма фæхъæуы æрхæцæн нысæнттæ æвæрыны æгъдæуттæ бам- барын кæнын.

Синтаксисон æвзурст

Лингвистон анализи хузæ; æвзурст си фæццæуй синтаксисон еуæг (дзурдбаст, хумæтæг гъудиадæ, вазуг- гин гъудиадæ) æ сæйраг мине- угутæмæ гæсгæ. Гъудиадæ æвзаргæй ма фæгъгъæуй æрхуæцæн нисæнттæ æвæруни æгъдæуттæ балæдæрун кæнун.

Синтаксический разбор

Вид лингвистического анализа, при кото- ром рассматривается синтаксическая еди- ница (словосочетание, простое предложе- ние, сложное предложение) по основным ее признакам. При разборе предложения объ- ясняется постановка знаков препинания.

Синтаксисон ахастытæ Дзырдбасты хæйтты ‘хсæн, стæй хъуыдыйады уæнгты астæу цы

Синтаксисон рахаститæ Дзурдбасти хæйтти ‘хсæн, уæдта гъудиади иуæнгти астæу ци ра-

Синтаксические отношения Отношения, которые возникают между компонентами словосочетания, а также

ахастдзинæдтæ сæвзæрынц, уыдон. Сæ хуызтæ: атрибутивон, объектон, фадатон.

хастдзийнæдтæ исæвзурунцæ, етæ. Сæ хузтæ: атрибутивон, объектон, фадуатон.

между членами предложения. Их виды: ат- рибутивные, объектные, обстоятельствен- ные.

Славянаг æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгты мыггагмæ хауæг æвзæгтæ. Дихгонд цæуынц æртæ къордыл: 1) скæсæйнаг: уырыс- саг, украинаг æмæ белоруссаг æвзæгтæ; 2) ныгуылæн: польшæйаг, чехаг, словакиаг æ.æнд.; 3) цæгатаг: болгайраг, сербаг-хорватаг, македой- наг, рагонславянаг æ.æнд.

Славиайнаг æвзæгтæ Индоевропæйаг æвзæгти муггагмæ хауæг æвзæгтæ. Дехгонд цæунцæ æртæ къуаребæл: 1) скæсæйнаг: урус- саг, украинаг æма белоруссаг æвзæгтæ; 2) нигулæн: польшаг, чехаг, словакиаг æ.æнд.; 3) цæгатаг: болгайраг, сербаг-хорватаг, македой- наг, рагонславиайнаг æ.æнд.

Славянские языки

Языки, входящие в индоевропейскую се- мью и образующие в ней ветвь с рядом групп: 1) восточную: русский, украинский и белорусский; 2) западную: польский, чешский, словацкий, и др.; 3) южную: бол- гарский, сербохорватский, македонский, старославянский и др.

Сленг

1. Жаргон. 2. Литературон нормæйæ чи хицæн кæны, дзургæ ныхасы ахæм хуыз.

Сленг

1. Жаргон. 2. Литературон нормæй ка хецæн кæнуй, дзоргæ нихаси уæхæн хузæ.

Сленг

(от англ. slang)

1. Жаргон. 2. Вариант разговорной речи, не совпадающий с нормой литературного язы- ка.

Сомихаг æвзаг

Сомихæгты æвзаг. Генеалогион клас- сификацимæ гæсгæ хауы индоевро- пæйаг æвзæгты мыггагмæ.

Сомехаг æвзаг

Сомехæгти æвзаг. Генеалогион клас- сификацимæ гæсгæ хауй индоевропаг æвзæгти муггагмæ.

Армянский язык

Язык армянского народа. По генеалогиче- ской классификации языков относится к индоевропейской языковой семье.

Сонант

1. Бæлвырд уавæры йæ бон уæнг аразын кæмæн у, ахæм æмхъæлæсон.

2. Сонорон æмхъæлæсон.

Сонант

1. Бæлвурд уавæри æ бон иуонг ара- зун кæмæн æй, уæхæн æмгъæлæсон.

2. Сонорон æмгъæлæсон.

Сонант

(от лат. sonans ‘звучащий’)

1. Согласный звук, способный в опреде- ленной позиции выступать в качестве сло- гообразующего. 2. Сонорный согласный.

Сонорон

Йæ дзургæйæ хъæлæс сыбырттæй фылдæр цы æмхъæлæсонæн вæййы, ахæм.

Сонорон

Гъæлæс сибирттæй фулдæр ци æмгъæлæсонæн фæууй æ дзоргæй, уæхæн.

Сонорный

(от лат. sonōrus ‘звучный’)

Согласный, образующийся с преобладани- ем голоса над шумом.

Спиранттæ

Уæлдæф хæстæг лæууæг дзурæн оргæнтыл йæхи хафгæ куы рацæуы, уæд цы æмхъæлæсонтæ фæзæгъæм, уыдон. = Зыхъхъырон

æмхъæлæсонтæ. Фрикативон æмхъæлæсонтæ.

Спиранттæ

Уæлдæф хæстæг лæууæг дзорæн оргæнтæбæл æхе хафгæ ку рацæуй, уæд ци æмгъæлæсонтæ фæззæгъæн, етæ. = Зихъирон æмгъæлæсонтæ. Фрикативон æмгъæлæсонтæ.

Спиранты

(от лат. spirans ‘выдыхающий’)

Согласные, образующиеся трением воздуха о сближенные органы речи. = Щелевые со- гласные. Фрикативные согласные.

Стилистикæ

1.Æвзаджы стильтæ æвзагзонынады

Стилистикæ

1.Æвзаги стильтæ æвзагзонунади ци

Стилистика

(от фр. stylistique < греч. stylos ‘палочка с ост-

цы хай ахуыр кæны, уый. 2.Аивадон уацмысы æвзаджы миниуджытæ æмæ аивгæнæн фæрæзтæ.

хай ахур кæнуй, е. 2.Аййевадон уадзимиси æвзаги минеугутæ æма аййевгæнæн фæрæзтæ.

рым концом для писания на навощенных дос- ках’)

1.Раздел языкознания, изучающий систему стилей языка. 2.Свойства и выразительные средства языка художественного произве- дения.

Стилистикон ахуырст

Сæйраг, предметон-логикон нысани- уæгмæ чи æрцæуы æфтыд æмæ эмо- ционалон-экспрессивон кæнæ ар- гъгæнæн функци чи æххæст кæны, ахæм уæлæмхасæн фæлгъуызтæ.

Стилистикон хурст

Сæйраг, предметон-логикон ни- санеуæгмæ ка ‘рцæуй æфтуд æма эмоционалон-экспрессивон кенæ ар- гъгæнæн функци ка æнхæст кæнуй, уæхæн уæлæнхасæн фæлгъузтæ.

Стилистическая окраска Дополнительные оттенки, которые накла- дываются на основное, предметно- логическое значение и выполняют эмоцио- нально-экспрессивную или оценочную функцию.

Стилистикон фигурæтæ

Аивадон уацмыс фæлгонцджындæр кæнынæн цы сæрмагонд синтаксисон конструкцитæй пайда кæнынц, уы- дон. = Ныхасы фигурæ.

Стилистикон фигуритæ Аййевадон уадзимис фæлгонцгундæр кæнунæн ци сæрмагонд синтаксисон конструкцитæй пайда кæнунцæ, етæ.

= Нихаси фигурæ.

Стилистические фигуры

Особые синтаксические конструкции, ис- пользуемые, как правило, в художествен- ной речи для усиления ее образности. = Фигура речи.

Стиль

1.Бæлвырд ныхасы кæмæй фæпайда кæнынц, æвзаджы ахæм хуыз. 2. Æвзаджы фæрæзты иугонд сæ экс- прессивон-стилистикон ахуырстмæ гæсгæ.

Стиль

1.Бæлвурд нихаси кæмæй фæппайда кæнунцæ, æвзаги уæхæн хузæ. 2. Æвзаги фæрæзнити еугонд сæ экс- прессивон-стилистикон хурстмæ гæсгæ.

Стиль

(от греч. stylos ‘палочка с острым концом для писания на навощенных досках’) 1.Разновидность языка, используемая в определенной речевой ситуации. 2.Совокупность языковых средств выраже- ния с точки зрения их экспрессивно- стилистической окрашенности.

Стъæлф

Хъуыдыйæдтæ кæрæдзийæ дихгæнæг æрхæцæн нысан (.).

Стъæлфæ

Гъудиæдтæ кæрæдземæй дехгæнæг æрхуæцæн нисан (.).

Точка

Знак препинания (.), разделяющий предло- жения.

Стъæлф къæдзыгимæ

Æрхæцæн нысан (;). Пайда дзы кæнынц бабæтгæвазыгджын хъуы- дыйады даргъ хæйттæ хицæн кæнгæйæ.

Стъæлфæ къæдзуги хæццæ Æрхуæцæн нисан (;). Пайда си кæнунцæ бабæтгæвазуггин гъудиади даргъ хæйттæ хецæн кæнгæй.

Точка с запятой

Знак препинания (;), употребляемый для разделения распространённых, более само- стоятельных частей сложносочинённого предложения.

Стыр дамгъæ

Рæнхъон дамгъæйæ йæ ас, стæй иуæй-иу хатт йæ фысты хуызæй чи хицæн кæны, ахæм дамгъæ.

Устур дамугъа

Рæнгъон дамугъайæй æ асæ, уæдта хатгай ба æ финсти хузæй ка хецæн кæнуй, уæхæн дамугъа.

Прописная буква

Буква, отличающаяся от строчной высотой, а иногда и начертанием.

Субстантиваци

Æндæр ныхасы хæйтты дзырдты

Субстантиваци

Æндæр нихаси хæйтти дзурдти рахизт

Субстантивация

(от лат. substantivum ‘существительное’)

рахызт номдартæм.

номдартæмæ.

Переход слов других частей речи в разряд имен существительных.

Субстрат

Бынæттон цæрджыты æвзаджы тæваджы фæд æрцæуæг адæмы æвзаджы.

Субстрат

Бунæттон цæргути æвзаги тæваги фæд æрцæуæг адæми æвзаги.

Субстрат

(от лат. substratum ‘основа, подкладка’)

Следы влияния языка коренного населения на язык пришельцев.

Субъект

Грамматикон сæйрат.

Субъект

Грамматикон сæйрат.

Субъект

(от лат. subjectum)

Грамматическое подлежащее.

Суинаг афон

Архайд дзурыны фæстæ кæй цæуд- зæн, уый æвдисæг мивдисæджы афо- ны хуыз.

Исуйнаг афонæ

Архайд дзоруни фæсте ке цæуд- зæнæй, уой æвдесæг мивдесæги афо- ни хузæ.

Будущее время

Форма времени глагола, обозначающая то, что действие произойдет после момента речи.

Суперстрат

Æрцæуæг адæмы æвзаджы тæваджы фæд бынæттон цæрджыты æвзаджы.

Суперстрат

Æрцæуæг адæми æвзаги тæваги фæд бунæттон цæргути æвзаги.

Суперстрат

(от лат. superstratum ‘настланное поверх’) Следы влияния языка пришельцев на язык коренного населения.

Супплетивизм

Иу дзырды формæты равзæрд хицæн уидæгтæй.

Супплетивизм

Еу дзурди формити равзурд хецæн уедæгтæй.

Супплетивизм

(от позднелат. suppletivus ‘дополняющий’) Образование форм одного и того же слова от разных основ.

Сыбырттон æмхъæлæсонтæ Сыбыртт æмæ хъæлæсы фæрцы чи сæвзæры (зылангонтæ) кæнæ æрмæст сыбыртты фæрцы (æзылангонтæ), ахæм æмхъæлæсонтæ. Æмхъæлæсон мыртæ иууылдæр, соноронтæй фæстæмæ, сты сыбырттон.

Сибирттон æмгъæлæсонтæ Сибиртт æма гъæлæси фæрци ка исæвзуруй (зæллангонтæ) кенæ æрмæст сибиртти фæрци (æзæллан- гонтæ), уæхæн æмгъæлæсонтæ. Æмгъæлæсон муртæ еугуремæй дæр, соноронтæй фæстæмæ, æнцæ си- бирттон.

Шумные согласные

Согласные, образуемые шумом и голосом (звонкие согласные) или только шумом (глухие согласные). К шумным относятся все согласные, кроме сонорных.

Тавтологи

Иууидагон дзырдтæй хъуыдыйады пайда кæнын.

Тавтологи

Еууедагон дзурдтæй гъудиади пайда кæнун.

Тавтология

(от греч. tauto ‘то же самое’ и logos ‘слово’) Повторение в предложении однокоренных слов.

Тасындзæг

Нæмтты (номдарты, миногонты, нымæцонты æмæ номивджыты) ивд хауæнтæм гæсгæ.

Тасундзæг

Нæмтти (номдарти, минеуæгонти, нимæдзонти æма номевгути) æййивд хауæнтæмæ гæсгæ.

Склонение

Изменение имени (имен существительных, прилагательных, числительных и место- имений) по падежам.

Таурæгъон хъуыдыйад

Истæуыл кæм фæцæуы ныхас, хъуы-

Таурæхъон гъудиадæ

Естæбæл кæми фæццæуй нихас,

Повествовательное предложение

Вид предложения по цели высказывания,

дыйады ахæм хуыз йæ загъды ны- санмæ гæсгæ.

гъудиади уæхæн хузæ æ загъди ни- санмæ гæсгæ.

содержащий сообщение о чем-либо.

Тезаурус

Æвзаджы æппæт дзырдты дзырдуат.

Тезаурус

Æвзаги æнккæт дзурдти дзурдуат.

Тезаурус

(от греч. thesauros ‘сокровище, сокровищница’)

Словарь, отражающий словарный состав данного языка в полном объеме.

Текст

Фыст кæнæ мыхуыргонд раныхас.

Текст

Финст кенæ мухургонд ранихас.

Текст

(от лат. textum ‘связь, соединение’) Высказывание, воспроизведенное на пись- ме или в печати.

Темæ

Кæс: Хъуыдыйады актуалон дих.

Темæ

Кæсæ: Гъудиади актуалон дех.

Тема

(от греч. thema ‘то, что положено в основу’)

См.: Актуальное членение предложения.

Терминтæ

Техникæ, наукæ, аивады сæрмагонд æмбарынæдты нæмттæ.

Терминтæ

Техникæ, наукæ, аййевади сæрмагонд лæдæруйнæдти нæмттæ.

Термины

(от лат. terminus ‘предел’)

Названия специальных понятий техники, науки, искусства.

Тире

Æрхæцæн нысан даргъ горизонталон хаххы хуызы (–).

Тире

Æрхуæцæн нисан даргъ горизонталон ханхи хузи (–).

Тире

(от франц. tiret из tirer ‘тянуть’)

Знак препинания в виде длинной горизон- тальной черточки (–).

Тобæгонд дзырдтæ Экстралингвистикон аххосæгты тыххæй (дин кæнæ æгъдаумæ гæсгæ) дзурæн цы дзырдтæн нæй, уыдон.

Тобæгонд дзурдтæ Экстралингвистикон анхосæгти туххæй (дин кенæ æгъдаумæ гæсгæ) дзорæн ци дзурдтæн нæййес, етæ.

Табуизмы

(от полинезийского tapu ‘священный, запрет- ный’)

Слова, употребление которых запрещено или ограничено под влиянием экстралинг- вистических факторов (религией, традици- ями и т.д.).

Топоним

Исты географион объекты (горæты, цæугæдоны, хохы æ. æнд.) сæрмагонд ном.

Топоним

Ести географион объекти (горæти, цæугæдони, хонхи æ. æнд.) сæрма- гонд ном.

Топоним

(от греч. topos ‘место, местность’ и onyma

‘имя’)

Собственное название какого-либо геогра- фического объекта (города, реки, горы и др.).

Топоними

Географион нæмттæ лингвистикæйы цы хай ахуыр кæны, уый.

Топоними

Географион нæмттæ лингвистики ци хай ахур кæнуй, е.

Топонимия

Раздел лингвистики, занимающийся изуче- нием географических названий.

Топонимикæ

Топонимикæ

Топонимика

Исты бæлвырд бынаты географион нæмтты иугонд.

Ести бæлвурд бунати географион нæмтти еугонд.

Совокупность географических названий какой-либо определенной местности.

Транскрипци

Дзырды хъæд цы сæрмагонд нысæнттæй æвдыст фæцæуы, уыдоны иугонд.

Транскрипци

Дзурди хат ци сæрмагонд нисæнттæй æвдист фæццæуй, уони еугонд.

Транскрипция

(от лат. transcriptio ‘переписывание’) Совокупность специальных знаков, при помощи которых передается произноше- ние.

Транслитераци

Иу фыссынады дамгъæтæ иннæ фыс- сынады дамгъæтæй нысан кæнын.

Транслитераци

Еу финсуйнади дамугъатæ иннæ фин- суйнади дамугъатæй нисан кæнун.

Транслитерация

(от лат. trans ‘через’ и litera ‘буква’)

Передача букв одной письменности по- средством букв другой письменности.

Троп

Ахæсгæ нысаниуæджы кæмæй æрцæуы пайдагонд, ахæм дзырд кæнæ здæхт.

Троп

Рахæсгæ нисанеуæги кæмæй æрцæуй пайдагонд, уæхæн дзурд кенæ æздæх.

Троп

(от греч tropos ‘поворот’)

Слово или оборот речи, употребленные в переносном значении.

Тюркаг æвзæгтæ

Тюркаг æвзæгты мыггаг. Хауынц æм туркаг, азербайджайнаг, казахаг, киргизаг, узбекаг, каракалпакаг, уйгу- раг, тæтæйраг, башкираг, чувашаг, хъæрæсейаг, балхъайраг, хъуы- мыхъхъаг, ногъайаг, якутаг æ.æнд.

Тюркаг æвзæгтæ

Тюркаг æвзæгти муггаг. Хаунцæ имæ турккаг, азербайджайнаг, казахаг, киргизаг, узбекаг, каракалпакаг, уй- гуйраг, тæтæйраг, башкийраг, чува- шаг, хъæрæсейаг, балхъайраг, хъумухъаг, ногъайаг, якутаг æ.æнд.

Тюркские языки

Тюркская языковая семья. К ней относятся турецкий, азербайджанский, казахский, киргизский, узбекский, каракалпакский, уй- гурский, татарский, башкирский, чуваш- ский, карачаевский, балкарский, кумыкский, ногайский, якутский и др.

Уæвынады категори

Хицæн ныхасы хайы дзырдтæ, нысан кæнынц уæвынад. Дзуапп дæттынц фæрстытæн куыд? куыд у? Сæ иумæйаг грамматикон нысаниуæг бæрæг вæййы æрдзы, адæймаджы æмæ удгоймæгты уавæр æвдисгæйæ.

Уйнади категори

Хецæн нихаси хаййи дзурдтæ, нисан кæнунцæ уйнадæ. Дзуапп дæттунцæ фæрститæн куд? куд æй? Сæ еумæйаг грамматикон нисанеуæг бæрæг фæууй æрдзи, адæймаги æма уод- гоймæгти уавæр æвдесгæй.

Категория состояния

Слова особой части речи, которые обозна- чают состояние. Отвечают на вопросы как? каково? Общее грамматическое значение состояния проявляется в названии состоя- ний природы, окружающей среды, физиче- ского состояния человека и живых су- ществ.

Уæлæмхæст хъуыдыйад

Сæйраг хайы дæлбар чи ис, уыцы хай домгæвазыгджын хъуыдыйады мидæг. Уæлæмхæст хъуыдыйæдтæ сæйраг хъуыдыйæдтимæ баст вæййынц домгæбастдзинады бæттæгтæ æмæ бæттæг дзырдты фæр- цы. Уæлæмхæст хъуыдыйæдты сæйраг хуызтæ сты: æмбарынгæнæн,

Уæлæнхæст гъудиадæ

Сæйраг хаййи дæлбарæ ка ес, еци хай домгæвазуггин гъудиади медæгæ. Уæлæнхæст гъудиæдтæ сæйраг гъудиæдти хæццæ баст фæуунцæ домгæбастдзийнади бæттæгтæ æма бæттæг дзурдти фæрци. Уæлæнхæст гъудиæдти сæйраг хузтæ æнцæ: лæдæрунгæнæн, бæрæггæнæн æма

Придаточное предложение Синтаксически зависимая часть сложно- подчиненного предложения, в состав кото- рой входит подчинительный союз или со- юзное слово. Основные виды придаточных предложений: изъяснительное, определи- тельное, образа действия.

бæрæггæнæн æмæ фадатон.

фадуатон.

Уæнг

Иу раулæфтæй загъд чи ‘рцæуы, ахæм мыр кæнæ мырты къорд ныхасы мидæг. Гом уæнг – хъæлæсонæй чи фæвæййы, ахæм уæнг. Æхгæд уæнг – æмхъæлæсонæй чи фæвæййы, ахæм уæнг. Цавдон уæнг – цавд кæуыл хауы, ахæм уæнг. Æнæцавдон уæнг – цавд кæуыл нæ хауы, ахæм уæнг.

Иуонг

Еу рауолæфтæй загъд ка ‘рцæуй, уæхæн мур кенæ мурти къуар нихаси медæгæ. Игон иуонг – гъæлæсонæй ка фæууй, уæхæн иуонг. Æхгæд иуонг – æмгъæлæсонæй ка фæууй, уæхæн иу- онг. Цавдон иуонг – цавд кæбæл хаууй, уæхæн иуонг. Æнæцавдон иу- онг – цавд кæбæл нæ хаууй, уæхæн иуонг.

Слог

Звук или сочетание звуков, произносимых одним толчком выдыхаемого воздуха в процессе речи. Открытый слог – слог, оканчивающийся на гласный. Закрытый слог – слог, оканчивающийся на согласный. Ударный слог – слог, на который падает ударение. Безударный слог – слог, на кото- рый не падает ударение.

Увулярон æмхъæлæсонтæ Мæнгæвзагон æмхъæлæсонтæ, ома, сæ аразгæйæ активон дзурæн оргæн мæнгæвзаг кæмæн вæййы, ахæмтæ.

Увулярон æмгъæлæсонтæ Мæнгæвзагон æмгъæлæсонтæ, гъома, сæ аразгæй активон дзорæн оргæн мæнгæвзаг кæмæн фæууй, уæхæнттæ.

Увулярные согласные

(от лат uvula ‘язычок’)

Язычковые согласные, т.е. согласные, при образовании которых активным органом является маленький язычок.

Угораг-финнаг æвзæгтæ

Æвзæгты мыггаг. Хауынц æм: 1) уго- раг къорды æвзæгтæ: мадьяраг (вен- гриаг), мансийаг, хантыйаг; 2) фин- наг къорды æвзæгтæ: финнаг, эстой- наг, карелаг, коми, марийаг, мордоваг æ.æнд.

Угойраг-финнаг æвзæгтæ Æвзæгти муггаг. Хаунцæ имæ: 1) уго- раг къуари æвзæгтæ: мадьяраг (вен- гриаг), мансийаг, хантийаг; 2) финнаг къуари æвзæгтæ: финнаг, эстойнаг, карелаг, коми, марийаг, мордоваг æ.æнд.

Угро-финские языки

Языковая семья, в которую входят: 1) язы- ки угорской группы: мадьярский (венгер- ский), мансийский, хантыйский; 2) языки финской группы: финский, эстонский, ка- рельский, коми, марийский, мордовский и др.

Удон номдартæ

Цардæгас æрдзы предметтæ амонæг дзырдтæ. У иудадзыгон морфологион категори. Кæс: Æнæудон номдартæ.

Уодон номдартæ

Цардæгас æрдзи предметтæ амонæг дзурдтæ. Æй еудадзугон морфоло- гион категори. Кæсæ: Æнæуодон номдартæ.

Одушевленные имена существитель- ные

Разряд слов, которые называют предметы живой природы. Постоянная морфологиче- ская категория. См.: Неодушевленные име- на существительные.

Узус

Æвзагыл дзурджытæ иумæйаг фæткмæ гæсгæ дзырдтæ, сæ формæтæ, конструкцитæ, окказиона- лондзинадæй хъауджыдæр куы фæдзурынц, уæд уый.

Узус

Æвзагбæл дзоргутæ еумæйаг фæткæмæ гæсгæ дзурдтæ, сæ фор- митæ, конструкцитæ, окказионалон- дзийнадæй игъаугидæр ку фæдздзорунцæ, уæд е.

Узус

(от лат usus ‘обычай, правило, применение’) Общепринятое носителями данного языка употребление слов, форм, конструкций в противоположность окказиональному.

Уырзæгон номдар

Банымайæн кæмæн нæй (массæ, уырзæг), ахæм предмет нысангæнæг номдар.

Урзæгон номдар

Банимайæн кæмæн нæййес (массæ, урзæг), уæхæн предмет нисангæнæг номдар.

Вещественное существительное

Имя существительное, обозначающее не- считаемые предметы (массу, вещество).

Фадатон дзырд

Хъуыдыйады фæрссаг уæнг; амоны афон, бынат, архайды хуыз, æфсон, нысан æ.а.д.

Фадуатон дзурд

Гъудиади фæрсаг иуонг; амонуй афонæ, бунат, архайди хузæ, æфсон, нисан æ.у.и.

Обстоятельство

Второстепенный член предложения, указы- вающий время, место, образ действия, при- чину, цель и т.д.

Фарст

Дзуапп чи домы, искæмæ ахæм сидæны хуыз. Риторикон фарст – дзуапп чи нæ домы, ахæм фарст.

Фарст

Дзуапп ка домуй, ескæмæ уæхæн седæни хузæ. Риторикон фарст – дзуапп ка нæ домуй, уæхæн фарст.

Вопрос

Обращение к кому-либо, требующее отве- та. Риторический вопрос – утверждение, выраженное в форме вопроса, но не требу- ющее ответа.

Фарстон хъуыдыйад

Хъуыдыйады хуыз йæ загъды ны- санмæ гæсгæ. Вæййы дзы фарст ног информаци базонынæн.

Фарстон гъудиадæ

Гъудиади хузæ æ загъди нисанмæ гæсгæ. Фæууй си фарст нæуæг ин- формаци базонунæн.

Вопросительное предложение

Вид предложения по цели высказывания, заключающий в себе вопрос и служащий для получения новой информации.

Фарстон-ахастон номивæг Фарстон хъуыдыйады мидæг фарст кæй фæрцы рæзы, кæнæ домгæва- зыгджын хъуыдыйады мидæг бæттæг дзырд чи вæййы, ахæм номивæг.

Фарстон-рахастон номевæг Фарстон гъудиади медæгæ фарст ке фæрци ирæзуй, кенæ домгæвазуггин гъудиади медæгæ бæттæг дзурд ка фæууй, уæхæн номевæг.

Вопросительно-относительное ме- стоимение

Местоимение, употребляющееся в вопро- сительном предложении для оформления вопроса или в составе сложноподчиненного предложения в качестве союзного слова.

Фарсты нысан

Фарстон кæнæ риторикон хъуы- дыйады кæрон цы æрхæцæн нысан февæрынц, уый.

Фарсти нисан

Фарстон кенæ риторикон гъудиади кæрон ци æрхуæцæн нисан февæрунцæ, е.

Вопросительный знак

Знак препинания, который ставится в конце вопросительного предложения.

Фæдзæхстон здæхæн

Æцæгæй чи нæ цæуы, фæлæ чидæр кæй куры, домы, уынаффæ кæны бакæнын, ахæм архайд цы мивдисæг æвдисы, уый.

Фæдзæхстон æздæхæн

Æцæгæй ка нæ цæуй, фал кадæр ке коруй, домуй, унаффæ кæнуй бакæнун, уæхæн архайд ци мивдесæг æвдесуй, е.

Повелительное наклонение

Глагол указывает на действие, которое просят, требуют, приказывают, советуют совершить.

Фæдывæр

1. = Геминаци, редупликаци. Мырæн йæ дæргъвæтиндзинад дыууæ хатты фылдæр кæнын. 2. Хъæлæсоны дæргъвæтиндзинад дыууæ дамгъæйæ нысан кæнын. 3. Дывæргонд дзырдтæ фæлхат кæнын. Дывæргонд уæнгтæ.

Фæддувæр

1. = Геминаци, редупликаци. Мурæн æ дæргъвæтиндзийнади дууæ хатти фæфулдæрдзийнадæ. 2. Гъæлæсони дæргъвæтиндзийнадæ дууæ да- мугъайемæй нисан кæнун. 3. Дувæр- гонд дзурдтæ. Дувæргонд иуæнгтæ.

Удвоение

1. = Геминация, редупликация. Двукратное увеличение долготы звука. 2. Повторение буквы на письме для обозначения долгого качества гласного. 3. Повтор. Удвоение слов. Удвоение слогов.

Фæлмæнад

Кæс: Палатализаци.

Фæлмæнадæ

Кæсæ: Палатализаци.

Смягчение

См.: Палатализация.

Фæрсдзырд

Фæрсдзурд

Наречие

Архайд кæнæ миниуæджы æууæл æв- дисæг æнæивгæ ныхасы хай.

Архайд кенæ минеуæги æууæл æвдесæг æнæййевгæ нихаси хай.

Неизменяемая часть речи, обозначающая признак действия или качества.

Фæрссаг

Комкоммæ чи нæу, ахæм.

Фæрсаг

Комкоммæ ка нæй, уæхæн.

Косвенный

Не прямой, не непосредственный.

Фæрссаг ныхас

Искæй ныхас домгæвазыгджын хъуы- дыйады формæйы хуызы; авторы ныхæстæ дзы вæййынц сæйраг хай, искæй ныхас та – æмбарынгæнæн уæлæмхасæн хай.

Фæрсаг нихас

Еске нихас домгæвазуггин гъудиади форми хузи; автори нихæстæ си фæу- унцæ сæйраг хай, еске нихас ба – лæдæрунгæнæн уæлæнхасæн хай.

Косвенная речь

Речь какого-либо лица, переданная в форме сложноподчиненного предложения, в кото- ром слова автора представлены главной частью, а чужая речь – придаточной изъяс- нительной.

Фæрссагми

Мивдисæгæй арæзт сæрмагонд формæ, æвдисы фæрссаг (уæлæмхасæн) архайд. Фæрссаг- мийæн ис мивдисæджы æмæ фæрсд- зырды миниуджытæ.

Фæрсагмий

Мивдесæгæй арæзт сæрмагонд формæ, æвдесуй фæрсаг (уæлæн- хасæн) архайд. Фæрсагмийæн ес мивдесæги æма фæрсдзурди мине- угутæ.

Деепричастие

Особая форма глагола, обозначающая до- бавочное действие. Совмещает в себе при- знаки глагола и наречия.

Фæрссагмион здæхт

Фæрссагми йæ дæлбар дзырдтимæ; хъуыдыйады мидæг вæййы иртæст- гонд фæрссаг уæнг.

Фæрсагмийон æздæх

Фæрсагмий æ дæлбарæ дзурдти хæццæ; гъудиади медæгæ фæууй æртæстгонд фæрсаг иуонг.

Деепричастный оборот

Деепричастие с зависимыми словами; вы- полняет в предложении роль обособленно- го второстепенного члена.

Фæсæвæрд

Цы дзырды фæстæ æвæрд вæййы, уый ахаст æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы, уый.

Фæсæвæрд

Ци дзурди фæсте æвæрд фæууй, уой рахаст æндæр дзурдтæмæ ци æнхус- гæнæг нихаси хай æвдесуй, е.

Послелог

Служебная часть речи, которая указывает на отношение слова, после которого она стоит, к другим словам.

Фæсæфтуан, суффикс

Дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр фæсæфтуаны фæстæ чи лæууы, ахæм нысаниуæгджын хай.

Фæсæфтауæн, суффикс

Дзурди медæгæ уедагæ кенæ æндæр фæсæфтауæни фæсте ка лæууй, уæхæн нисанеуæггин хай.

Суффикс

(от лат. suffixus ‘прибитый, приколоченный’) Значимая часть слова, стоящая после корня или другого суффикса.

Фæсрæстæг (диахрони)

Æвзаджы системæйы историон рæзт рæстæджы дæргъы, стæй æвзаг ирта- сын уыцы рæзты процессы.

Фæсрæстæг (диахрони)

Æвзаги системи историон ирæзт рæстæги æндæргъци, уæдта æвзаг æртасун еци ирæзти процесси.

Диахрония

(от греч. dia ‘через’ и chronos ‘время’) Историческое развитие языковой системы во времени, а также исследование языка в процессе данного развития.

Филологи

Æвзаг æмæ литературон сфæлдыстад ахуыр кæныны фæрцы искæцы адæмыхатты культурæ иртасæг

Филологи

Æвзаг æма литературон исфæлди- стадæ ахур кæнуни фæрци ескæци адæмихатти культурæ æртасæг

Филология

(от греч phileō ‘люблю’ и logos ‘учение’) Совокупность наук, изучающих культуру какого-либо народа, выраженную в языке и литературном творчестве.

наукæты иугонд.

наукити еугонд.

Финаль

Уæнджы (уидаджы, дзырды) кæрой- наг мыр.

Финаль

Иуонги (уедаги, дзурди) кæройнаг мур.

Финаль

(от лат finalis ‘конечный’)

Конечный звук слога (основы, слова).

Флекси

Дзырды кæрон.

Флекси

Дзурди кæрон.

Флексия

(от лат flexio ‘сгибание, переход’)

Окончание слова.

Флективон æвзæгтæ

Флективон дзырдивынад, ома флек- ситы фæрцы дзырдивынад, цы æвзæгты ис, уыдон; ахæм æвзæгты флекси февдисы цалдæр грамматикон формæйы. Абар: Агглютинативон æвзæгтæ.

Флективон æвзæгтæ

Флективон дзурдæййевуйнадæ, гъома флексити фæрци дзурдæййевуйнадæ, ци æвзæгти ес, етæ; уæхæн æвзæгти флекси февдесуй цалдæр граммати- кон форми. Рабарæ: Агглютинативон æвзæгтæ.

Флективные языки

Языки, которым присуще флективное сло- воизменение, т.е. словоизменение посред- ством флексий, которая может являться выражением нескольких категориальных форм. Ср.: Агглютинативные языки.

Фонемæ

Дзырдтæ æмæ морфемæты нысани- уæг ныхасы цы мыры фæрцы иртæст- гонд фæцæуы, уый.

Фонемæ

Дзурдтæ æма морфемити нисанеуæг нихаси ци мури фæрци æртæстгонд фæццæуй, е.

Фонема

(от греч. phōnēma ‘голос, звук’)

Звук речи, рассматриваемый как средство для различения значений слов и морфем.

Фонемæйы дифференциалон миниуæг

Æвзаджы иуæгæн йæ мырон хуыз чи аивы, фонемæйы ахæм акустикон- артикуляцион миниуæг.

Фонеми дифференциалон мине- уæг

Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка раййевуй, фонеми уæхæн акустикон- артикуляцион минеуæг.

Дифференциальный признак фоне- мы

(от лат. differentia ‘различие’)

Акустико-артикуляционный признак фо- немы, который различает звуковые оболоч- ки значимых единиц языка.

Фонемæйы интегралон миниуæг Æвзаджы иуæгæн йæ мырон хуыз чи нæ аивы, фæлæ йын йæ сконд æххæст чи кæны, фонемæйы ахæм акустикон- артикуляцион миниуæг. Абар: Фо- немæйы дифференциалон миниуæг.

Фонеми интегралон минеуæг Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка нæ раййевуй, фал ин е сконд ка æнхæст кæнуй, фонеми уæхæн акустикон- артикуляцион минеуæг. Рабарæ: Фо- неми дифференциалон минеуæг.

Интегральный признак фонемы

(от лат. integratio ‘восполнение, восстановле- ние’)

Акустико-артикуляционный признак фо- немы, который не различает значимые еди- ницы языка, а лишь дополняет состав фо- немы. Ср.: Дифференциальный признак фо- немы.

Фонетикæ

1. Æвзаджы мырон сконд. 2. Æвзаджы мырон сконд иртасæг хай æвзагзонынады.

Фонетикæ

1. Æвзаги мурон сконд. 2. Æвзаги му- рон сконд æртасæг хай æвзагзонунади.

Фонетика

(от греч. phōnetikē ‘звуковой’)

1. Звуковой строй, звуковой состав языка.

2. Раздел языкознания, изучающий звуко- вой строй языка.

Фонетикон æвзæрст

Фонетикон дзырд уæнгтыл æмæ мыр-

Фонетикон æвзурст

Фонетикон дзурд иуæнгтæбæл æма

Фонетический разбор

Вид лингвистического анализа, при кото-

тыл дихгонд кæм æрцæуы æмæ сын сæ миниуджытæ кæм равдисынц, лингвистон анализы ахæм хуыз.

муртæбæл дехгонд кæми ‘рцæуй æма син сæ минеугутæ кæми равдесунцæ, лингвистон анализи уæхæн хузæ.

ром выделяются слоги и звуки в фонетиче- ском слове, дается их характеристика.

Фонетикон дзырд

Дзырд, цы æнæцавдон æххуысгæнæг дзырдтæ æмæ хайыгтæ ма йæм хауынц, уыдонимæ иумæ.

Фонетикон дзурд

Дзурд, ци æнæцавдон æнхусгæнæг дзурдтæ æма хайæгтæ ма ‘ймæ хаунцæ, уони хæццæ еумæ.

Фонетическое слово

Самостоятельное слово вместе с примыка- ющими к нему безударными служебными словами и частицами.

Фонетикон принцип

Орфографийы – морфемæтæ куыд хъуысынц, уымæ гæсгæ сæ фыссын.

Фонетикон принцип

Орфографийи – морфемитæ куд игъусунцæ, уомæ гæсгæ сæ финсун.

Фонетический принцип

В орфографии – написание морфем в соот- ветствии с их звучанием.

Фонетикон транскрипци

Кæс: Транскрипци.

Фонетикон транскрипци

Кæсæ: Транскрипци.

Фонетическая транскрипция

См.: Транскрипция.

Фонологи

Æвзаджы фонемæтæ æмæ сæ иртасæн миниуджытæ æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый, ома фонемæты теори.

Фонологи

Æвзаги фонемитæ æма се ‘ртасæн минеугутæ æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е, гъома фонемити теори.

Фонология

(от греч. phōnē ‘звук’ и logos ‘учение’)

Раздел языкознания, изучающий систему фонем языка и их различительные призна- ки, т.е. теория фонем.

Формант

1. = Аффикс. 2. Дзырды кæронимæ чи баиу, ахæм фæсæфтуан.

Формант

1. = Аффикс. 2. Дзурди кæрони хæццæ ка байеу æй, уæхæн фæсæфтауæн.

Формант

(от лат. formans ‘образующий’)

1. = Аффикс. 2. Суффикс, слившийся с окончанием.

Фразæ

Йæ хъуыды æмæ интонацимæ гæсгæ æмбæрст чи у, ныхасы ахæм лыггонд.

Фразæ

Æ гъудимæ æма интонации мæ гæсгæ хебаргонд ка ‘й, нихаси уæхæн лухдзæг.

Фраза

(от греч. phrasis ‘выражение, оборот речи’) Отрезок речи, относительно самостоятель- ный в смысловом и интонационом отноше- нии.

Фразеологи

1. Фразеологон здæхтытæ иртасæг хай æвзагзонынады. 2. Æвзаджы фра- зеологизмты сконд.

Фразеологи

1. Фразеологон æздæхтæ æртасæг хай æвзагзонунади. 2. Æвзаги фразеоло- гизмти сконд.

Фразеология

(от греч. phrasis ‘выражение, оборот речи’ и

logos ‘учение’)

1. Раздел языкознания, изучающий фразео- логические обороты. 2. Состав фразеоло- гизмов данного языка.

Фразеологизм

= Æнæфехæлгæ дзырдбаст, фразеоло- гон здæхт, фразеологон иуæг.

Фразеологизм

= Æнæфехæлгæ дзурдбаст, фразеоло- гон æздæх, фразеологон еуæг.

Фразеологизм

= Устойчивое словосочетание, фразеологи- ческий оборот, фразеологическая единица.

Фразеологон баст

Хибар нысаниуæг æмæ йæ нысаниуæг фразеологизмимæ баст цы дзырдтæн

Фразеологон баст

Хебарæ нисанеуæг æма æ нисанеуæг фразеологизмти хæццæ баст ци

Фразеологическое сочетание Фразеологический оборот, в состав которо- го входят слова со свободным и фразеоло-

у, уыдонæй арæзт фразеологон здæхт. Йæ иумæйаг нысаниуæг ын бамбарæн ис хицæн дзырдты нысаниуæгтæй.

дзурдтæн æй, уонæй арæзт фразеоло- гон æздæх. Æ еумæйаг нисанеуæг ин балæдæрæн ес хецæн дзурдти ни- санеугутæй.

гически связанным значением, причем це- лостное значение вытекает из значения от- дельных слов.

Фразеологон здæхт

Æвзаджы цæттæйæ чи ‘мбæлы æмæ хицæн дзырды хуызæн иу, æрмæст ахæсгæ, нысаниуæг чи ‘вдисы, ахæм æнæфехæлгæ дзырдбаст.

Фразеологон æздæх

Æвзаги цæттæй ка ‘мбæлуй æма хецæн дзурди хузæн еу, æрмæст рахæсгæ нисанеуæг ка ‘вдесуй, уæхæн æнæфехæлгæ дзурдбаст.

Фразеологический оборот

Устойчивое словосочетание, которое встречается в языке в готовом виде и, по- добно слову, имеет единое, но переносное, значение.

Фразеологон иугонд

Йæ нысаниуæг, цы дзырдтæй арæзт у, уыдоны хицæн нысаниуæгтæй æмбæрстгонд кæмæн вæййы, ахæм фразеологон здæхт.

Фразеологон еугонд

Æ нисанеуæг, ци дзурдтæй арæзт æй, уони хецæн нисанеугутæй лæдæргæ кæмæн фæууй, уæхæн фразеологон æздæх.

Фразеологическое единство Фразеологический оборот, целостное зна- чение которого мотивировано отдельными значениями составляющих его слов.

Фразеологон ныхæст

= Идиомæ – йæ хæйттæ семантикон æгъдауæй кæрæдзиимæ æнгом баст кæмæн сты æмæ йæ аразæг дзырдты хицæн нысаниуæгтæй иумæйаг ныса- ниуæг бамбарæн кæмæн нæй, ахæм фразеологон здæхт.

Фразеологон нихæст

= Идиомæ – æ хæйттæ семантикон æгъдауæй кæрæдзей хæццæ æнгом баст кæмæн æнцæ æма æ аразæг дзурдти хецæн нисанеугутæй еумæйаг нисанеуæг балæдæрæн кæмæн нæййес, уæхæн фразеологон æздæх.

Фразеологическое сращение

= Идиома – фразеологический оборот с аб- солютной семантической спаянностью ча- стей, целостное значение которого не вы- водится из значений составляющих его слов.

Фрикативон æмхъæлæсонтæ

= Спиранттæ. Зыхъхъырон æмхъæлæсонтæ.

Фрикативон æмгъæлæсонтæ

= Спиранттæ. Зихъирон æмгъæлæсонтæ.

Фрикативные согласные

= Спиранты. Щелевые согласные.

Функционалон стильтæ Адæймаджы архайдимæ баст æвзагæн цы стильтæ ис раиртасæн æвзаджы сæйраг функцитæм гæсгæ, уыдон. Функционалон стильтæ сты фондз: хуымæтæг ныхасы стиль, официалон хъуыддаджы стиль, наукон стиль, публицистон стиль, аив литера- турæйы стиль.

Функционалон стильтæ

Адæймаги архайди хæццæ баст æвзагæн ци стильтæ ес рартасæн æвзаги сæйраг функцитæмæ гæсгæ, етæ. Функционалон стильтæ ‘нцæ фондз: хумæтæг нихаси стиль, офи- циалон гъуддаги стиль, наукон стиль, публицистон стиль, аййев литератури стиль.

Функциональные стили

Стили, выделяемые в соответствии с ос- новными функциями языка, связанными с той или иной сферой деятельности челове- ка. Функциональных стилей пять: разго- ворный стиль, деловой (официальный) стиль, научный стиль, публицистический стиль, стиль художественной литературы.

Фыссынад

Графикон нысæнтты системæ ныхас ныффыссынæн.

Финсуйнадæ

Графикон нисæнтти системæ нихас ниффинсунæн.

Письмо

Система графических знаков для передачи речи.

Хайыг

Хайæг

Частица

Хъуыдыйады кæнæ хицæн дзырды нысаниуæгмæ ма уæлæмхасæн фæлгъуыз цы æххуысгæнæг ныхасы хай æфтауы, уый. Дихгæнæг, тыхджындæргæнæг, амонæг, æппæрццæг хайыгтæ.

Гъудиади кенæ хецæн дзурди ни- санеуæгмæ ма уæлæнхасæн фæлгъуз ци æнхусгæнæг нихаси хай æфтауй, е. Дехгæнæг, тухгиндæргæнæг, амонæг, идæнцон хайæгтæ.

Служебное слово, придающее дополни- тельный смысловой оттенок предложению или отдельному слову. Ограничительные, усилительные, указательные, отрицатель- ные частицы.

Хауæн

Нæмтты дзырдивæн категори, амынд цæуы флекситæй (кæрæттæй).

Хауæн

Нæмтти дзурдæййевæн категори, амунд цæуй флекситæй (кæрæнттæй).

Падеж

Словоизменительная категория имени, вы- ражаемая флексиями (окончаниями).

Хурхон

1.Хурхуадындзтæ куы бангом вæййынц, уæд уый фæрцы цы мыр равзæры, уый. Хурхон æмхъæлæсон. 2.Увулярон, фарингалон, фæсæвзагон æмхъæлæсон.

Хорхон

1.Хорхауиндзгутæ ку бангон унцæ, уæд уой фæрци ци мур равзæруй, е. Хорхон æмгъæлæсон. 2.Увулярон, фа- рингалон, фæсæвзагон æмгъæлæсон.

Гортанный

1.Образуемый в голосовой щели сближени- ем или смыканием голосовых связок. Гор- танный согласный. 2.Увулярный, фарин- гальный, заднеязычный согласный.

Хуызæнон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны иу предметы абарст иннæимæ; дзуапп дæтты фæрстытæн кæйау? цæйау? куыд?

Хузæнон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй еу предмети рабарст инней хæццæ; дзуапп дæттуй фæрститæн кейау? цæййау?

Уподобительный падеж

Косвенная падежная форма, выражающая сравнение одного предмета с другим; отве- чает на вопросы с кем? с чем?

Хуымæтæг ныхасы дзырдтæ

Дзургæ ныхасы лексикæ.

Хумæтæг нихаси дзурдтæ

Дзоргæ нихаси лексикæ.

Просторечные слова

Лексика разговорной речи.

Хуымæтæг хъуыдыйад

Æрмæст иу грамматикон бындур кæм ис, ахæм хъуыдыйад. Кæс: Ва- зыгджын хъуыдыйад.

Хумæтæг гъудиадæ

Æрмæст еу грамматикон бундор кæми ес, уæхæн гъудиадæ. Кæсæ: Ва- зуггин гъудиадæ.

Простое предложение

Предложение, в котором только одна грам- матическая основа. См.: Сложное предло- жение.

Хъæлæсон мыр

Æрмæст хъæлæсы фæрцы цы мыр сæвзæры, уый. Хъæлæсон мырты хуызтæ сты: уæллаг, астæуккаг æмæ бинаг систы хъæлæсонтæ; раззаг, астæуккаг æмæ фæстаг рæнхъы хъæлæсонтæ; лабиализацигонд æмæ æнæлабиализацигонд; цыбыр æмæ дæргъвæтин; тыхджын æмæ лæмæгъ; цавдон æмæ æнæцавдон; уæнгаразæг æмæ æнæуæнгаразæг; редукцигонд хъæлæсонтæ æ.а.д.

Гъæлæсон мур

Æрмæст гъæлæси фæрци ци мур исæвзуруй, е. Гъæлæсон мурти хузтæ æнцæ: уæллаг, астæуккаг æма бунккаг исисти гъæлæсонтæ; раззаг, астæук- каг æма фæстаг рæнгъи гъæлæсонтæ; лабиализацигонд æма æнæлабиализа- цигонд; цубур æма дæргъвæтийнæ; тухгин æма лæмæгъ; цавдон æма æнæцавдон; уæнгаразæг æма æнæуæнгаразæг; редукцигонд гъæлæсонтæ æ.у.и.

Гласный звук

Звук, состоящий из голосового тона. Разно- видности гласных: гласные верхнего, сред- него и нижнего подъема; гласные передне- го, среднего и заднего ряда; лабиализован- ные (огубленные) и нелабиализованные (неогубленные); долгие и краткие; сильные и слабые; ударные и безударные, слогооб- разующие и неслогообразующие; редуци- рованные и т.д.

Хъæрон хъуыдыйад

Хъуыдыйады хуыз йæ эмоционалон ахуырстмæ гæсгæ. Æвдисы дзурæджы æнкъарæнтæ.

Гъæрон гъудиадæ

Гъудиади хузæ æ эмоционалон хурстмæ гæсгæ. Æвдесуй дзорæги æнкъарæнтæ.

Восклицательное предложение

Вид предложения по эмоциональной окра- шенности. Выражает чувства говорящего.

Хъæры нысан

Æрхæцæн нысан, æвæрынц æй: 1) хъæрон хъуыдыйады кæрон ныхасы эмоционалондзинад равдисынæн; 2) разæнгардгæнæн хъуыдыйады кæрон, эмоционалон ахуырст куы вæййы, уæд; 3) фарстон хъуыдыйады кæрон, эмоционалон ахуырст куы вæййы, уæд (ахæм хъуыдыйады кæрон февæрынц дыууæ æрхæцæн нысаны – фарсты æмæ хъæры); 4) сидæны фæстæ; 5) æвастхъæры фæстæ.

Гъæри нисан

Æрхуæцæн нисан, æвæрунцæ ‘й: 1) гъæрон гъудиади кæрон нихаси эмо- ционалондзийнадæ равдесунæн; 2) разæнгардгæнæн гъудиади кæрон, эмоционалон хурст ку фæууй, уæд; 3) фарстон гъудиади кæрон, эмоциона- лон хурст ку фæууй, уæд (уæхæн гъудиади кæрон февæрунцæ дууæ æрхуæцæн нисани – фарсти æма гъæри); 4) седæни фæсте; 5) æвастгъæри фæсте.

Восклицательный знак

Знак препинания, который может быть по- ставлен: 1) в конце восклицательного пред- ложения для обозначения эмоционального характера сообщения; 2) в конце побуди- тельного предложения, если оно эмоцио- нально окрашено; 3) в конце вопроситель- ного предложения, если оно имеет эмоцио- нальную окраску (в этом случае ставятся два знака – вопросительный и восклица- тельный); 4) после обращения; 5) после междометия.

Хъæсæрейаг-балхъайраг æвзаг Хъæрæсейæгты æмæ балхъайрæгты æвзаг, генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы тюркаг æвзæгты мыгга- джы цæгат-ныгуылæн къордмæ.

Хъæрæсейаг-балхъайраг æвзаг Хъæрæсейæгти æма балхъайрæгти æвзаг, генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй тюркаг æвзæгти муггаги цæгат-нигулæн къуармæ.

Карачаево-балкарский язык

Язык карачаевцев и балкарцев. По генеало- гической классификации языков относится к северо-западной группе тюркской языко- вой семьи.

Хъуыдыйад

Хъусынгæнинаг кæнæ фарст загъд кæй фæрцы æрцæуы, ахæм дзырд кæнæ грамматикон æгъдауæй æмæ хъæлæсы уагмæ гæсгæ кæрæдзийыл баст дзырдты къорд. Хъуыдыйад у синтаксисы сæйраг иуæг.

Гъудиадæ

Игъосункæнуйнаг кенæ фарст загъд ке фæрци æрцæуй, уæхæн дзурд кенæ грамматикон æгъдауæй æма гъæлæси уагæмæ гæсгæ кæрæдзебæл баст дзурдти къуар. Гъудиадæ æй синтак- сиси сæйраг еуæг.

Предложение

Основная единица синтаксиса, грамматиче- ски и интонационно оформленная группа слов или слово, выражающая сообщение или вопрос.

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгтæ Уыцы иу фарстæн дзуапп чи дæтты, уыцы иу хъуыдыйады уæнгимæ баст чи вæййы æмæ æмхуызон синтакси- сон функцитæ чи æххæст кæны, хъуыдыйады ахæм уæнгтæ.

Гъудиади æмхузон иуæнгтæ

Еци еу фарстæн дзуапп ка дæттуй, еци еу гъудиади иуонги хæццæ баст ка фæууй æма æмхузон синтаксисон функцитæ ка æнхæст кæнуй, гъудиа- ди уæхæн иуæнгтæ.

Однородные члены предложения Члены предложения, которые отвечают на один и тот же вопрос, относятся к одному и тому же члену предложения и выполняют одинаковую синтаксическую функцию.

Хъуыдыйады актуалон дих Хъуыдыйад йæ мидисмæ гæсгæ цы хæйттыл дих кæны сæ ахадындзи- надмæ æмæ информацийы актуалон- дзинадмæ гæсгæ, уый: темæ – зонгæ

Гъудиади актуалон дех

Гъудиадæ æ медесмæ гæсгæ ци хæйттæбæл дех кæнуй сæ ахадун- дзийнадæмæ æма информаций актуа- лондзийнадæмæ гæсгæ, уой: темæ –

Актуальное членение предложения Деление предложения как единицы выра- жения мысли; по степени важности, акту- альности выражаемой информации в кон- кретной речевой ситуации выделяются

кæй кæнæм, уыцы информаци; ремæ

– ног, актуалондæр информаци.

зонгæ ке кæнæн, еци информаци;

ремæ – нæуæг, актуалон информаци.

следующие компоненты: тема – информа- ция, которая в данной речевой ситуации является известной (исходная часть мыс- ли); рема – информация, которая в данной речевой ситуации является новой, наиболее важной, актуальной.

Хъуыдыйады бæл- вырддæргæнæн уæнгтæ

Цы дзырдмæ хауынц, уый нысаниуæг æргомдæрæй, бæлвырддæрæй цы дзырдтæ æвдисынц, уыдон.

Гъудиади бæлвурддæргæнæн иуæнгтæ

Ци дзурдмæ хаунцæ, уой нисанеуæг æргомдæрæй, бæлвурддæрæй ци дзурдтæ æвдесунцæ, етæ.

Уточняющие члены предложения Члены предложения, конкретизирующие значение слова, к которому они относятся.

Хъуыдыйады грамматикон бындур

Кæс: Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæ.

Гъудиади грамматикон бундор

Кæсæ: Гъудиади сæйраг иуæнгтæ.

Грамматическая основа предложения

См.: Главные члены предложения.

Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæ Хъуыдыйады грамматикон бындур. Дывæрсыг хъуыдыйады сæйраг уæнг- тæ сты сæйрат æмæ зæгъинаг, иувæрсыг хъуыдыйады та вæййы иу сæйраг уæнг – сæйрат кæнæ зæгъинаг.

Гъудиади сæйраг иуæнгтæ Гъудиади грамматикон бундор. Дувæрсуг гъудиади сæйраг иуæнгтæ æнцæ сæйрат æма зæгъуйнаг, еувæрсуг гъудиади ба фæууй еу сæйраг иуонг – сæйрат кенæ зæгъуй- наг.

Главные члены предложения Грамматическая основа предложения. Для двусоставного предложения главными чле- нами являются подлежащее и сказуемое. В односоставном предложении один главный член, который может быть в форме подле- жащего или сказуемого.

Хъуыдыйады уæнгтæ

Сæ хъуыдымæ гæсгæ æмæ граммати- кон æгъдауæй кæрæдзиимæ баст хъуыдыйад аразæг хæйттæ (дзырдты хуызтæ æмæ дзырдбæстытæ).

Гъудиади иуæнгтæ

Сæ гъудимæ гæсгæ æма грамматикон æгъдауæй кæрæдзей хæццæ баст гъудиадæ аразæг хæйттæ (дзурдти хузтæ æма дзурдбæститæ).

Члены предложения

Компоненты предложения (словоформы и словосочетания), связанные между собой по смыслу и грамматически.

Хъуыдыйады фæрссаг уæнгтæ Сæйраг уæнгтæй фæстæмæ ма цы уæнгтæ вæййы хъуыдыйады, уыдон. Фæрссаг уæнгтæ вæййынц сæйраты, зæгъинаджы, кæнæ æндæр фæрссаг уæнгты дæлбар дзырдтæ.

Гъудиади фæрсаг уæнгтæ

Сæйраг иуæнгтæй фæстæмæ ма ци иуæнгтæ фæууй гъудиади, етæ. Фæрсаг иуæнгтæ фæуунцæ сæйрати, зæгъуйнаги кенæ æндæр фæрсаг иуæнгти дæлбарæ дзурдтæ.

Второстепенные члены предложения Распространители структуры простого предложения. Могут подчиняться главным членам, образуя состав подлежащего и со- став сказуемого, или другим второстепен- ным членам предложения.

Цавд

Дзырды мидæг уæнгтæй иу (кæнæ синтагмæйы мидæг – дзырдтæй иу, кæнæ та фразæйы мидæг – син- тагмæтæй иу) раиртасын алыхуызон фонетикон фæрæзты фæрцы (хъæлæс,

Цавд

Дзурди медæгæ иуæнгтæй еу (кенæ синтагми медæгæ – дзурдтæй еу, кенæ ба фрази медæгæ – синтагмитæй еу) рартасун аллихузи фонетикон фæрæзнити фæрци (гъæлæс, интона-

Ударение

1.Выделение одного из слогов в составе слова (или слова в составе синтагмы, или синтагмы в составе фразы) различными фонетическими средствами: усилением го- лоса, интонацией и т.д. 2. Значок над бук-

интонацийæ æ.æнд.). 2. Ахæм раиртæст амонæг нысан дамгъæйы сæрмæ.

цийæй æ.æнд.). 2. Ауæхæн рартæст амонæг нисан дамугъай сæрмæ.

вой, указывающей на такое выделение.

Цавдон хъæлæсонтæ

Тыхджындæр хъæлæсы уагæй кæй фæдзурынц, ахæм хъæлæсонтæ. Кæс: Æнæцавдон хъæлæсонтæ.

Цавдон гъæлæсонтæ

Тухгиндæр гъæлæси уагæй ке фæдздзорунцæ, уæхæн гъæлæсонтæ. Кæсæ: Æнæцавдон гъæлæсонтæ.

Ударные гласные

Гласные, выделяемые в слове большей си- лой произнесения. См.: Безударные глас- ные.

Цæдисон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны иумæйагдзинады ахастдзинæдтæ; дзуапп дæтты фæрстытæн кæимæ? цæимæ?

Цæдесон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй еумæйагдзийнади рахастдзийнæдтæ; дзуапп дæттуй фæрститæн ке хæццæ? цæй хæццæ?

Совместный падеж

Косвенная падежная форма, выражающая совместность, соучастие и сопутствие; от- вечает на вопросы с кем? с чем?

Цæсгом

Архайгæ чи кæны, уый æвдисæг грамматикон миниуæг. Фыццаг цæсгом, дыккаг цæсгом, æртыккаг цæсгом.

Цæсгон

Архайгæ ка кæнуй, уой æвдесæг грамматикон минеуæг. Фиццаг цæсгон, дуккаг цæсгон, æртиккаг цæсгон.

Лицо

Грамматический признак, указывает на то, кто совершает действие. Первое лицо, вто- рое лицо, третье лицо.

Цæсгомон номивджытæ Номивджыты семантикон къæпхæн, хаст æм цæуынц номивджытæ æз, ды, мах, сымах, уый, уыдон.

Цæсгомон номевгутæ

Номевгути семантикон къæпхæн, хаст имæ цæунцæ номевгутæ æз, ду, мах, сумах, е, етæ.

Личные местоимения

Семантический разряд местоимений, вклю- чающий слова я, ты, мы, вы, он, она, оно, они.

Цæугæ мивдисæг

Комкоммæ æххæстгæнæн цы мив- дисæджы дæлбар ис бакæнæн, ахæм. Кæс: Æдзæугæ мивдисæг.

Цæугæ мивдесæг

Комкоммæ æнхæстгæнæн ци мивдесæги дæлбарæ ес бакæнæн, уæхæн. Кæсæ: Æдзæугæ мивдесæг.

Переходный глагол

Глагол, который может иметь при себе прямое дополнение. См.: Непереходный глагол.

Цитатæ

Тексты скъуыддзаг æнæиудзы- рдхъуагæй.

Цитатæ

Тексти æскъуддзаг æнæйеуд- зурдгъæуагæй.

Цитата

(от лат. citatum из citare ‘призывать, называть’)

Дословная выдержка из текста.

Цуркфыст

Рагзаманты Раззаг Азийы цы фыссы- надæй пайда кодтой, уый, дамгъæтæ дзы арæзт уыдысты цуркгонд хæххытæй.

Цоркфинст

Рагдзаманти Раззаг Азий ци фин- суйнадæй пайда кодтонцæ, е, да- мугъатæ си арæзт адтæнцæ цоркгонд хæнхитæй.

Клинопись

Один из древнейших видов письма, рас- пространенного в Передней Азии, знаки которого представляли комбинации клино- образных черточек.

Цыбыр хъуыдыйад

Æрмæст сæйраг уæнгтæй арæзт дывæрсыг кæнæ иувæрсыг хъуы- дыйад. Кæс: Даргъ хъуыдыйад.

Цубур гъудиадæ

Æрмæст сæйраг иуæнгтæй арæзт дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъудиадæ. Кæсæ: Даргъ гъудиадæ.

Нераспространенное предложение Двусоставное или односоставное предло- жение, в котором есть только главные чле- ны. См.: Распространенное предложение.

Чиныгон дзырдтæ

Киунугон дзурдтæ

Книжные слова

Чиныджы стильтимæ баст лексикæ.

Киунуги стильти хæццæ баст лек- сикæ.

Лексика, связанная с книжными стилями речи.

Эвфемизм

Исты предмет кæнæ фæзынд фæлмæндæр загъдæй, аивдæр ахорæнтæй æвдисын.

Эвфемизм

Ести предмет кенæ фæззиндæ фæлмæндæр загъдæй, аййевдæр ху- арæнтæй æвдесун.

Эвфемизм

(от греч. euphēmismos ‘хорошо говорю’) Смягчающее обозначение какого-либо предмета или явления, более мягкое выра- жение вместо грубого.

Экзотизмтæ

Алыхуызон адæмыхæттыты цардыуаг æвдисæг дзырдтæ: дарæсы, æхцайы, æгъдæутты æ.æнд. нæмттæ.

Экзотизмтæ

Аллихузи адæмихæттæлти царди- уагæ æвдесæг дзурдтæ: дарæси, æхцайи, æгъдæутти æ.æнд. нæмттæ.

Экзотизмы

(от греч. exōtikos ‘чужой, иноземный’)

Слова, характеризующие быт разных наро- дов: названия одежды, денежных единиц, обычаев и др.

Экспрессивон

Экспресси кæм ис, ахæм. Экспресси- вон разагъд. Экспрессивон лексикæ. Экспрессивон ахуырст.

Экспрессивон

Экспресси кæми ес, уæхæн. Экспрес- сивон разагъд. Экспрессивон лексикæ. Экспрессивон хурст.

Экспрессивный

(от лат. expressio ‘выражение’)

Содержащий, сообщающий экспрессию. Экспрессивное выражение. Экспрессивная лексика. Экспрессивная окраска.

Экстралингвистикон

Æвзаг цы уавæрты архайы æмæ рæзы æмæ æвзагмæ бар чи нæ дары, уыцы æддагон уагæвæрдтæ. Экстралингви- стикон уавæртæм хауынц æппæты фыццаг æхсæнадон-политикон фак- тортæ.

Экстралингвистикон

Æвзаг ци уавæрти архайуй æма ирæзуй, æма æвзагмæ барæ ка нæ да- руй, еци æндагон уагæвæрдтæ. Экстралингвистикон уавæртæмæ хаунцæ тæккæ фиццагдæр æхсæнадон-политикон фактортæ.

Экстралингвистический

(от лат. extra ‘вне, сверх’ и франц. linguistique

‘языковой’)

Внеязыковой, относящийся к реальной действительности, в условиях которой раз- вивается и функционирует язык. К экстра- лингвистическим условиям относятся в первую очередь общественно- политические факторы.

Элизи

Иуæй-иу æвзæгты дзырды кæройнаг хъæлæсоны рахауд, иннæ дзырд дæр хъæлæсонæй куы райдайы, уæд.

Элизи

Еуæй-еу æвзæгти дзурди кæройнаг гъæлæсони рахаудт, иннæ дзурд дæр гъæлæсонæй ку райдайуй, уæд.

Элизия

(от лат. elisio ‘выжимание, выталкивание’) Отпадение конечного гласного звука слова на стыке с начальным гласным следующего слова в некоторых языках.

Эллипсис, эллипс

Бæлвырд контексты кæнæ уавæры æнцонæй баххæстгæнæн кæмæн ис, уыцы элементы фæуагъд ныхасы мидæг.

Эллипсис, эллипс

Бæлвурд контексти кенæ уавæри æн- цонæй банхæстгæнæн кæмæн ес, еци элементи фæууагъд нихаси медæгæ.

Эллипсис, эллипс

(от греч. ellipsis ‘выпадение, опущение’) Пропуск элемента высказывания, который легко восстанавливается в данном контек- сте или ситуации.

Элятив

= Миногонты уæлахизон бæрц. Ми- ниуæджы тæккæ бæрзонддæр

Элятив

= Минеуæгонти уæлахезон бæрцæ. Минеуæги тæккæ бæрзонддæр

Элятив

(от лат. elatus ‘возвышенный’)

= Превосходная степень прилагательных.

къæпхæн (бæрц) æвдисæг.

къæпхæн (бæрцæ) æвдесæг.

Обозначающий высокую степень качества.

Эмоционалон лексикæ

Æвзаджы фæрæзтæй æвдыст эмоцио- налон ахуырст цы дзырдтæн ис, уы- дон.

Эмоционалон лексикæ

Æвзаги фæрæзнитæй æвдист эмоцио- налон хурст ци дзурдтæн ес, етæ.

Эмоциональная лексика

Слова, имеющие выраженную языковыми средствами эмоциональную окрашенность.

Эпентезæ

= Мырты бавæрд. Бæрæг фонетикон кæнæ морфологон уавæрты аххосæй дзырды мидæг, раздæр дзы чи нæ уыд, ахæм мыры фæзынд.

Эпентезæ

= Мурти байвæрдæ. Бæрæг фонети- кон кенæ морфологон уавæрти ангъосæй дзурди медæгæ, раздæр си ка нæ адтæй, уæхæн мури фæззиндæ.

Эпентеза

(от греч. epenthesis ‘вставка’)

= Вставка звуков. Появление в слове под влиянием фонетических или морфологиче- ских условий звука, отсутствовавшего в первоначальной форме этого слова.

Эпитет

Аивадон, фæлгонцджын бæрæггæнæн.

Эпитет

Аййевадон, фæлгонцгун бæрæггæнæн.

Эпитет

(от греч. epitheton ‘приложение’)

Художественное, образное определение.

Эпоним

Адæмыхатты, бæстæйы, горæты æ.а.д. ном кæй номæй равзæрд, уый. (Зæгъæм: Америго Веспуччи – Аме- рикæ, Колумб – Колумби, Ярославль, Владимир æ.а.д.).

Эпоним

Адæмихатти, бæсти, горæти æ.у.и. ном ке номæй равзурдæй, е. (Зæгъæн: Америго Веспуччи – Америкæ, Колумб

– Колумби, Ярославль, Владимир æ.у.и.).

Эпоним

(от греч. epōnymos из epi ‘после’ + onyma ‘имя’ - ‘дающий свое имя’)

Лицо, от имени которого произведено название народа, страны, города и т.д. (например: Америго Веспуччи – Америка, Колумб – Колумбия, Ярославль, Владимир и т.д.).

Эсперанто

Æппæтдунеон æрымысгæ æвзаг. 1887 азы йæ æрхъуыды кодта польшæйаг дохтыр Л.Л.Заменгоф сæйрагдæр ев- ропæйаг æвзæгты лексикæйы бынду- рыл. Йæ хицæндзинад ис дзырдарæзт æмæ грамматикæйы æнцондзинады.

Эсперанто

Æппæтдуйнейон æримисгæ æвзаг. 1887 анзи ‘й æргъуди кодта польшаг дохтир Л.Л.Заменгоф сæйрагдæр ев- ропаг æвзæгти лексики бундорæбæл. Æ хецæндзийнадæ дзурдарæзт æма грамматики æнцондзийнади æй.

Эсперанто

(от этом языке ‘надеющийся’)

Искусственный международный язык, со- зданный в 1887 г. варшавским врачом Л.Л.Заменгофом на основе лексики, общей для наиболее распространенных европей- ских языков, отличающийся легкостью словообразования и грамматики.

Этимологи

1. Дзырдты æмæ морфемæты равзæрд иртасæг хай æвзагзонынады. 2. Дзы- рдты æмæ морфемæты равзæрд.

Этимологи

1. Дзурдти æма морфемити равзурдæ æртасæг хай æвзагзонунади. 2. Дзурд- ти æма морфемити равзурдæ.

Этимология

(от греч. etymologia из etymon ‘истина, основное значение слова’ + logos ‘понятие, учение’)

1. Раздел языкознания, изучающий проис- хождение и историю отдельных слов и морфем. 2. Происхождение и история слов и морфем.

Этимон

Нырыккон æвзаджы дзырд кæмæй

Этимон

Нуриккон æвзаги дзурд кæмæй

Этимон

(от греч. etymon ‘истина, основное значение

равзæрд, уыцы дзырд (йæ райдиан формæ кæнæ нысаниуæг).

равзурдæй, еци дзурд (æ райдайæн формæ кенæ нисанеуæг).

слова’)

Исходное слово (его первоначальная форма или значение), от которого произошло су- ществующее в современом языке слово.

Этнонимтæ

Адæмыхæттыты нæмттæ.

Этнонимтæ

Адæмихæттæлти нæмттæ.

Этнонимы

(от греч. ethnos ‘народ’ + onyma ‘имя’)

Названия народов, племен.