ПОДЗЕМНЫЕ ХРАНИЛИЩА НЕФТИ, НЕФТЕПРОДУКТОВ И СЖИЖЕННЫХ ГАЗОВ (ҚР ЕЖ 3.05-104-2014) - 3

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

27 

 

8.5

 

Қазба-ыдыстың  тҧрақтылығын  есептеуді,  жҥктемелердің  қолайсыз  ҥйлесімі 

кезінде,  20.13330  ҚЕ-де  берілген  ҥйлесім  жіктемесі  мен  жҥктеме  ҥйлесімінің  жіктемесі 
негізінде жҥзеге асыру қажет. 

 
 

9

 

 ПАЙДАЛАНУ ШАРТТАРЫ 

 

9.1

 

Тасты тҧздағы шахтасыз сҧйыққоймалар  

9.1.1

 

Сҧйық  кӛмірсутекті  сақтау  кезіндегі  сҧйыққойма  сыйымдылығының 

коэффициенттері келесі кӛрсеткіштерден аспауы тиіс: 

а) сыртқы аспалы баған болған жағдайда (жерасты сҧйыққоймасының сыйымдылық 

ҥлесінде, сыртқы бағанның тоспасынан жоғары): 

мҧнай және мҧнай ӛнімдері ҥшін - 0,985; 
СКГ ҥшін - 0,95; 
б)  сыртқы  аспалы  баған  болмаған  жағдайда  (жерасты  сҧйыққоймасының 

сыйымдылық ҥлесінде, орталық бағанның тоспасынан жоғары): 

мҧнай және мҧнай ӛнімдері ҥшін - 0,95; 
СКГ ҥшін - 0,9. 
9.1.2

 

Тҧзды  сызбаға  байланысты  жерасты  сҧйыққоймаларын  пайдаланған  кезде, 

СКГ,  мҧнай  және  мҧнай  ӛнімдерін  ығыстырып  шығару  ҥшін  қоюланған  тҧздық  суды 
пайдалану қажет. 

9.1.3

 

Қойманы  пайдаланумен  бірге  жерасты  сҧйыққойманың  сыйымдылығын 

ҥлкейтуге болады. 

 

9.2

 

Температурасы оң жыныстардағы шахталы сҧйыққоймалар 

9.2.1

 

Жобалау  қҧжаттарында  сорғыларды  пайдалану  кезінде  алмастыру  және 

пайдалану  кезінде  қазбалардан  сорылған  тауарасты  су  жҥйесін  тазарту  мҥмкіндігін 
қарастыру қажет. 

9.2.2

 

Мҧнай  және  мҧнай  ӛнімдерін  сақтауға  арналған  сҧйыққойманы  жобалаған 

кезде,  ӛнім асты судың тҧрақты және айнымалы деңгейдегі  пайдалану жҥйелерін ескеру 
қажет.  Айнымалы  деңгейдегі  пайдалану  жҥйесін  жобалаған  кезде,  су  және  ӛнім 
сорғысының бірдей жҧмыс істеп, бірдей ӛнімділігі болуын қарастыру керек. 

9.2.3

 

Сҧйыққойманың сыйымдылық коэффициенті мҧнай және мҧнай ӛнімдері ҥшін 

- 0,97-ден жоғары емес, СКГ ҥшін - 0,9-дан жоғары емес болуы тиіс. 

 

9.3

 

Тасты тҧздағы шахтасыз сҧйыққоймалар 

9.3.1

 

Шахтасыз сҧйыққойманың қазба-ыдысын қҧру ҥшін, тҧщы немесе минералды 

сумен тҧзды ерітумен бірге, пайда болған тҧздық суды жер бетіне шығаруды қамтамасыз 
ету керек. 

Тиісті негіздеме болған жағдайда тҧзды ӛнеркәсіптік науаларда ерітуге болады. 
9.3.2

 

Қазба-ыдыстың  қалыптасу  ҥдерісін  басқару  ҥшін,  сҧйық  немесе  газтәрізді 

ерітпеуішті  (тҧзға  және  сақталған  ӛнімге  химиялық  бейтарап  мҧнай  ӛнімдері  немесе 
газдарды) қолданған жӛн. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

28 
 

Тиісті негіздеме болған жағдайда қазба-ыдысты орнату технологиясында ерітпеуішті 

қолданбауға болады. 

9.3.3

 

Сҧйыққойманың қазба-ыдысын жеке технологиялық регламенттерге сай жҥзеге 

асыру қажет.  

9.3.4

 

Шахтасыз  сҧйыққоймаларды  тҧзды  сызбаға  сәйкес  пайдаланған  жағдайда, 

имараттардың қҧрамына тҧздық су қоймаларын енгізу қажет.   

9.3.5

 

СКГ қоймаларының тҧздық су қҧбырларында, тҧздық суда еріген немесе пайда 

болған газды бӛліп, шығарып тастауға арналған қҧрылғы орнату қажет 

9.3.6

 

Пайдаланылатын  ҧңғыма  мен  шахтасыз  сҧйыққойманың  қазба-ыдысын  тасты 

тҧзда  қҧрған  жағдайда,  жҧмыс  жҥргізу  жобасында  ҧңғыма  ерекшеліктері  мен  тҧздың 
орналасқан  аралықтарындағы  ҧңғыманың  бекітулерін,  қазбаларды  қҧру  кезіндегі 
технологиялық  регламентті  сақтау  және  қҧрылыс  ҥдерістерін  жҥйелі  бақылауды  ескеру 
қажет. 

9.3.7

 

Жерҥсті  сҧйыққоймаларын  қҧрған  кезде,  су  қоймаларын  және  жерасты 

суларын қҧрылыс тҧздық суымен ластануынан қорғау іс-шараларын ҧйымдастыру қажет. 
Қҧрылыс  тҧздық  суды  жер  қыртысына  қҧйған  кезде,  кенді  айдау  ҧңғымаларының 
қабылдағыштығын қалпына келтіруге байланысты іс-шараларын ескеру қажет.

 

 

9.4

 

Температурасы оң жыныстардағы шахталы сҧйыққоймалар 

 

9.4.1

 

Камералық  тҥрдегі  жерасты  кӛлденең  қазбаларды,  қазба-ыдыс  ретінде 

қарастыру қажет. 

9.4.2

 

Тҧрақты  тау  жыныстарындағы  қазба-ыдысты  бекіткішсіз  немесе  анкерлік 

бекіткішті  қолдану  арқылы  жобалау  қажет.  Тҧтас  кӛтеруші  бекіткішті  геологиялық 
бҧзылулар  алаңында  жыныстық  массивінің  тығындауымен  бірге,  оны  кҥшейту  және 
ӛткізгіштігін азайту ҥшін орналастыру қажет. 

Тҧрақсыз  тау  жыныстарында,  қазба-ыдысты  тҧтас  тҧрақты  бекіткішті  пайдалану 

арқылы жобалау жӛн. 

9.4.3

 

Бекітілмеген  қазба-ыдыстың  кӛлемі  мен  тҧрақтылығын  есептеген  кезде, 

20.13330  ҚЕ  талаптарын  негізге  алу  керек;  бекіткіші  бар  қазба-ыдысты  есептеген  кезде, 
гидротехникалық ҥңгір жолдарға қойылатын талаптарды негізге алу керек.  

9.4.4

 

Бір  уақытта  бірнеше  ӛнімнің  тҥрлерін  сақтауға  арналған  қоймаларда,  арнайы 

оқпанмаңдайлық (жинаушы) қазбаны ескеру қажет. 

9.4.5

 

Жерасты сҧйыққоймасының қос зумпфын қазба-ыдыстың пішінінің ең астынғы 

бӛлігінде орналастырған жӛн. 

9.4.6

 

Қазба-ыдысты  бір-бірінен  немесе  сыртқы  ортадан  бӛлу  ҥшін  герметикалық 

бӛгеттерді қарастыру керек. 

Бӛгеттер: 
сақталып жатқан ӛнім туғызатын қысымға тӛзу керек; 
сақталып жатқан ӛнімдер ҥшін ӛткізбеуші болуы тиіс; 
қажетті технологиялық қҧбырлар мен байланыстарды ӛткізу қажет; 
сақталып  жатқан  ӛнімдердің  сапасына  тигізетін  кері  әсерінен  сақтайтын 

материалдардан жасалуы тиіс. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

29 

 

9.4.7

 

Шахталы  сҧйыққоймалардан  сақталып  жатқан  ӛнімдер  мен  суды  алу  ҥшін, 

жерасты сорғы станциялары мен батырмалы сорғыларды орнату қажет. 

Жерасты сорғы станцияларын арнайы камераларда орнату керек. 
Бір  ӛнім  тҥріне  арналған  сҧйыққоймаларда,  сорғы  станцияларын  ашу  қазбасында 

орналастыруға болады. Батырмалы сорғыларды оқпанда немесе жер бетінен қазбаның қос 
зумпфтарына дейін бҧрғыланған ҧңғымаларда орналастыру қажет. 

 

10

 

ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ 

 

10.1

 

Жерасты  қоймаларын  жаңадан  салу,  кеңейту  және  қайта  қҧруын  жобалау 

кезінде,  қоршаған  ортаны  қорғауға  байланысты  зандар  мен  мемлекеттік  нормативтік 
актілерді пайдаланған жӛн. 

10.2

 

Сулы  деңгейжиектер  тәртібін  бақылау  мен  қҧрылыстық  тҧздық  суды  қҧюдың 

әсері  ҥшін,  жерасты  қоймалары  орналасқан  аймақта,  жерҥсті  тҧздық  су  қоймаларында 
және  булау  картасында  гидробақылаушы  ҧңғымалар  орнату  қажет,  бҧл  ҧңғымалар 
жерасты  сҧйыққоймасын  салғанға  дейін  бҧрғыланып,  жабдықталып  және  тексеріліп 
болуы тиіс. 

10.3

 

Жерасты  қоймасы  орналасқан  жерде,  жер  бетінің  жылжуын  бақылауға 

арналған  реперлер  орнату  қажет  және  жерасты  қоймасын  қҧру  және  пайдалану  кезінде, 
жерасты қазбасының әсер ету аймағында жер бетінің жылжуын ӛлшеу қажет. 

 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

30 
 

А ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық) 

 

 АШЫҚ ТҤСТІ МҦНАЙ ӚНІМДЕРІНІҢ ҦЙҒАРЫНДЫ САҚТАУ МЕРЗІМІ  

 

Ашық тҥсті мҧнай ӛнімдері 

 

Ҧйғарынды сақтау мерзімі, жыл, температурасы, 

о

С

 

15-тен 20 дейін  20-дан 26 дейін  26-дан 30 дейін 

Авиациялық жанармай 

5 

5 

3 

Этил автокӛлік жанармайы  

12 

10 

6 

Этил емес автокӛлік жанамайы 

11 

9 

5 

Дизельдік отын 

12 

10 

8 

Реактивті қозғалтқышқа арналған отын 

5 

5 

3 

 
 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

31 

 

Б ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық) 

 

ТАС ТҦЗДАҒЫ ЖЕРАСТЫ СҦЙЫҚҚОЙМАЛАРЫ ҦҢҒЫМАСЫНЫҢ 

БАСЫН ГЕРМЕТИКАЛЫЛЫҒЫН ЖОЮ КЕЗІНДЕГІ МҦНАЙ ЖӘНЕ СКГ 

ӚНІМДЕРІНІҢ АҒУ КӚЛЕМІН АНЫҚТАУ  

 

Сақталынған ӛнімнің ағу кӛлемін 

V

e

, м

3 

формула арқылы есептеу қажет 

 

V

e

 = V



p

[(1 - 



)c

b

 + 



c

р

 + (1,5k

3

)/E]  

 

     (Б.1) 

 
Бҧл  жерде 



p 

-  ҧңғыма  басының  герметикалылығын  жою  кезінде  сҧйыққойманың 

ішкі қысымының ӛзгеруі. Па; 



- сҧйыққойманың ӛніммен толу деңгейі; 

c

b

 -тҧздық судың сҧйылтуының изотермиялық коэффициенті, 1/Па, қою тҧздық суға 

2,3 • 10

 1/Па коэффициентін пайдалануға болады; 

c

р

 - ӛнімнің сҧйылтуының изотермиялық  коэффициенті. 1/Па,-ны (8-12)10

1/Па-ға 

тең етіп алуға болады, бҧл жерде тӛменгі коэффициенттер дизель отынына, ал ҥстінгілері 
бензинге, c

р

 сҧйытылған газға қатысты пайдалануға болады;  

k

3 

- сҧйыққойма контурындағы кернеудің шоғырлану коэффициенті: 

Сфералық немесе сфералық формаға жақын сҧйыққоймалар ҥшін -1,5;  
Ҧңғыма білігі бойынша созылған сҧйыққоймалар ҥшін (цилиндрлі немесе цилиндрлі 

формаға жақын)  -2; 

Е  – 

Тасты  тҧздың  қаттылық  модулі.  Па.  Тасты  тҧз  ҥшін 

Е  =

  1,8 

.

10 

Па  алуға 

болады. 

 

ЕСКЕРТУ  Топырақпен  ҥйілудің  кӛлемін  есептеген  кезде,  максималдық  тӛгілу  кӛлемінде 

тӛгілген  сҧйықтық  деңгейін  ҥйіндінің  тарағының  астынғы  ҥстінгі  белгісінен  0,2  м  жерде 
орналасуы қажет. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

32 
 

В ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық) 

 

ТАУ ЖЫСТАРЫН ҚАЛҚАЛАУШЫ ҚАБІЛЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ 

ТОПТАСТЫРУ  

 

Тау 

жыныстарының 

қалқалаушы 

қабілеті 

Суқаныққан тау 

жыныстарынан 

жарып ӛту қысымы, 

МПа (кгс/см

2

) 

Газ бойынша 

ӛткізгіштік 

коэффициенті  10

8

, 

мкм

2

 ( 10

8

, мД) 

Тау жынысының 

суға қанықтылық 

коэффициенті, % 

Жоғары 

Св. 7 (70) 

Менее 1(1) 

85 және жоғары 

Кӛтеріңкі 

Св. 4(40) до 7(70) 

Св.10(10) до 1(1) 

" 

Орташа 

" 1,5(15) " 4(40) 

" 10

2

 (10

2

) до 10 (10) 

" 

Тӛмендетілген 

" 0,5(5) " 1,5(15) 

" 10

3

(10

3

) "10

2

(10

2

) 

" 

Тӛмен 

" 0,1(1) "0,5(5) 

" 10

4

(10

4

) "10

3

(10

3

) 

" 

Ӛте тӛмен 

" 0,01 (0.1) " 0,1(1) 

" 10

5

(10

5

) "10

4

(10

4

) 

25 және жоғары 

 

ЕСКЕРТУ  Газға  байланысты  ӛткізгіштік 

  және  тау  жыныстарының  суға 

қанықтылық  коэффициенттері  инженерлік-геологиялық  зерттеулерге  байланысты 
анықталады. 

Тау  жыныстарының  жарамдылығын  бағалауды,  суға  қаныққан  тау  жынысынан 

жарып  ӛту  қысымының  кӛлеміне  байланысты  жҥзеге  асыру  қажет.  Жарып  ӛту  қысымы, 
жобаның  технологиялық  бӛлімінде  анықталатын  қазба-ыдыстың  артық  қысымынан  кем 
болмауы тиіс. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

33 

 

Г ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық)

 

 

СҦЙЫҚҚОЙМАНЫҢ МИНИМАЛДЫҚ ОРНАЛАСУ ТЕРЕҢДІГІН 

АНЫҚТАУ 

 

Артық  қысымда, 

H

min

,  м,  пайдаланып  жатқан жерасты  сҧйыққоймасының  тӛбесінің 

минималдық  тереңдігін,  ӛткізбейтін  тау  жыныстарында  сҧйыққоймаларды  қҧрған  кезде 
формула арқылы анықтау қажет  

 

H

min

 = P

max

/(ng



1

) + 



 

(Г.1) 
 

Бҧл  жерде,  негізгі  шегендеу  бағанының  тоспа  деңгейіндегі  шахтасыз 

сҧйыққоймаларға  арналған;  оң  температуралы  тау  жыныстарында  тау  тәсілі  арқылы 
сҧйыққойманың тӛбесі деңгейінде орнатылған  

P

max

 – ӛнімнің максималды қысымы, Па;  

n

 – қабылданатын жҧмыс жағдайының коэффициенті: 

1.0 – мәңгітоңдық тау жыныстарындағы шахтасыз сҧйыққоймалар ҥшін;  
0,9 –  тҧз  ҥсті  қабаттың ӛткізбейтін тау жыныстары тҥрінде ҧсынылған кезде, тасты 

тҧздағы тҧздың қабат және линза тәрізді тҧнуы  

0,8  –  тиімді  температуралы  тау  жыныстағы,  тау  тәсілімен  орнатылған 

сҧйыққоймалар ҥшін;  

0,7 – қалған жағдайларда;  



 - п.4.17 бойынша тасты тҧзда; оң температуралы тау жыныстарында тау тәсілімен 

орнатылған  сҧйыққоймаларда,  анықталған  ҧңғыманың  бекітілмеген  бӛлігінің  ҧзындығы, 
м, нӛлге тең: 



1 

-  Қазбалардың  тӛбесінен  жоғары  орналасқан,  тау  жыныстарының  орташа 

тығыздығы, кг/м

3

;  



1 

= 



i

m

i

/



i

 

(Г. 2) 

 

мҧндағы 



1 

- тиісті тау жыныстары қабаттарының тығыздығы, кг/м

3

; 

m

i 

- қабаттар қуаттығы, м; 

i = 1,2, …, 

n

 – қабаттар саны. 

Қысымды  жерасты  сулары  бар  жарықшақты  массивте,  тиімді  темпертуралы  тау 

жыныстарында  тау  тәсілімен  қҧрылған  сҧйыққойманың  тӛбесінің  орналасу  тереңдігін, 
жерасты суларының тіреу кӛлемін сҧйыққойманың ішкі қысымын 0,05 МПа (0,5 кгс/см

2

 ) 

аспайтындай есептеу қажет. 

2.  Оң  температуралы  тау  жыныстарында  тау  тәсілімен  қҧрылған,  жерасты 

сҧйыққоймасының қазбасының орналасу тереңдігін келесі жағдайда анықтау қажет: 

Ӛткізбейтін тау жыныстарында қойма орнатқан кезде, тӛбенің тҧрақтылығын қамти 

отырып, қазба-ыдыс жер бетіне 20 м-ден тӛмен емес қашықтыққа жақындаған жағдайда; 

Жарықшақтық  сулы  массивте,  қазба-ыдыс  тӛбесінің  жергілікті  жерасты  суының 

статистикалық деңгейінен 5 м тӛмен емес жерде қойма орнатқан жағдайда. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

34 
 

Д ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық)

 

 

ТАСТЫ ТҦЗДАҒЫ СҦЙЫҚҚОЙМАЛАРДЫҢ ТҦРАҚТЫЛЫҒЫН БАҒАЛАУ 

ӘДІСТЕМЕСІ  

 

Жерасты  сҧйыққоймасының  тҧрақтылығын  тиімді  форма  мен  геометриялық 

мӛлшерлерді таңдау арқылы қамтамасыз етуге болады, оның ішінде : 

Сҧйыққойма  бетінің  тҧтас  бӛлігі  шектен  тыс  деформациялану  аймағына  (ШДА) 

кірмейді; 

Әрбір шектен тыс деформациялану аймағының кӛлемі,  кейбір берілген шарттардан 

аспайды 

V

max

; 

Шектен тыс деформациялану аймағының кӛлемі, сҧйыққойманың бетінде 0,04 

l-ден 

аспайды, бҧл жерде 

l

 –лығы; 

Тау жынысының массивінде созылымды кернеу су беріктігінен аспайды. 
Тау  жынысының  қауырт  жағдайы  және  шектен  тыс  деформациялану  аймағының 

жағдайлары  тау  жынысының  тиісті  механика  есебін  (арнайы  кәсіпорынның  шығарған 
ЭВМ программасы бойынша: 

 



i

/



i



 = {(c



)/[(c - 1) 



i



]}



{1 – (



i

/



i



)

c – 1

/c};                                                  (Д.1) 

 





 

= E





/(1 – 2y);                                               (Д.2) 

 

где 



j

 = 6

-1/2

 [(



1

 - 



2

)

2

 + (



2

 - 



3

)

2

 + (



3

 - 



1

)

2

]

1/2

                                      

(Д.3); 

 





 

= 



1

 + 



2

 + 



3

; 

 



i

 = (2/3)

1/2

 [(



1

 - 



2

)

2

 + (



2

 - 



3

)

2

 + (



3

 - 



1

)

2

]

1/4

;                                     (Д.4) 

 

 





 = 



1

 + 



2 

+ 



3

;                                                 (Д.5) 

 

c = [1 - 2



i



(1 +  



)/(E/



i



)]

-1

                                                                 

(Д.6). 

. 

(Д.1) және (Д.2) формулаларында: 



i

 - жанама кернеулердің қарқындылығы; 



i



 - ҧзақ уақытты беріктіліктің жанама кернеулердің қарқындылығы 

; 



i

 - жылжудың деформациялану қарқындылығы; 



i



 - жылжудың деформациялану қарқындылығы 

уақыттың ҥлкен мәні; 

Е 

– деформациялану модулі; 



 - Пуассон коэффициенті; 





 

- кӛлемді деформациялану; 



1

, 



2

, 



3 

- негізгі кернеулер; 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

35 

 



1

, 



2

, 



3 

- негізгі деформациялар. 

Шектен  тыс  деформациялану  аймақтары  тау  жыныстары  массивінің  нҥктелерін 

қҧрайды, бҧл жерде жылжудың деформациялану қарқындылығының 



i 

мәні, 



i



 кӛлемінен 

асады. 

Теңдеу параметрлері (Д.1) и (Д.2) 



i



,  



i



, 

Е

,  жылжымалылық жағдайларында ҧзақ 

уақыт  бойы  тасты  тҧздың  ҥлгілерін  зерттеу  нәтижелерін  ӛңдеу  арқылы  (700  сағ.) 
анықталады, негізгі кернеулердің жинағы 





, Па, келесі формуламен есептеледі  

 

,                                                        (Д.7) 

 

Бҧл  жерде 

-  тау  жыныстарының  орташа  тығыздығы,  сҧйыққойманың  тӛбесінен 

жоғары орналасады, кг/м

3

.  

Ең  ҥлкен 

 

мәнінде  ҥлгінің  кӛлемінің  ҧлғаюы  байқалмайды,  жылжымалылық 

жағдайында,  тасты  тҧздың  деформациялану  ҥдерісі  кезінде  кӛлем 

-ге  тең. 

 

параметрін  есептеу  ҥшін,  жанама  кернеулердің  қарқындылығының 

 

ҧзақ  әсері 

нәтижесінде (100 сағ. жоғары), тәжірибелі тҥрде қирау кезіндегі кӛлемді 

 

анықтау қажет. 

Олай болса кӛлем 

келесі формуламен есептеледі 

 

(Д.7) 
 

Деформациялану  модулі  мен  Пуассон  коэффициенті,  зерттеулер  кезінде  алынған 

ҧзына бойлы және кӛлденең деформациялар арқылы анықталады 

. 

Цилиндрлік сҧйыққойма ҥшін аралық 

l

,м, келесі формуламен анықталған жӛн 

 

 
(Д..8) 
 

Бҧл  жерде 

V

adm

  –  ҧйғарынды  шектен  тыс  деформациялану  аймақтарының  кӛлемі, 

тӛбенің айналысында, м"; 

V

r

—  тӛбенің  айналысында  шектен  тыс  деформациялану  аймақтарының  кӛлемі, 

сҧйыққойманың аралығы 

l

 = 1, келесі формуламен есептеледі 

 

 
(Д.9) 
 

 

—  кестеде  келтірілген  шексіз  шамаға    байланысты  шексіз  параметрлері 

келесі формула арқылы есептеледі 

 

(Д.10) 
 

 

Биіктіктен 

h

 аралыққа 

l

 (кестені қараңыз) 

 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

36 
 

h/l

 

 

 

 

3 және одан жоғары 

1,105 
1.073 

1,04 

29,6 
19,1 

4,9 

4,8 

5,13 
6,19 

1 

1,105 
1.073 

1,04 

22,3 

10 

1,1 

4,63 
5,32 
7,23 

1/3 

1,105 
1,073 

1,04 

4,5 
1,5 

0,72 

6,41 
7,34 
7,37 

 
Жерасты қоймаларын пайдалану тәжірибесі негізінде келесіні қабылдау қажет 

V

adm

 =

 

700 м

3

, 

V

r

1,37•10

-3

. Егер (Д.9) формуласы бойынша есептелген 

V

r

 шамасы 1.37 • 10

-3

-ден 

кем болса, ондай жағдайда 

V

r

 = 1,37•10

-3 

қабылдау қажет. 

Егер   шамасы (4) кестеде келтірілгеннен ӛзгешеленген болса, ең жақын 

 

шектен 

тыс  деформациялану  аймақтарының  кӛлемі  есептеледі,  сызықтық  интерполяция  арқылы 

V

r

 шамасы табылып, (Д.8) формула арқылы сҧйыққойманың аралығы анықталады. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

37 

 

 Е ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық)

 

 

ҚАТАР ТҦРҒАН ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҦҢҒЫМАЛАР АУЗЫНЫҢ АРА 

ҚАШЫҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ 

 

Қатар  тҧрған  технологиялық  ҧңғымалар  аузының  ара  қашықтығын  келесі  формула 

арқылы есептеу қажет 

 

(Е.1) 
 

мҧндағы 

r

 – жерасты сҧйыққоймасының радиусы*,м; 

z

  –  сҧйыққоймалардың  алатын  формасына  байланысты  сҧйыққоймалар  арасындағы 

кентіректің минималдық кӛлемін есепке алатын коэффициент: 

шар тәрізді формада - 2 
ҧңғыма білігінің бойымен созылған, айналмалы денелер тҥрінде -  2,5 

n

  –  пішінінің  қалыптасуын  бақылау  кезіндегі  қателіктерді  есепке  алатын 

коэффициент: 

тҧздың еріту сызбасы ҥшін  
жоғарыдан тӛменге қарай - 0,1  
тӛменнен жоғарыға қарай - 0,5  
аралас немес басқа сызбалар ҥшін - 0,2 

k

 –  сҧйыққойма қабырғасынан ҧңғыма білігіне  дейінгі  ара қашықтықты және тҧзды 

еріту  кезінде  пайда  болған,  кесте  бойынша  анықталатын  сҧйыққойма  пішінінің 
асимметриялығын ескеретін коэффициент. 

* Егер қатар тҧрған сҧйыққоймалар әр тҥрлі кӛлемде болса, формуладағы 

r

 шамасы 

ҥлкен радиусқа тең болады. 

Жерасты  сҧйыққоймасының  тӛбесі  кҥмбез  немесе  конус  тәрізді  болғаны  жӛн, 

сҧйыққойманың тӛбесін диаметрі 30 м жоғарғы жазық бӛлігімен жобалау болады. 

 

Кен орнының 

морфологиялық тҥрі 

Еріту сызбасындағы 

k 

коэфицентінің мәні 

жоғарыдан тӛменге 

қарай 

тӛменнен жоғарыға 

қарай 

Аралас және 

басқа  

Қабатты 

2.2 

2.7 

2,4 

Қабатты-линза тәрізді 

2,2 

2,7 

2.4 

Кҥмбез және шток тәрізді 

2,5 

3,5 

3 

 
Қуатты 

тҧзды 

кеніштерде 

ҧңғыма 

ауыздарының 

ара 

қашықтығын, 

сҧйыққоймалардың  екі  немесе  кӛп  қабатты  орналасуы  арқылы  азайтуға  рҧқсат  етіледі. 
Қатар  тҧрған  сҧйыққоймалардың  қысқа  ара  қашықтығы  бойынша,  кентіректің  кӛлемі 
формула  талаптарына  сай  болуы  тиіс,  ал  сҧйыққойманың  қабырғасынан  кӛрші  тҧрған 
ҧңғымаға дейінгі ара қашықтық 50 м-ден тӛмен болмауы тиіс.  

Жерасты  қоймасындағы  ӛнімді  тҧздық  сумен  немесе  сумен  ығыстыру  қажеттігі 

туған  кезде,  жерасты  сҧйыққоймасын  пайдаланғанда  шаюға  дейін  есеп  жҥргізу  қажет 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

38 
 

және  ақырғы  конфигурациясын  анықтау  қажет.  Формуладағы 

r

  мәні  ақырғы 

конфигурацияға  байланысты  анықталады.  Сҧйыққойманы  шаю  жобалау  кезінде,  кҥрделі 
шығындарсыз сақтау кӛлемін ҧлғайту қажеттіліне байланысты жоспарлануы мҥмкін. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

39 

 

 Ж ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық) 

 

ӚНІМДІ СҤЗГІЛЕУ ШАРТТАРЫНА СӘЙКЕС СҦЙЫҚҚОЙМАНЫҢ 

ТӚБЕСІНДЕГІ ҚОРҒАУ ТҦЗ КЕНТІРЕГІН ЕСЕПТЕУ (СУТІРЕКТЕР 

БОЛМАҒАНДА) 

 
Сҧйыққойманың  тӛбесіндегі  тҧздың  кентірегінің  қуатын 

m

,  м,  формула  арқылы 

анықтауға болады 

 

(Ж.1) 
 

Бірақ 20 м-ден кем емес қабылдау қажет, 
мҧндағы  - қҧбыр сыртындағы цементті сақинаның ӛткізгіштік коэффициенті, м

2

;  

А

 – қҧбыр сыртындағы цементті сақинаның орташа алаңы, м

2

;  

Н

r

  –  жер  бетінен  тасты  тҧздың  тӛбесіне  дейінгі  ара  қашықтық,  бҧл  жерде  камера 

орнатылады,м; 

P

b

 – қабат сҧйықтықтың тасты тҧз тӛбесінің статикалық қысымы, Па; 

- ӛнімнің сҧйыққоймаға қҧйылу уақытын ескеретін коэффициент; 

P

r

  – технологиялық  ҧңғыманың орталық  бағанындағы гидравликалық кедергілердің 

жиынтығы  және  ӛнімді  сҧйыққоймаға  қҧю  кезінде,  тҧздық  судың  қозғалысы  кезіндегі 
қысымға қарсылық. Па; 

- сақталып жатқан ӛнімнің тҧтқырлығы, Па с; 

Q

p

  –сақталып  жатқан  ӛнімнің  рҧқсат  етілген  қҧбыр  сыртындағы  цементтік  сақина 

арқылы  кӛлемдік  шығынын,  м

3

/с,  қолданыстағы  жерасты  суларын  ластанудан  қорғауға 

байланысты  санитарлық  нормаларға  сәйкес,  табиғатты  қорғау  органдарымен  келісім 
арқылы анықтау қажет 

Q

p

 

= 4-10

-11

 м

3

/с. 

Егер жерасты сҧйыққойма тығыздығының талаптарына сай тҧз кентірегінің кӛлемі, 

сақталып жатқан ӛнім кентірегінің кӛлемінен асса, ҥлкен шама есепке алынады. 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

40 
 

 К ҚОСЫМШАСЫ 

(ақпараттық)

 

 

ТҦЗДЫҚ СУДЫ ТЕРЕҢ СУЛЫ ДЕҢГЕЙЖИЕКТЕРГЕ ҚҦЮҒА АРНАЛҒАН 

ИМАРАТТАРДЫҢ ТЕХНИКАЛЫҚ СИПАТТАМАСЫН АНЫҚТАУ 

 

З. 1 ТАЗАРТҚЫШ ИМАРАТТАРДЫ ЕСЕПТЕУ 

 
З.1.1.  Қҧйылып  жатқан  тҧздық  судың  қҧрамындағы  ерімейтін  қалқындының  (ЕҚ) 

ҧйғарынды мӛлшерін, 1-кестеде берілген деректерге сай, сіңіргіштік деңгейжиектегі сулы 
коллектордың ӛткізгіштігі мен тҥріне байланысты анықтау керек. 

 

З.1-кесте - 

 

Ерімейтін қалқындының ҧйғарынды мӛлшері 

 

Сулы деңгейжиек 

коллекторы 

Ӛткізу 

коэффициенті, 

 

Ерімейтін қалқындының ҧйғарынды 

мӛлшері, тҧздық судағы мг/л 

гидравликалық ірілігі 0.02 мм/с дейін  

Жарылған 

1,0-ден жоғары 

150 

0,5-1,0 

100 

0,5-тен кем 

15 

Кеуектік 
цементтелген 

0,5 -ден жоғары 

50 

0,25-0.5 

25 

Кеуектік жҧмсақ 

0,5 -ден жоғары 

25 

0,25-0.5 

15 

Барлық тҥрі 

0,25-ден кем 

10 

 
З.1.2. Тҧздық суды ерімейтін қалқындыдан тазарту тәсілін таңдаған кезде, 2-кестеде 

берілген деректерді негізге алу қажет. 

 

З.2-кесте

 - 

Тҧздық суды тазартудың ҧсынылған тәсілі 

 

Ерімейтін қалқындының, 

тазаланбаған тҧздық судағы 

мӛлшері мг/л гидравликалық 

ірілігі 0.02 мм/с дейін 

Ерімейтін қалқындының, 

тазаланған тҧздық судағы 

ҧйғарынды мӛлшері, мг/л 

Тҧздық суды 

тазартудың 

ҧсынылған тәсілі 

200 жоғары 

150 кем 

Коагуляция 

125-200 

50-100 

Тҧндыру 

125-200 

25-50 

Коагуляция 

65-125 

10-25 

Сҥзу арқылы 

тҧндыру 

65 кем 

8.25 жоғары 

Тҧндыру 

15-25 

Коагуляция 

10-15 

Сҥзу арқылы 

тҧндыру 

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

41 

 

З.1.3.  Тығыздалған  шламдағы  қалқындының  орташа  шоғырлануы  (қатты  фаза) 

бастапқы тҧздық судың қҧрамындағы ерімейтін қалқындының мӛлшеріне байланысты 

(3-кесте бойынша) анықталады. 

 

З.3-кесте - Тҧздық судың қҧрамындағы ерімейтін қалқындының мӛлшері 

 

Ерімейтін қалқындының бастапқы 

тҧздық судағы мӛлшері  

Тығыздалған шламдағы қалқындының орташа 

шоғырлануы, кг/м

3

, кейін 

24 сағ 

720 сағ. 

100 дейін 

10 

25 

100-400 

10-20 

25-65 

400-1000 

20-100 

65-200 

1000-2500 

100-400 

200-600 

 
З.1.4.  Тҧздық  суды  тҧндыру  ҧзақтығы  6  сағ.  кем  болмауы  тиіс.  Тҧндыру 

картасындағы аймақтың тереңдігі 1,5 м. аспауы тиіс.  

З.1.5. Тҧздық суды коагуляция арқылы тазалау, тҧздық суға кҥкірт қышқыл темірді 

(FeSO

4

),  найтрий  силикатын  (Na

2

Si0

3

)  және  полиакриламидін  (ПАА)  кезекпен  қосу 

арқылы жҥзеге асады, тҧздық судың рН 6-дан 8-ге дейін қҧрайды. 

 

З.2 ТҦЗДЫҚ СУДЫ ТӚГУ КЕЗІНДЕГІ АЙДАМАЛАУ ҦҢҒЫМАСЫНЫҢ САНЫН 

ЕСЕПТЕУ 

 
З.2.1.  Жалғыз  айдамалау  ҧңғымасының  меншікті  қабылдағыштығын 

q

s

,м

3

/(сағ  • 

МПа), келесі формула арқылы есептеу қажет 

,                                                            (З.1) 

Бҧл  жерде,  забой  жанындағы  аймақтың  кольтамациясы  арқылы  айдамалау 

ҧңғымасының ӛткізгіштігінің тӛмендеу коэффициенті 0,25 тең; 

- сулы деңгейжиектің ӛткізгіштік коэффициенті, м

2

 ; 

m

 – қазылған сулы тау жыныстарының қуаты, м; 

- қабатты жерлердегі тҧздық судың динамикалық тҧтқырлығы, Па • с; 

- пьез ӛткізгіштік коэффициенті, м

2

 /тәу; 

t

 –тҧздық суды қҧюдың жалпы ҧзақтығы, тәу; 

r

s

 – ҧңғыма бӛлігінің тҧздық су қабылдау радиусы, м. 

З.2.2.  Ҧйғарынды  қысымның  ауысуы 

,  Па,  тҧздық  суды  жеке  ҧңғымаға  айдаған 

кезде келесі формуламен есептеу қажет 

,                                                     (З.2) 

Бҧл  жерде 

 

-  сулы  деңгейжиек  тӛбесіндегі  тау  жынысының  орташа 

тығыздығы,кг/м

3

;  

ҚР ЕЖ 3.05-104-2014

 

42 
 

Нr

- сулы деңгейжиек тӛбесінің тереңдігі, м; 

P

b

, - сулы деңгейжиектегі статикалық қабат қысымы, Па. 

З.2.3.  Тҧздық  суды  тӛгу  кезінде  айдамалы  ҧңғымалар  санын  анықтағанда,  олардың 

гидравликалық ӛзара әсерін есепке алу қажет. 

Қысым ауысуының тӛмендеуі 

, Па ҧңғымадағы 

i

  ҧңғыманың  әсерінен 

j

  формула 

бойынша есептеу қажет 

,                                                          (З.3) 

мҧндағы 

i, j

 – ҧңғыма саны; 

r

ij

 – ҧңғыма арасындағы ара қашықтық 

i

 и 

j

, м.  

З.2.4.Айдамалау  ҧңғымасының  есептік  саны 

n

  тҧздық  суды  тӛгу  кезінде  келесіні 

қамту керек 

                                                                                

(З.4) 

мҧндағы Q –тҧздық суды қҧюға қажетті ӛнімділік, м

3

/сағ. 

З.2.5. 

n

2 жағдайында бір резервтегі айдамалау ҧңғымасын қарастыру қажет. 

 

З.3 ЖОҒАРЫ АҒЫНДЫ ТҦЗДЫҚ СУ ҚҦБЫРЛАРЫН ЕСЕПТЕУ 

 
З.3.1.  Жоғары  ағынды,  тҧздық  су  қҧбырларындағы  есептік  қысымды 

P

p

,  Па,  келесі 

формула арқылы анықтау қажет 

P

p

=P

h

+P

br

+P

loc

,                                                          

(З.5) 

 

мҧндағы 

P

h

  –  айдамалау  ҧңғымасының  аузындағы  максималдық  ҧйғарынды  қысым 

мӛлшері, Па; 

P

br

,P

loc

  –  тҧздық  су  қҧбырларындағы  сызықтық  және  жергілікті  кедергі,  Па, 

гидравликаның әйгілі формулалары арқылы есептеледі. 

З.3.2.  Айдамалау  ҧңғымасының  аузындағы  максималдық  ҧйғарынды  қысым 

мӛлшерін 

Р

h

, Па,келесі формуламен есептеуге болады 

,                                           (З.6) 

мҧндағы - гидравликалық кедергілер коэффициенті, 0,024-ге тең; 

- тҧздық судың қозғалыс жылдамдығы, м/с (2 м/с-тен кӛп емес) ; 

r  –  тҧздық  суды  қҧюды  жҥзеге  асыратын  айдамалау  ҧңғымасындағы  каналдың 

гидравликалық радиусы,м. 

 

З.4 СОРҒЫ ЖАБДЫҒЫН ЕСЕПТЕУ