СП РК 3.03-112-2013 МОСТЫ И ТРУБЫ (ҚР ЕЖ 3.03-112-2013) - часть 19

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

281 

а)  Орталықтан  сыртқы  тебуші  күшті  және  динамикалық  коэффициентті  ескере 

отырып,  бірақ  сыртқы  рельстің  ұлғаюы  салдарынан  туындайтын  күш  факторларын 
ескермей; 

б)  Орталықтан  сыртқы  тебуші  күшті  және  динамикалық  коэффициентті  ескермей, 

бірақ сыртқы рельстің ұлғаюы салдарынан туындайтын күш факторларын ескере отырып. 

Е.8 Е.5 Кӛрстеліген  әсер  ету  желілері бойынша  максималды және  минималды күштің 

(кернеулерді) тӛзімділігіне қатысты есептеу кезінде жылжымалы құрамнан туындайтын және 
ε  СК  жүктеменен  құралған  ең  қолайсыз  жүктемелерден  анықталады  (онымен  тек  бір  ғана 
учаске жүктеледі) және жолдың 9,81К кН/м жүктемесінің. Бірізді әсер ету сызығын — бӛлек 
түрде оңнан солға қарай және солдан оңға қарай (Е.5 сурет)  учаскелер бойынша жүктеу 
орындалады. Симметриялы әсер ету сызығы кезінде бір бағыттағы жүктеу орындалады.    

 

А

1

А

2

А

3

А

4

9,81К  кН/м



V

2

S

max

S

min



V

1

 

 

Е.5 сурет — Тӛзімділікке қатысты есептеу кезінде максималды және минималды 

кҥштерді (кернеулерді) анықтауға арналған әсер ету сызығының учаскелерін 

жҥктеу схемасы 

                                
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

282 

Ж қосымшасы 

(ақпараттық) 

 

Жалғыз автомобильдерден, тҧрған және қозғалып келе жатқан автомобильдер 

легінен АБ жҥктемесінің балама жҥктемесі 

 

Ж.1 кесте - Жалғыз автомобильдерден, тҧрған және қозғалып келе жатқан 

автомобильдер легінен АБ жҥктемесінің балама жҥктемесі 

 

Жүктеу 

ұзындығы 



, м 

Үш бұрышты әсер ету желілерінің түрлі күйлеріндегі жоғарғы бӛліктерінің АБ жүктемелерінен 

түсірілетін балама жүктеме, кН/м 

АБ-51 

АБ-74 

АБ-151 



 = 0,5 



 = 0,25 



 = 0 



 = 0,5 



 = 0,25 



 = 0 



 = 0,5 



 = 0,25 



 = 0 

А. Жалғыз автомобиль 

4 
5 
6 
7 
8 
9 

10 
12 
15 
18 
24 
30 
33 
36 
48 
66 

166,7 
133,4 
111,1 

95,2 
88,6 
82,4 
76,7 
67,2 
56,3 
48,3 
37,7 
30,8 
28,1 
26,0 
19,8 
14,6 

166,7 
137,8 
123,5 
111,1 
100,7 

91,9 
84,4 
72,6 
59,7 
50,8 
38,9 
31,6 
28,8 
26,6 
20,2 
14,8 

177,1 
153,4 
134,3 
119,1 
106,8 

96,7 
88,4 
75,2 
61,5 
52,0 
39,6 
32,1 
29,2 
26,9 
20,3 
14,9 

245,2 
196,1 
163,5 
140,1 
122,6 
112,5 
105,6 

93,5 
79,2 
68,4 
53,6 
44,0 
40,3 
37,3 
28,5 
21,1 

245,2 
196,1 
168,7 
153,6 
140,2 
128,8 
118,8 
102,7 

85,0 
72,5 
55,9 
45,4 
41,6 
38,2 
29,1 
21,4 

245,2 
211,2 
187,0 
167,0 
150,5 
136,9 
125,3 
107,2 

88,0 
74,5 
57,1 
46,2 
42,2 
38,8 
29,4 
21,6 

495,2 
396,2 
330,2 
283,0 
247,6 
220,1 
207,9 
185,5 
158,2 
137,3 
108,1 

88,9 
81,7 
75,4 
57,9 
42,9 

495,2 
396,2 
330,2 
303,0 
278,3 
256,4 
237,3 
205,9 
171,3 
146,4 
113,2 

92,2 
84,3 
77,8 
59,1 
43,5 

495,2 
415,8 
371,0 
333,0 
301,3 
274,6 
252,0 
216,1 
177,8 
150,9 
115,7 

93,8 
85,7 
78,8 
59,8 
43,8 

Б. Тұрған автомобильдердің легі 

10 
12 
15 
18 
24 
30 
33 
36 
48 
66 

76,7 
67,2 
56,3 
50,4 
44,6 
46,3 
46,6 
46,1 
41,6 
34,3 

84,4 
72,6 
59,7 
56,3 
51,3 
47,7 
47,3 
46,7 
41,9 
34,5 

88,4 
77,6 
71,9 
68,5 
60,5 
57,8 
56,0 
54,0 
46,0 
36,8 

105,6 

93,5 
79,2 
71,3 
60,1 
63,5 
63,3 
63,3 
58,3 
48,8 

118,8 
102,7 

85,0 
77,8 
70,8 
66,3 
64,5 
64,2 
58,8 
49,1 

125,3 
107,2 
100,2 

94,4 
83,4 
79,5 
77,8 
75,4 
65,1 
52,5 

207,9 
185,5 
158,2 
137,3 
114,9 
102,0 
107,9 
108,9 
106,7 

93,2 

237,3 
205,9 
171,3 
146,4 
129,3 
120,7 
116,4 
113,8 
108,0 

93,8 

252,0 
216,1 
182,2 
172,3 
156,9 
142,1 
139,3 
137,2 
123,5 
102,0 

В. Қозғалып келе жатқан автомобильдердің легі 

18 
24 
30 
33 
36 
48 
66 

48,3 
37,7 
30,8 
28,1 
26,0 
21,6 
23,3 

50,8 
38,9 
31,6 
29,9 
29,0 
26,8 
23,5 

52,0 
40,2 
38,0 
36,9 
35,6 
30,8 
28,4 

68,4 
53,6 
44,0 
40,3 
37,3 
30,2 
32,9 

72,5 
55,9 
45,4 
42,3 
41,1 
37,9 
33,1 

74,5 
57,1 
53,3 
52,1 
50,5 
43,5 
40,4 

137,3 
108,1 

88,9 
81,7 
75,4 
57,9 
50,5 

146,4 
113,2 

92,3 
84,4 
77,8 
66,2 
59,4 

151,0 
115,8 

93,8 
90,2 
88,1 
80,3 
69,3 

ЕСКЕРТПЕ Балама жүктемелердің аралық мәндерін интерполяция бойынша анықтау қажет. 

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

283 

И қосымшасы 

(міндетті) 

 

Жағалық тіректерге (тіреулерге) темір және автомобиль жолдарының кӛлік 

қҧралдарынан тҥсірілетін грунттың кӛлденең (бҥйірлік) қысымын анықтау 

әдістемесі 

 

Темір  жолдардың  жылжымалы  қҧрамын  қҧлату  призмасында  орналастыру 

кезінде 

 
И.1 Кӛлденең (бүйірлік) қысымды, кН, келесі формулалар бойынша анықтау қажет: 
а)  бір  жолды  тіреулер  үшін  симметриялы  (тіреу  осіне  қатысты)  жүктеме                     

(И.1, а сурет)

  

 

F = F

1

 + F

2

 = 2,7

p





n

h

1

 + 

p





n

b

 (



h

 – 



1

h

1

) ,                           (И.1) 

б)  кӛп  жолды  тіреулер  үшін  симметриялы  емес  (тіреу  осіне  қатысты)  жүктеме 

барысында (И.1, б сурет) 

 

F = F

1

 + F

2

 + 

F

3

 + F

4

 = 1,35

p





n

h

1

 + 0,5

p





n

b

 (



h

 – 



1

h

1

) +    

 

+ 1,35

p





n

h

2

 + 0,5

p





n

b

1

 (



h

 – 



2

h

2

) ,                                (И.2) 

Егер 

h

2

 = 

h

, онда 



2

 = 



 қабылданады. 

F

1

, 

F

2

, 

F

3

  және 

F

4

  күш  иіндерін,  қарастырылып  отырған  қимадан  есептеп  (И.1 

суретте – іргетас табанының), келесі формулалар бойынша анықтау қажет: 

 

2

1

1

h

h

z





,                                                      (И.3) 





1

1

1

1

1

1

1

2

2











h

h

h

h

h

h

h

z











,                                     (И.4) 

 

2

2

3

h

h

z





,                                                     (И.5) 

 





2

2

2

2

2

2

2

2

4





















h

h

h

h

h

h

h

z

.                                     (И.6) 

мұндағы 

p



  = 



/2,70  –  уақытша  тік  жүктеменің  (2,70  м),  кПа  шпалалардың 

ұзындығы бойынша үлестірілген қысымы; 



 – құлату призмасындағы жылжымалы құрамнан бірізді үлестірілген жүктеме, кНм 

(Е қосымшасы бойынша); 

h

1

, 

h

2

 – биіктігінен, ені ауыспалы болатын шектерде қысым ауданы;  

b

 – симетриялы емес жүктеу барысындағы бір жолды тіреудің ені немесе жүктеменің 

тік осінен тіреудің ең жақын бүйірлік шегіне дейінгі екі еселенген ең кіші қашықтығы, м;  

b

1

  =  2,70 + 

h

2 

–  жол  осінен  жүктеменің  таралу  желісінің  жолдан  бүйірлік 

қашықтықтағы шекпен қиылысу нүктесіне дейінгі екі еселенген қашықтық, м, бірақ жол 
осінен тіреудің бүйірлік шегіне дейінгі екі еселенген ең үлкен қашықтықтан астам емес; 



n

  –  6.2.3  тармағы  бойынша   үйінді  грунтының  нормативтік  кӛлденең  (бүйірлік) 

қысымының коэффициенті. 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

284 

а)

1

F

1

F

2

F

1

F

2

h

1

h

1

2

2

2,7

2

b

/

b

Z

2

Z

1

h

h

б)

h

1

h

2

2

2,7

2

F

1

F

3

F

2

F

4

F

2

1

h

2

h

h

2

b

/

2

b

  /

1

Z

2

Z

4

Z

3

F

3

F

1

F

4

С

в)

F

h



Z

1



 

 

a  —  темір  жолдардың  жылжымалы  құрамның  құлату  призмасында  орналасқан  кезде  бір 
жолды тіреулер үшін симметриялы (тіреу осіне қатысты) жүктеу кезінде; 
б — дәл сондай, кӛп жолды тіреулер үшін симметриялы емес (тіреу осіне қатысты) жүктеу 
кезінде; 
в — автомобиль жүктемесінің және қабырғаның құрамның құлату призмасында қозғалыс 
бағытына перпендикуляр орналасқан кезде (

с

  –  жүру бӛлігінің тӛсемімен дӛңгелектердің 

кӛпірдің осі  бойымен жанасу ұзындығы). Жүктеу схемасында 



  бұрышы  грунттың  тіреу 

артынан сырғанаудың тік жазықтығына қатысты алынатын еңіс болып табылады. 

 

И.1 сурет — Грунттың жағалық тіректерге (тіреулерге) кӛлденең (бҥйірлік) 

қысымын анықтауға арналған жҥктеу схемасы 

 



, 



1

, 



2

 және 



, 



1

, 



2

 коэффициенттерінің мәндерін 

h

, 

h

1

, 

h

2

 сәйкесінше биіктіктерге 

байланысты И.1 кесте бойынша қабылдау қажет. 

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

285 

ЕСКЕРТПЕ  кӛп  жолды  тіреу  үшін  уақытша  жүктеменің  жалпы  қысымын 

b

, 

b

1

, 

h

, 

h

1

, 

h

2

. 

сәйкесінше  мәндерінде  жолдардың  әрқайсысы  үшін  бӛлек  түрде  (И.2)  Формуласы  бойынша 
алынатын қысымдардың сомасы ретінде анықтау қажет. 

 

И.1 кесте - 

h

, 

h

1

, 

h

2

 биіктіктеріне байланысты 



, 



1

, 



2

 және 



, 



1

, 



2

 

коэффициенттерінің мәндері 

h

, 

h

1

, 

h

2

 



, 



1

, 



2

 



, 



1

, 



2

 

h

, 

h

1

, 

h

2

 



, 



1

, 



2

 



, 



1

, 



2

 

1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 

10 
11 
12 
13 
14 
15 

085 
075 

0,67 
0,61 
0,57 
0,53 
0,49 
0,46 
0,44 
0,42 
0,40 
0,38 
0,37 
0,35 
0,34 

0,53 
0,55 
0,56 
0,58 
0,59 
0,60 
0,60 
0,61 
0,62 
0,62 
0,63 
0,64 
0,64 
0,64 
0,65 

16 
17 
18 
19 
20 
21 
22 
23 
24 
25 
26 
27 
28 
29 
30 

0,33 
0,32 
0,31 
0,30 
0,29 
0,28 
0,27 
0,27 
0,26 
0,25 
0,25 
0,24 
0,23 
0,23 
0,22 

0,65 
0,66 
0,66 
0,66 
0,67 
0,67 
0,67 
0,67 
0,68 
0,68 
0,68 
0,68 
0,69 
0,69 
0,69 

 
Қҧлату призмасында дӛңгелекті автомобиль жҥктемені орналастыру кезінде  
 

И.2  Үйіндіден  тіреуге  ӛту  плиталары  жоқ  болған  жағдайда  құлату  призмасындағы 

автомобиль  жолдарының  кӛлік  құралдарынан  түсірілетін  қысымды  тіреу  алаңында 
үлестірліген деп қабылдау қажет: 

а)  Қабырғаның  қозғалыс  бағытына  қатысты  перпендикуляр  орналасуы  жағдайында 

дӛңгелектердің  әрбір  қатарынан  түсірілетін  қысым 

с

×

b

  ӛлшемді  тіреу  алаңында 

үлестіріледі,  мұндағы 

с

  –  кӛпір  осінің  бойымен  қарастырылып  отырған  дӛңгелектердің 

қабылданатын жүктемелерінің жүру бӛлігінің тӛсемімен жанасу ұзындығы (И.1 сурет, 

в

), 

м: 

- АК жүктеменің арбалардың дӛңгелектері үшін– 0,2; 
-  дәл  сондай,  АБ  жүктеменің  автомобильдердің  дӛңгелектері  үшін  –  6.3.3 

тармағындағы 10 кесте бойынша; 

- НК-80 – 3,8, НК-120 және НК-180 – 7,7 дӛңгелекті жүктемелері үшін; 

b

  –  дӛңгелектердің  сыртқы  шектері  арасындағы  қашықтығына  тең  ені  (АК 

жүктеменің  арбалары  үшін,  АБ  жүктеменің  автомобильдерінің,  НК  дӛңгелекті 
жүктеменің). 

Шоғырланған  қысым  есептелетін  қабырғаның  бойымен  жақтарға  үлестірілетін  кезде 

(мысалы, құлама қанаттармен тіреулер), оларды 



 коэффициентімен ескереді, 

b /h

 (мұндағы 

h

 

– қабырғаның биіктігі) қатынасына тәуелді, И.2 кесте бойынша. 

Кӛпірдің  осіне  параллель  орналасқан  кері  қабырғалары  бар  тіреулерде 



 

коэффициенті ескерілмейді; 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

286 

И.2 кесте – 

b /h

 байланысты 



 коэффициентінің мәндері

 

b/h

 



 

b/h

 



 

0,10 
0,12 
0,14 
0,16 
0,18 
0,20 
0,25 
0,30 
0,35 
0,40 
0,50 

0,327 
0,360 
0,389 
0,414 
0,437 
0,459 
0,505 
0,544 
0,576 
0,602 
0,668 

0,60 
0,70 
0,80 
0,90 
1,00 
1,20 
1,50 
2,00 
3,00 
4,00 

4,00 астам 

0,681 
0,710 
0,735 
0,754 
0,772 
0,810 
0,840 

0875 

0,900 
0,950 
1,000 

 

б)  Қабырғаның  кӛпір  осіне  параллель  орналасуы  жағдайында  дӛңгелектердің  әрбір 

қатарынан  кӛпірдің  бойымен  түсірілетін  қысым  тіреу  алаңдарына 

а

×

d

  ӛлшемімен 

үлестіріледі, мұндағы 

а

 –жүктемелер үшін қабылданатын ұзындық, м: 

- АК – 

h

 + 1,5; 

- АБ – 

h + с

, бірақ автомобиль базасынынан астам емес; 

- НК-80 – 3,8, НК-120 және НК-180 – 7,7; 

h, с

 –И.2 бойынша

, 

а; 

d

 – қарастырылып отырған жүктемелердің дӛңгелектерінің ені. 

Барлық  жағдайларда 

а

  ұзындығы  қабырғаның  есептелетін  учаскесінің  ұзындығынан 

аспайды. 

И.3 ӛту плиталары (үйіндіден тіреуге қарай) бар болса грунтқа тірелуді (кӛпірдің осі 

бойынша) плита ұзындығының жартысында үйінді жағынан ескеру қажет, сонымен бірге 
қысымды тек осы жартыда орналасқан жылжымалы жүктеменің бӛлігінен ғана қабылдау 
қажет және оның тіреу ұзындығының ортасында тірелген деп есептеу қажет. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

287 

К қосымшасы 

(міндетті) 

 

Маңдай кедергісінің аэродинамикалық коэффициенті 

 

К.1 кесте – Аэродинамикалық коэффициенттерінің мәндері 

Кӛпірлердің аралық құрылыстарының және тіреулерінің бӛліктері 

немесе элементтері 

Маңдай кедергінің 

с

w

 

аэродинамикалық 

коэффициентінің мәндері 

1 Арқалық және арка жүйелерінің аралық құрылыстарын тесіп 
ӛтетін басты фермалар:  
  а) темір жол жүрумен: 
  - оларда поезд бар болған кезде астымен 
  - поезд жоқ болған жағдайда  
  - фермалардың осьтері арасындағы 2 бастап 4 м дейінгі 
қашықтығында үстінен 
   сәйкесінше 
  б) автожол 

 
 
 

2,15 
2,55 

2,15–2,45 

 

2,80 

2 Арқалық тор және аралық құрылыстардың жүру бӛлігінің кӛпір 
тӛсемі: 
   а) темір жол 
   б) автожол 

 
 

1,85 
1,60 

3 Тұтас арқалықтармен аралық құрылыстар: 
   а) темір жол: 
   - бір жолды үстінен жүретін 
   - екі бір жолды үстінен жүретін, екі жолды кӛпірдің орнатылған 
жалпы тіреулердегі 
   - тұйық қорап күйінде бір жолды 
   - бір жолды астынан жүріп 
   - екі жолды астынан жүріп 
   б) авто жол үстінен жүріп: 
   - жалпақ басты арқалықтармен  
   - бір қорапты арқалықпен 
   - екі қорапты арқалықтармен 

 
 

1,90 
2,10 

 

1,50 
2,25 
2,45 

 

1,70 
1,50 
1,75 

4 Ағаш кӛпірлерінің арқалықтары 

1,95 

5 Темір жол жылжымалы құрам, арқалық құрылыста орналасқан 
жүруімен: 
   а) астымен 
   б) үстінен 

 
 

1,50 
1,80 

6 Кӛпірлердің тас, бетон және темірбетон тіреулері:  
   а) Кӛпірге кӛлденең : 
   - тік бұрышты қима барысында 
   - дәл сондай, бірақ тұмсық және артқы  бӛліктердегі айналып 
аққыштармен 
   - домалақ қима барысында 
   - екі домалақ бағана күйінде 
   б) кӛпір бойымен тік бұқрышты қима кезінде 

 
 

2,10 
1,75 

 

1,40 
1,80 
2,10 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

288 

К.1 кесте – Аэродинамикалық коэффициенттерінің мәндері 

(жалғасы)

 

Кӛпірлердің аралық құрылыстарының және тіреулерінің бӛліктері 

немесе элементтері 

Маңдай кедергінің 

с

w

 

аэродинамикалық 

коэффициентінің мәндері 

7 кӛпірлердің ағаштан жасалған тесіп ӛтетін тіреулері: 
  а) мұнара типті: 
  - кӛпірге кӛлденең  
  - кӛпірдің бойымен 
  б) бір қатарлы және қосарланған: 
  - кӛпірге кӛлденең  
  - кӛпірдің бойымен 

 
 

3,20 
2,40 

 

2,50 
1,50 

8 Болат тіреулер: 
    а) бір қатарлы: 
    - кӛпірге кӛлденең 
    - кӛпірдің бойымен  
    б) Жазықтықтар саны 2-ден 4-ке дейін болғандағы мұнаралы 
теспе (желдің бағытына кӛлденең)  

 
 

2,50 
1,80 

2,10–3,00 

9 Таяныш қоршаулары: 
    а) жазықтықтар үшін үстінен жүретін кӛпірлерде: 
    - желден қорғалмаған  
    - жылжымалы құраммен желден жабық  
    б) астына жүретін кӛпірлерде: 
    - теспе фермалардың элементтерімен жабылмаған жел тиетін 
жақтан  
    - теспе фермалардың элементтерімен жабылған, сол сияқты 
    - теспе фермалардың элементтерімен және жылжымалы 
құраммен жабылған, сол сияқты 

 
 

1,4 
0,8 

 

1,4 

 

1,1 
0,6 

ЕСКЕРТПЕ  Биіктігі  бойынша  бірнеше  ярустардан  тұратын,    конструктивтік  пішіндері  әртүрлі 
тіреулер үшін жел жүктемесін тиісті аэродинамикалық коэффициенттің ескерілуімен әр ярус үшін 
бӛлек анықтау қажет.    

 

 
 

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

289 

Л қосымшасы

 

(міндетті) 

 
Нормативтік мҧз жҥктемесі  
 

Л.1

 

Кӛпірлердің тіреулеріне мұздан келтірілетін жүктемені  құрылыстар орналасқан 

аймақтағы  мұзға  қатысты  ахуал  бойынша  мұздың  әсері  анағұрлым  жоғары  болатын 
кезеңдегі  бастапқы  деректердің  негізінде  анықтау  қажет.  Бұл  ретте  табиғи  бақылаулар 
кезеңі кемінде бес жылға созылуы керек.  

Мұздың шекті беріктілігін тәжірибе деректері бойынша анықтау қажет. 
Тәжірибе деректері болмаған жағдайда тӛмендегілерді алуға жол беріледі: 
а) республиканың І ауданы үшін: 
  1) мұздың оюға беріктілік шегі (жергілікті майысудың ескерілуімен) 

R

z1

: 

  - сең жүрудің бастапқы сатысында (алғашқы қозғалыста) – 735 кПа; 
  - сең жүрудің ең жоғары деңгейінде – 441 кПа; 
  2) мұздың оюға беріктілігінің тиісті мәндерінің мұздың иілуге 

R

m

1

 – 70 % беріктілік 

шегі («а» бойынша); 

б) республиканың қалған аудандары үшін  – мына формулалар бойынша: 

 

     R

z

n

 = K

n

R

z1

 ,                                                        (Л.1) 

 

R

mn

 = 

0,7

R

z

n

 

.                                                      (Л.2) 

мұнда 

n

 –  республика ауданының реттік нӛмірі; 

K

n

 – республиканың осы ауданы үшін климаттық коэффициент. 

Аудандардың шекарасын сең жүру шарттары бойынша республика аумағын аудандау 

картасына сәйкес қабылдау қажет.  

Климаттық коэффициенттің 

К

n

 мәні аудандар үшін тӛмендегідей алынады: 

- 1 – 1,0; 
- 2 – 1,25; 
- 3 – 1,75. 
Теріс  температура  кезінде  ашылатын  ӛзендер  үшін  климаттық  коэффициентті  кем 

дегенде 2 деп алу қажет.  

Егер  сең  жүру  мұздың  үстімен  кӛктем  сулары  жүріп  ӛткеннен  кейін  басталса,  түбіне 

дейін  қататын  ӛзендерде  мұздың  ойылуға  беріктілік  шегін  іс  жүзіндегі  деректер  бойынша 
(еруі салдарынан мұздың әлсіреуінің ескерілуімен), бірақ ең жоғары деңгей кезінде сең жүру 
үшін белгіленген шамалардан кем болмайтындай қабылдау қажет  

Л.2  Мұз  жүктемесінің  біркелкі  әсер  етуін  судың  есептік  деңгейінен  0,3

t

  тӛмен 

орналасқан  нүктеге  салу  қажет.  Бұл  жерде 

t

  –  1  %  қамсыздандырумен  қыс  мезгілінде 

мұздың ең қалың қалыңдығы 0,8 деп алынатын мұздың есептелген қалыңдығы, м. 

Л.3  Қозғалатын  мұз  айдындарынан  алдыңғы  шеті  тік  кӛпірлердің  тіреулеріне 

келтірілетін  жүктемені  тӛмендегі  формулалар  бойынша  анықталатын  ең  тӛмен  мән 
бойынша қабылдау қажет:  

- тіреу мұзды жарып ӛткенде 

 

F

1

 = 



1

R

z

n

bt

 ,                                                   (Л.3) 

- мұз айдыны тіреумен тоқтатылғанда  

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

290 

 

2

2

z

1, 253

,

n

F

t

AR



 

                                        (Л.4) 

мұнда 



1

, 



2

 – Л.1 кесте бойынша анықталатын пішіннің коэффициенттері; 

R

zn

  – құрылыс ауданы үшін мұздың ойылуға кедергісі, кПа; 

b

 – тіреудің мұздың әсері болатын деңгейдегі ені, м; 

t

 – мұздың қалыңдығы, м; 



  –  табиғи  бақылаулардың  деректері  бойынша  анықталатын  мұз  айдынының 

қозғалыс  жылдамдығы,  м/с,  ал  ол  болмаған  уақытта  су  ағысының  жылдамдығына  тең 
алынатын; 

А

 – ӛтетін жерде немесе оның қасында табиғи бақылаулар бойынша белгіленетін мұз 

айдынының ауданы, м

2

 

 

Л.1 кесте - 



1

 және 



2

 пішіндерінің коэффициенттері

 

Коэффициент 

Жоспарда пішіні бар тұмсық жағы бар тіреулеріне арналған пішіннің 

коэффициенті 

кӛп бұрыштың 

тікбұрыштың 

жоспарда бұрышы үшкір үшбұрыштың, 

град. 

45 

60 

75 

90 

120 

150 



1 



2

 

0,90 

2,4 

1,00 

2,7 

0,54 

0,2 

0,59 

0,5 

0,64 

0,8 

0,69 

1,0 

0,77 

1,3 

1,00 

2,7 

 
Табиғи  деректер  болмаған  жағдайда  мұз  айдынының  ауданын 

А 

=  1,75

l 

2

  деп  алуға 

болады. Мұнда 

l 

– аралықтың шамасы, м, су бетінің учаскелерінде еңістер болғанда 

i 

 



 0,007

     

 

                                                       

mn

tR

A

02

,

1



 

,

 

                                                        (Л.5) 

мұнда 

R

mn

  – құрылыс ауданындағы мұздың бұрылуға беріктілік шегі, кПа. 

Л.4 Мұз айдыны 



 



 80° бұрышпен кӛпір осіне жылжыған  уақытта мұздан тіреудің 

тік шетіне келтірілетін жүктемені sin 



 кӛбейту арқылы азайту қажет.  

Л.5  Мұздың  әсері  бар  аймақта  еңіс  жері  бар  тіреуге  мұздың  қысым  түсіруін 

келесідей анықтау қажет:  

а)  кӛлденең  құраушыны 

F

x

,  кН,  –  осы  қосымшадағы  (Л.3)  формула  бойынша  және 

тӛменде кӛрсетілген формула бойынша алынған ең тӛмен шама  

 

                                                        F

x

 = 



R

mn

t

2

tg



 ,                                                      (Л.6) 

 
б) тік құраушыны 

F

z

, кН, – мына формула бойынша:  

 

  





tg

z

x

F

F

,                                                           (Л.7) 

мұнда 



 – 0,2 

b/t

 тең деп алынатын, бірақ 1 кем болмайтын коэффициент; 



  – тіреудің кесетінің қырының кӛкжиегіне кӛлбеу бұрыш; 

R

mn ,

 b, t

    –Л.1 – Л.3 бойынша алынады. 

Л.6 Кӛпір ӛткелі жобаланып отырған ауданда мұздың жағдайы күрделі болған кезде 

тӛмендегілерден келтірілетін жүктемені ескеру керек:  

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

291 

-  су  ағысынан  басқа  желдің  әсері  болған  кезде  тіреуге  мұз  айдыны  түскенде 

тоқтаған;  

- аңжыр массалардың қысымы; 
-  су  деңгейі  тербелген  кезде  тіреуге  (қадаларға  немесе  қада  бұталарына)  қатып 

қалған мұз жамылғысы; 

-  температурасы  кеңейгенде  және  сүйеп  тұратын  майнаның  тіреудің  бір  жағында 

иілгіш тіреулерде мұз болған уақытта. 

Аталған жүктемелерді ҚНжЕ 2.06.04 бойынша анықтау қажет. 
 

F

1

F

1

D

D

a

Направление

течения

0

 

 

Л.1 сурет

 – 

Ӛзен ағысының бойымен екі тіреудің бір жақтауда  

орналасу сызбасы 

 
Л.7 Ӛзен ағысының бойымен  бір жақтауда дӛңгелектенген немесе оған ұқсас түрдегі 

(Л.1 сурет) екі  тіреу  орналасқан жағдайда мұздың ойылуынан түсірілетін қысымды ӛзен 
ағысымен тӛменгі (екінші) тіреуге жылжыған уақытта æ

F

1

 ӛлшемінде алуға болады.  

бұл  жерде  æ  – 

a

0

  /  D

  қатынасына  байланысты  болатын  тӛменгі  (екінші)  тіреуге 

түсірілетін  қысымның  азаю  коэффициенті    (

а

0

    –  тіреулердің  осьтері  арасындағы  ара-

қашықтық,  

D

 – тіреулердің диаметрі); 

F

1

  – ағыс бойынша мұздың ойылуынан жоғарғы (бірінші) тіреуге түсірілген қысым 

(Л.3 бойынша). 

Коэффициент мәндерін Л.2 кесте бойынша қабылдау қажет. 
 

Л.2 кесте – 

a

0

 / D

 қатынасына байланысты астыңғы (екінші) тіреуге келтірілетін 

қысымның азаю коэффициенттері 

 

a

0

 / D

 

1,0 

1,1 

1,2 

1,3 

1,4 

1,5 

1,6 

1,7 

1,8 

æ

 

0,200 

0,204 

0,212 

0,230 

0,280 

0,398 

0,472 

0,542 

0,608 

a

0

 / D

 

1,9 

2,0 

2,1 

2,2 

2,3 

2,4 

2,5 

2,6 и более 

æ 

0,671 

0,730 

0,785 

0,836 

0,884 

0,928 

0,968 

1,000 

ЕСКЕРТПЕ Аралық мәндер интерполяция бойынша анықталады. 

 
 
 

Ағын 

бағыты 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

292 

М қосышасы 

(міндетті) 

 

Арматураның бастапқы кернеуін жоғалтуы 

 

М.1 кесте - Арматураның бастапқы кернеуін жоғалтуы 

Алдын ала кернеудің жоғалуына әкелетін 

фактор 

Алдын ала кернеудің жоғалуының мәні, МПа 

1   Арматура кернеуінің релаксациясы:  
а) арматураның тартылуының механикалық 
тәсілі кезінде:          
- сымды 
 
- cтерженді  
 
б) стерженді арматураның тартылуының 
электротермикалық және электротермо-
механикалық тәсілдер кезінде   

 
 

0, 22

0,1

,

р

р

pn

R























 

0,1

20,

р

 

 

0, 03

.

р



 

 
 
Бұл  жерде 



p

  жоғалудың  ескерілуісіз  алынады.  Егер  кернеу 

релаксациясынан  жоғалудың  есептелген  мәндері  теріс  болып  қалса, 
оларды нӛлге тең деп алу қажет.  

2  Тіреулерге 

тартылу 

кезіндегі 

температуралық  тӛмендеу  (бетон  қызған 
уақытта  тартылу  күшеюінің  қабылдайтын 
тартылған арматураның температурасының 
әрүрлілігі)  

В25 – В40 классындағы бетондар үшін – 1,25



t

 

Классы В45 және одан жоғары бетондар үшін сол сияқты – 1,00



t,

  

мұнда 



t 

–қызатын  арматура  мен тартылудың  күшеюін қабылдайтын 

жылжымайтын  тіреулер  (қызу  аймағынан  тыс)  арасындағы 
температуралық айырмашылық, °С. 
Нақты деректер болмаған уақытта есептік мәнді 



t

  65  °С  тең  деп  алу 

қажет. 

Егер 

стенд 

температурасы 

қызатын 

арматураның 

температурасына тең болса немесе егер термикалық ӛңдеу барысында 
кернелетін  арматура    температураның  түсуінен  болатын  жоғалтуды 
ӛтейтін  шамаға  тартылса,  температураның  түсуінен  жоғалту 
ескерілмейді.  

3 Тарту  кезінде  тартылған  құрылғылардың 
қасында 

орналасқан 

анкерлердің 

деформациялануы:       
    а) тіреулерге 
 
 
 
 
    б) бетонға 

 

 

p

l

E

l



, 

мұнда 



l

  –  әрбір  анкерге  2  мм  тең  деп  алынатын  қысыммен 

сыналған шайбалардың қысылуы, алынған бастиектердің  майысуы 
және т.с.с. 

p

E

l

l

l

)

(

2

1







, 

мұнда  



l

1

 – анкерлердің астында шайбалардың қысылуы және шайбалар 

астында  бетонның  қысылуы,  әр  тігіске  0,5  мм  тең,  бірақ  тартылатын 
әрбір анкерге кем дегенде 2 мм;  



l

2

  –  арматуралық  элементтің  анкерге  қатысты  деформациялануы:  сым 

балқытпаның,  бетонның,  конусты  бекітпенің,  алынған  бастиектердің 
кӛмегімен бекітілетін стакан типті анкер үшін  – анкерге 2 мм; кернелген 
қамыттар  үшін  –  анкерге  1  мм;  К-7  класты    арматуралық  канаттардан 
жасалған түйіндердің конусты анкерлері үшін – анкерге 8 мм; шайбасы 
немесе  қос  шолағы  бар  сомындар  нығыздалып  бұралатын  стерженді 
қамыттар үшін – мұндай қамыттарда барлық түрдегі жоғалтудың жалпы 
шамасын 98 МПа кӛлемінде ескеруге болады; 

l –

 тартылатын арматуралық элементтің ұзындығы, мм;

 

Е

р

 –кернелетін арматураның серпімділік модулі 

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

293 

М.1 кесте - Арматураның бастапқы кернеуін жоғалтуы 

(жалғасы)

 

Алдын ала кернеудің жоғалуына әкелетін 

фактор 

Алдын ала кернеудің жоғалуының мәні, МПа 

4  Арматураның үйкелуі:  
а) арматура бетонға тартылған уақытта 
жабық және ашық каналдардың 
қабырғаларына               
 
 
 
 
 
 
 
 
 
б) Бойын айналатын құрылғыларға 

 

 























x

p

e

1

1

, 

мұнда  



p

 – жоғалудың ескерілуісіз қабылданады;  

             

е

 – табиғи логарифмдердің негізі; 

             



, 



 – осы қосымшадағы М.2 кесте бойынша анықталатын 

коэффициенттер; 

               х

  –  тартылған  құрылғыдан  есептелген  қимаға  дейінгі 

ұзындық, м; 
              



 – арматура осінің бұрылуының жиынтық бұрышы, рад. 

 



















e

p

1

1

 , 

мұнда 



p

 – жоғалудың ескерілуісіз қабылданады; 

            е

 – табиғи логарифмдердің негізі; 

            



 – 0,25 тең деп алынатын коэффициент; 

            



 – арматура осінің бұрылуының жиынтық бұрышы, рад. 

Әр  арматуралық  элемент  үшін  бӛлек  және  стендтің  бойымен 
жылжитын  (бұрылу  есебінен)  қисайтатын  аралық  тіреу 
құрылғыларын  пайдаланған  уақытта  тіреу  құрылғыларына 
үйкелуден болатын жоғалтуды ескермеуге жол беріледі.  

5 Алдын 

ала 

кернелген 

темірбетон 

конструкцияларды 

тіреулерге 

тартып 

дайындаған 

уақытта 

болат 

пішіннің 

деформациялануы 
 

s

E

l

l





, 

мұнда 



 

–  арматура  домкратпен  тартылған  уақыттағы 

коэффициент мына формула бойынша анықталады:  

,

2

1

n

n







 

     



l

 

– 

пішіннің 

деформациялануының  есептелуіне  қарай 

анықталатын,  алдын  ала  кернеу  күші  әрекет  ететін  сызықтағы 
тіреулердің жақындасуы;  

     l

 – тіреулердің сыртқы шеттері арасындағы аралық; 

     n

  –  бір  мезгілде  тартылмайтын  арматуралық  элементтер  тобының 

саны;  

     Е

s

 – пішіндер болатының серпімділік модулі. 

Пішіндерді  дайындау  технологиясы  мен  конструкциясы  туралы 
деректер  болмаған  жағдайда  пішіндердің  деформациялануынан 
болатын жоғалтуды 30 МПа тең деп алу керек.  

6  Бетон  үшін  тіреулерге  тарту  кезіндегі 
шапшаң ағатын жылжығыштық: 
     а) табиғи жолмен қатаятын      
   
 
 
 
     
 
 
    б) жылумен ӛңдеуге ұшыратылған 
 

  

   

8

,

0





bp

bp

R

 болғанда 

bp

bp

R



40

 

  

8

,

0



bp

bp

R



 болғанда 





















8

,

0

94

32

bp

bp

R

 

мұнда 



bp

  –  осы  кестенің  1-5  поз.  бойынша  жоғалтудың 

ескерілуімен  лайық  келетін  ұзыннан  арматураның  ауырлық 
орталықтарының деңгейінде анықталады. 
Жоғалтулар  алынған  нәтиженің  0,85  тең  коэффициентке 
кӛбейтілуімен  осы  кестенің  6а  поз.  бойынша  есептеліп 
шығарылады.   

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

294 

М.1 кесте - Арматураның бастапқы кернеуін жоғалтуы 

(жалғасы) 

 

Алдын ала кернеудің жоғалуына әкелетін 

фактор 

Алдын ала кернеудің жоғалуының мәні, МПа 

7  Усадка бетона при натяжении:    
 
 а) тіреулерге: 
- ӛздігінен қатаятын бетонға 
- жылумен ӛңделетін бетонға  
б) қатаю шарттарына қарамастан бетонға   

Бетон классов по прочности на сжатие 

В35 және тӛмен 

В40 

В45 және жоғары 

40 

50 

60 

35 

40 

50 

30 

35 

40 

Уақыт ӛте келе шӛгудің байқалуын 7.1.7 сәйкес есепке алу қажет.  

8  Бетонның аққыштығы 

bp

bp

R



 



 0,75 болғанда 













 



bp

bp

R

150

 

bp

bp

R



 > 0,75 болғанда 





















375

,

0

300

bp

bp

R

 

мұнда 



bp

  –  осы  кестенің  6-поз.  бірдей,  бірақ  1–  6  поз.  бойынша 

жоғалтудың ескерілуімен; 

      R

bp

 –  берілетін беріктілік (7.2.13 қараңыз); 

       



  –  бетон  үшін  тӛменде  кӛрсетілгенге  тең  қабылданатын 

коэффициент:  
       - ӛздігінен қатаюға – 1,0;  
       - атмосфералық қысыммен жылумен ӛңделген – 0,85.  
Уақыт  ӛте  келе  жылжудан  жоғалудың  байқалуын  7.1.7  сәйкес 
ескеру керек.  

9 Бетонға  оралатын,  спиральді  немесе 
сақиналы 

арматураның 

орамдары 

астындағы  майысу  (конструкция  диаметрі 

d

еxt

  3 м дейін болғанда)   

70 – 0,22 

d

ext

 

10 Блоктар 

арасындағы 

түйіспелердің 

қысылуының 

деформациялануы 

(блоктардан тұратын конструкциялар үшін)  
 

s

E

l

l

n











 

, 

мұнда 

n

  –конструкция  тігістерінің  және  тартылатын  арматураның 

ұзындығы бойынша жабдықтардың саны; 
      



l

 – түйіспелер үшін бірдей алынатын түйіспенің қысылуы:   

       - бетонға толтырылған – 0,3 мм;  
       - желім қатқан соң желімделген– 0,0. 

      l

  – тартылатын арматураның ұзындығы, мм. 

Түйісулердің деформациялануын тәжірибе деректері негізінде ӛзге 
тәсілдермен анықтауға жол беріледі.  

ЕСКЕРТПЕ  Арматураның  алдын  ала  кернеуінің  жоғалуының  әр  түріне  позиция  нӛмірлеріне  сәйкес  от 



1

 

бастап, 



10 

дейінгі белгілеулерді тағайындау.  

 
 
 
 
 
 

 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013

 

295 

М.2 кесте  -  Арматураның ҥйкелуінен алдын ала кернеудің жоғалуын анықтау 

коэффициенттері 

Каналдың үсті 

Арматураның үйкелуінен жоғалуды анықтауға арналған 

коэффициент (М.1 кестенің 4-поз. қараңыз) 

 



 



 тӛмендегі түрдегі арматура кезінде 

беріктілігі жоғары сым 

түйіндері, К-7 классындағы 

арматуралы қанаттар және тегіс 

стержендер 

мерзімдік 

профилдің 

стержендері 

Тегіс металл  
Бетонғ  қатты  канал  түзгіштің 
(немесе  полиэтилен  құбырлардың) 
кӛмегімен түзілген  
Гофра металл шығарылмайтын: 
- жаңа 
- коррозияға ұшыраған 
Гофра полиэтилен 

0,003 
0,005 

 
 

 

0,0016 

0,003 

0,20 

0,35 
0,55 

 
 

 

0,20 
0,30 
0,20 

0,40 
0,65 

 

 
 

- 
- 
- 

 

М.3 кесте – Бетонның шӛгуінің және ағылуының деформациялануының нормативті 

мәндері 

 

Кӛрсеткіш 

Қысылуға беріктілік кластарындағы бетондарың шӛгуінің 



sn

 және ағылуының 

с

n

    

деформациялануының нормативті мәні 

В20 

В22,5 

В25 

В27,5 

В30 

В35 

В40 

В45 

В50 

В55 

В60 

с

n

 



10

6

, МПа

-1

 

115 

107 

100 

92 

84 

75 

67 

55* 

50* 

41** 

39** 



sn

 



10

6 

400 

400 

400 

400 

400 

400 

400 

365* 

330* 

315**  300** 

__________ 
* Конус 1-2 см шӛккенде; 
** Қоспаның қатаңдығы 35-30 с болғанда. 
1-ЕСКЕРТПЕ   

с

n

  және 



sn

  анықтаған  уақытта  бетон  кластары  бетонның 

R

bp

  берілу  беріктігіне  сәйкес  келуі 

тиіс (7.2.13 қараңыз); 
2-ЕСКЕРТПЕ

  

Жылу мен ылғалмен ӛңдеуге ұшыраған бетон үшін 

с

n

 және 



sn

 мәндерін 10 % азайту керек.  

 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

ҚР ЕЖ 3.03-112-2013 

296 

Н қосымшасы 

(міндетті) 

 

Дӛңгелек темірбетон қҧбырлардың қатты буындарының есептелуі 

 

Дӛңгелек темірбетон құбырлардың қатты буындарын есептелген мәндерін тӛмендегі 

формула  бойынша  анықтау  қажет  болатын  иілу  моменттеріне  (қалыпты  және  кӛлденең 
түсірілетін күшті есепке алмағанда) есептеуге жол беріледі.  

 

     













1

2

p

r

M

d

,                                                      (Н.1) 

мұнда 

r

d

 – буынның орташа радиусы, м; 

р 

– тӛмендегіге тең деп алынатын буынға түсірілетін есептелген қысым: 

- темір жол құбырлар үшін 

1,3 (

p



p

 + p



k

),                                                       (Н.2) 

- кӛлік жолы құбырлары үшін  

1,3 

p



p

 +

1,2

 p



k

,                                                     (Н.3) 

p



 p

 – үйінді топырақтың 6.2.3 бойынша қабылданатын нормативті тігінен түсірілетін 

қысымы; 

p



 k

  –  6.3.7  бойынша  қабылданатын  тігінен  түсірілетін  уақытша  жүктемеден 

нормативті тігінен түсірілетін қысым; 

 

 





















2

45

tg

o

2

n

 ,                                                    (Н.4) 

бұл жерде 



n

 – үйінді топырақтың ішкі үйкелісінің нормативті бұрышы, град.; 



  –  буынның  іргетасқа  немесе  нығыздалған  топырақ  (қалыпқа  келтірілген) 

жастықшаға  сүйену  жағдайына  байланысты  Н.1  кестесіне  сәйкес  қабылданатын 
коэффициент. 

 

Н.1 кесте  – Буынның сҥйену шарттарын ескеретін коэффициенттер 

 

Буын 

Сүйену шарты 

Коэффициент δ 

Дӛңгелек 

 
 
 

Жалпақ ӛкшесі бар 

дӛңгелек 



 



 90° болған нығыздалған (қалыпқа келтірілген) 

топырақ жастықшаға 



 



 120° болғанда бетон жастықша арқылы іргетасқа 

(бетон, темірбетон) 
Іргетасқа (бетон, темірбетон) немесе нығыздалған 
топырақ жастықшаға 

0,25 

 

0,22 

 

0,22