Самоучитель якутского языка (Харитонов Л.Н.) - часть 25

I частица
ээ. Ыйытыыга туттуллар тыл. А? Что ты сказал? - Ээ? Туох диэтиҥ?
II союз
оттон, буоллаҕына, буоллаххына. я читаю, а ты пишешь - мин ааҕабын, оттон эн суруйаҕын; мин ааҕабын, эн буоллаххына суруйаҕын. я пришел, а он остался - мин кэллим, оттон кини хаалла. Мэлдьэһиигэ бу ситим тыл туттуллубат: не я, а он - мин буолбатах, кини; не пишет, а рисует - суруйбат, уруһууйдуур

I союз оттон, ол гынан баран, да (сороҕор тпуспа тылбаастаммат); я пришёл, а он остался дома мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла; на горе дом, а под горой ручей хайа үрдүгэр дьиэ, оттон анныгар үрүйэ; хотя была уже ночь, а никто из нас не спал хайыы-үйэ түүн этэ да, биһигиттэн ким да утуйа илигэ;¹ я зайду к вам послезавтра, а не завтра мин эһиэхэ өйүүн сылдьыаҕым, сарсын буолбатах; поезд уходит через час, а ты ещё не готов к отъезду поезд биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун; он спрашивал, а сам не слушал кини ыйыталаһара, ол гынан баран бэйэтэ истибэт этэ; что ты делаешь? — А я читаю эн тугу гынаҕын? — Оттон мин ааҕабын; # а именно чопчу эттэххэ; а (не) то (в противном случае) инньэ гымматаххына, ол буолбатаҕына; спеши, а то опоздаешь тиэтэй, (инньэ гымматаххына) хойутуоҕуҥ.
II частица ээ; что ты сказал? а? туох диэтиҥ? ээ?; сынок, а сынок, иди сюда! уолум, ээ, уолум, кэл манна!
III межд. ээ, ньии; а, вот оно что! ээ, бу курдук эбит дии!; а, попался! түбэстиҥ ээ!

(ан=) тыл сүрүн чааһынан этиллэр бэлиэ, свойство суоҕун бэлиэтиир тыл иннигэр сыстар эбиискэ, хол. анормальный нормальнайа суох; алогичный логичнайа суох, логиката суох. и

1) прям., перен. ударять, бить, колотить; маһынан оҕус = ударить палкой; оҕус = да дугдуруй= погов. что ударить, что замахнуться; 2) бить, ударять во что-л.; барабааны оҕус = бить в барабан; чаһы уон иккини оҕуста часы пробили двенадцать; 3) срубить (построить); ампаарда оҕус = срубить амбар; 4) косить (траву); 5) токовать (о тетеревиных); 6) лепить (горшки); 7) ковать, выковывать; быһаҕы оҕус = выковать нож; 8) отдавать (об огнестрельном оружии); 9) в сочет. с деепр. на =а, =ы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает быстроту или поспешность совершаемого действия: бара оҕус = идти быстро; таҥна оҕус = поспешно одеваться; оҥоро оҕуста он уже сделал что-л. # охсор охсубут он разбит параличом, его разбил паралич.

бык || бычий; ат оҕус холощёный бык, вол; атыыр оҕус бык-производитель; оҕус торбуйах бычок; кур оҕус вол, находившийся в нагуле в течение года; дьыл оҕуһа уст. олицетворение зимы в образе быка; оҕус тириитин иккитэ сүлбэттэр посл. с одного быка дважды шкуру не сдирают (т. е. два раза за одно и то же не спрашивают) # уу оҕуһа выпь.

предл
I (в. п.)
1. Туох оонньууну оонньууру бэлиэтииргэ туттуллар (играет в шахматы, в городки). 2. Кимиэхэ майгынныыры этэргэ (пошел в отца, в.мать, в сестру). 3. Туохха суулаабыты, кистээбити бэлиэтииргэ (завернул, спрятал в бумагу, в тряпку)
II (пр. п.)
1. Туох таҥастааҕы этэргэ туттуллар (в рукавицах, в платье). 2. Туох эмэ ханна буоларын бэлиэтииргэ (в пути, в жизни, в работе)

(во) предлог 1. с вин. п. (на вопрос "куда") =ҕа, иһигэр; войти в дом дьиэҕэ киир; поступить в университет университекка киир; 2. с предл. п. (на вопрос "где") =ҕа, иһигэр; жить в Москве Москва иһигэр олор, Москваҕа олор; учиться в университете университекка үөрэн; 3. с вин. и предл. п. (при определении внешних признаков, свойств, состояния, вида чего-л.) =лаах; рисунок в красках араас кырааскалаах ойуу; тетрадь в клетку клеткалаах тэтэрээт; 4. с вин. и предл. п. (для указания количества, размера, веса) =лаах; комната в двадцать метров сүүрбэ метрдээх хос; ценой в три рубля сыаната үс солкуобайдаах; 5. с вин. и предл. п. (при обозначении срока, момента) =ҕа, саҕана, иһигэр; в январе тохсун-ньуга; в полдень күн ортотугар, күн ортото; в один день биир күҥҥэ, биир күн иһигэр; 6. с вин. и предл. п. (для образования выражений, имеющих значение наречий) =ҕа, =гар (сороҕор туспа тылбаастаммат); в течение иһигэр, устатыгар, тухары; в случае, если оннук буолар түбэлтэтигэр, оннук буоллаҕына; в том числе ол иһигэр; в конце концов, тиһэҕэр тиийэн; 7. с вин. п. (при выражении изменения вида, состояния) =ҕа (үксүгэр туспа тылбаастаммат); превратить в пар паарга кубулут; изорвать в клочья сэмнэх оҥор, быһыта тыыт; превратить в развалины урусхал оҥор; 8. с вин. п. (при обозначении игры) =ҕа (үксүгэр туспа тылбаастаммат); играть в футбол футболга оонньоо, футболлаа; играть в карты хаарты оонньоо, хаартылаа; 9. с вин. п. (ради, для, с целью) =ан; сказать в шутку оонньоон эт; в насмешку күлүү гынан; 10. с вин. п. (со словом "раз" при сравнении) =нан; в три раза толще үс төгүлүнэн халыҥ; в два раза меньше икки төгүлүнэн кыра; 11. с вин. п. (при указании на семейное сходство) курдук; мальчик весь в отца уол үкчү аҕатын курдук; 12. с. предл. п~ (при обозначении расстояния) =ҕа (сороҕөр туспа тылбаастаммат); в двух километрах от города куораттан икки километрга; в двух шагах от меня миигиттэн икки хаамыыга; 13. с предл. п. (для обозначения избытка, преимущества, а также недостатка или разницы в отношении каких-л. предметов, явлений) =ҕа, =нан; выиграть в темпе тэтимҥэ сүүй; знаток в живописи живописка билээччи киһи; недостаток в средствах үбүнэн тутайыы, үп кэмчитэ; разница в годах саастарынан араас-тара; ошибка в пяти копейках биэс харчынан сыыһыы; 14. с предл. п. (при перечислении в сочетании с числ.) =нан; в-третьих үсүһүнэн; в-пятых бэсиһинэн.

нареч.
дьиҥэ, дьиҥэр

нареч
кэмниэ кэнэҕэс, кэлин тиһэҕэр тиийэн

нареч.
устатыгар
в течении дня - күн устатыгар

нареч.
бүттүүнүн, уопсайынан

олохтоох референдумка кыттар быраабы мэктиэлээһин

дьэппиэктэр, дьиэктэр (матырыйаал бэйэтин техническэй усулуобуйатыгар көрүллүбүт хаачыстыбатыгар химической састаабынан, биир кэлимсэтинэн, ньуурун туругунан, механическай онтон да атын уратыларынан сөп түбэспэт буолуута.)

иһинээҕи умайыы (бензин эбэтэр гаас уматыгынан улэлиир ис умайыылаах хамсатааччы силииндирин иһигэр улэлиир булкааһык (рабочая смесь) умайыыта. Умайыы онно аналлаах чүмэчи элетрическэй кыымыттан саҕыллар.)

трактор үлэтин болдьох хорутууга кубулутуу коэффициена (трактор ыһыы кэмигэр толорор үгүс көрүетээх үлэтин түмэн көрдөрөргө, учуот-туурга туттуллар төгүллээччи усулуобунай сыыппара.)

баал систиэмэтигэр олордуу (баал куустарар кээмэйэ уларыйбат, баалы кууһар кээмэй уларыйар олордуута. Холобура, электро-ыстаансыйа турбинатын баалын тас диаметрын уларытар табыллыбат, арай баал олорор тирэхтэрин баалы кууһар кээмэйдэрин уларытар табыгастаах уонна барыстаах.)

ahaҕac систиэмэтигэр олордуу (кууһар кээмэй уларыйбат олордуута. Манных олордууга куустарар дэтээл кээмэйин уларыталлар. Бу ньыма киэнник туттуллар. Холобура, подшипник ис тиэрбэһин ис диаметрын уларытардааҕар баал тас диаметрын, ол аата куустарыллар кээмэйи уларытар быдан барыстаах уонна судургу.)

олохтоох референдумҥа кыттар быраап

референдумҥа кыттар быраап

харыстыыр гааска дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (иһэрдии ордук тупсаҕай буоллун диэн төлөнү уонна уулларыллар металы гааһынан үрдэрэ-үрдэрэ иһэрдии. Сороҕор сиэтии сиигин сойуор диэри салгыы эмиэ гааһынан үрдэрэллэр.)

углекислай гааска дуганан сиэтии, сыбааркалааһын (углекислай гааһы харыстыыр гаас быһыытынан туһанан иһэрдии.)

муниципальнай тэриллии сиэктэрэ

эргиир, хатыланыы (туһааннаах биир бэрээдэгинэн хатыланар хамсааһынын түмүгэр, холобура, сургуулук (поршень) сөптөөх бириэмэ аастаҕын аайы маҥнайгы балаһыанньатыгар эргиллиитэ.)

тиистээх бэримтэ тиэрдэр чыыһылата (хамсатыллааччы уонна хамсатар көлөһөлер тиистэрин ахсааннарын сыһыана.)

вводн. ел. бэсиһинэн.

веодн. ел. үсүһүнэн.

вводн. ел. төрдүһүнэн.

предл
I (в. п.)
төһөҕө буолбуту көрдөрөр предлог (в 10 часов - 10 чааска, во время урока - уруок кэмигэр, во время ледохода - муус барыыта; во время работы - улэ саҕана, үлэ кэмигэр; в течение 3-х дней - 3 күн устатыгар; в октябре - алтынньыга; в двадцатом веке - сүүрбэһис үйэҕэ)
туох эрэ иһигэр киирбити көрдөрөргө туттуллар (в лесу - тыаҕа, в чашку - чааскыга)
II (пр. п.)
иһигэр (в сумке - суумка иһигэр, суумкаҕа)

поедем в Табагу - Табаҕаҕа барыах;
поступил в школу - оскуоаҕа киирдэ;
он приедет в октябре - кини алтынньыга киэлиэҕэ;
в мешке - куул иһигэр

(во=, въ=) приставка, суолтатынан: 1. туох эмэ иһигэр эбэтэр үрдүгэр түһайар хайааһыны бэлиэтиир туохтууру үөскэтэр, хол. входить киир, иһирдьэ киир; вбежать сүүрэн киир; 2. "-ся" эбиискэни кытта туохха эмэ болҕойор, толору бэринэр суолталаах туохтууру үөскэтэр, хол. вслушаться иһиллээ, болҕойон иһит; всмотреться болҕойон кор.

нареч. лоп, үүт түһэрэн, үүт--үкчү; он пересказал всё точь-в-точь, как было кини хайдах буолбутун курдук үүт түһэрэн кэпсээтэ.

муниципальнай тэриллии холбоһуктара уонна сойуустара

тууһурууну уонна бадараанныйыыны утары охсуһуу (нүөлсүтүллэр сиргэ ууну наһаа куттарыыттан сир бадараанныйыытын утары уонна ууну кытта киирэн сир ньуурун силистээх аранатыгар элбэх туһата суох туустар мунньуллубаттарын хааччыйар үлэлэри ыытыы уонна итинник дьаһаллары олоххо киллэрии.)

массыына уонна автопоезд тас кээмэйдэрин хааччахтааНын (автомобиль, автопоезд саамай улахан тас кээмэйдэрин, туһаныллар усулуобуйалатыттан көрөн, хааччахтааһын. Гос. стандарт бигэргэтэринэн, автомобиль уһуна 12, автопоезд — 24, үрдүктэрэ — 3,8 м-тэн ордуо суохтаахтар.)

минерал сырье уонна байытыы бородуукталара тооромосторун кээмэйинэн састааптара (араас кээмэйдээх тооромостор (туорахтар) минерал сырьеҕа, ону байытааһын бородуукталарыгар теһө ахсааннаахтарын характеристиката (характеристика крупности материала).)

I союз
уонна. Коля и Сеня пришли - Коля уонна Сеня кэллилэр, Колялаах Сеня кэллилэр
II частица
да, даҕаны (күүһүрдүүгэ туттуллар). И сам не помню - бэйэм да өйдөөбөппүн. И старые тетради принеси - эргэ да тэтэрээттэри аҕал

союз

медведь и волк - эһэ уонна бөрө
и я, и ты - мин да, эн да

т. п. (и тому подобное) уо. д. и. к. (уонна да ити курду к).

т. д. (и так далее) уо. д.а. (уонна да атын).

II частица усил. (именно, же) даҕаны, да, соннук; так оно и случилось соннук буолла.

I союз 1. соед. уонна, итиэннэ, ол кэннэ; правда и ложь кырдьык уонна сымыйа; 2. присоед. да, даҕаны; и тот и другой хайа-ха-йалара да; 3. перечисл. да, даҕаны; и я, и он, и все мы мин да, кини да, биһиги барыбытда; 4. (в повествовании) ол кэннэ; и настало утро ол кэннэ сарсыарда буолла; 5. усил.: и как верно! хайдах курду к табаный!; и как быстро летит! хайдахтаах түргэнник көтөрүй! -

олохтоох нолуоктар уонна хомуурдар

хамсатааччылары, түмүктэри, агрегаттары солбуйар саппаас (өрөмүөннүүр техническэй ыстаансыйа көрөр-истэр массыыналарын сүрүн чаастарын саппааһа. Массыына өрөмүөннүүргэ сөп буолар ахсааннаах X. т. а. с. с. ыскылаакка баар буолуохтаах.)

өлүү үбүнэн кыттыһыы

кэһии уонна итэҕэс содуллара

күүрүү сүтүүтэ уонна намтааһына (электрическэй ситим саҕаланыы-тыгар уонна бүтэһигэр күүрүүлэр алгебраическай уонна ; геометрическай араастаһыылара.)

табаары уонна өҥөнү туһанааччы

коммунальной кэлим тэрилтэлэр табаардарын, өҥөлөрүн туһанааччылар

сири туһаныы уонна тутууну ыытыы быраабылата

дохуот уонна ороскуот симиэтэлэрэ

көнүллэнэр хал-баҥнааһыннар уонна олордуулар табылыыссалара (араас олордуулар (посадка) арыттарын (зазоры) уонна сөптөөх (номинальный) кээмэйдэр муҥутуур улахан уонна кыра хадьайыыларын (отклонение) уонна көҥүллэнэр халбаҥнааһыннар (допуск) чыыһыланан суолталарын а. э. кэриннэрин көрдөрөр табылыысса.)

нареч
буоллун чэ, буоллун баҕар

нареч
сэрэйбит курдук, санаабыт курдук

механизмнар уонна массыыналар түөрүйэлэрэ (механизмнар уонна массыыналар уратыларын (свойства) итиэннэ систиэмэлэрин чинчийии уопсай ньымаларын уонна бырайыактааһыны үөрэтэр үөрэх (наука).)

судаарыстыбаннай уонна муниципальнай бас билиини салайыы

федеральнай нолуоктар уонна хомуурдар

сущ
кыл

лафет (артиллерия орудиетын ста-нога).

1. (взмах) дайбааһын; 2. (шагживотного при беге) хардыы, ойуу; # одним махом тута, биирдэ; дать маху сыыһа бэрдэр, сыыс; во весь мах бөтөрөҥүнэн, буут быстары-нан.

собир. урюк (кыра абрикос хатарыллыбыта).

эпиграф (1. былыргы пааматынньык суруга; 2. лит. айымньы иннигэр кини сүрүн идеятын көрдөрөр цитата).

предл
(д. п.)
буолуута, чугаһыгар (к весне - саас буолуута, к полночи - түүн үөһэ буолуута)

предл.
к станции - станцийаҕа;
к нему - киниэхэ
ко мне - миэхэ
к тебе - эйиэхэ

(ко) предлог с дат. п. =ҕа, =нан, =та; подъехать к станции станцияҕа чугаһаан кэл; он пришёл ко мне кини миэхэ кэллэ; к утру больному стало лучше ыарыһах сарсыарданан чэпчээтэ; к закату солнца күн киириитэ; стремиться к достижению намеченной цели ылыммыт соругу ситиһэргэ дьулус; к трём прибавить два үскэ иккини эп; приклеить к стене эркиҥҥэ сыһыар; не ко времени себе су ох кэм- ҥэ; к вопросу о ......туһунан боппуруоска; к столетию со дня рождения А. С. Пушкина А. С. Пушкин төрөөбүтэ сүүс сыла туо-луутугар; к счастью дьолго; к слову сказать тылга даҕатан эттэххэ.

сүөһү аһылыгын аһатарга бэлэмнээһин (сүөһү аһылыгын араас механическай, биологичсскай, химической ньыма-нан, итии паарынан көөнньөрөн астаан хаачыстыбатын, амтанын, сиэнимтиэтин, куртахха буһумтуотун, эккэ-хаанна иҥэмтиэтин тупсарыы.)

бэрэбиэркэ хомуур аактатыгар сыһыарыылар

ньалоарытык-тар (оҕунуохтуур матырыйаалларга (минеральнай уонна оноһуу (синтетический) арыыларга) оҕунуохтуур хаачыстыбаларын тупсарар сыалтан эбиллэр веществолар.)

предл
(д. п.)
ханнык эмэ предмет диэки туһаайыллар дьайыыны көрдөрөргө туттуллар (к карте - картаҕа, ко пню - төҥүргэскэ)

предл.
туһунан, туһугар
о нем - кини туһунан
о работе - үлэ туһунан
о детях - оҕолор тустарыгар

II межд. 1. (при обращении) оо; о друзья! оо, доҕоттоор!; 2. (для усиления экспрессивности высказывания) оо, оо дьэ; о, как хорошо! оо дьэ, үчүгэй даҕаны!; о, если бы ты видел! оо дьэ, эн көрбүтүҥ буоллар!; о, как жаль! оо дьэ, хомолтолоох баҕайы!; 3. (для усиления утверждения или отрицания) ээ,_ дьэ; о, да! ээ дьэ!; о, нет! ээ, суох!

I (об, обо) предлог 1. с вин. п. (при обозначении соприкосновения, столкновения) =га,, =гар, =тан; опереться о край стола остуол кытыытыгар өйөн; споткнуться о каменв таастан иҥнэн бүдүрүй; 2. с вин. п. (рядом, вплотную): бок 6 бок тоҕонох тоҕонохтон өйөнсөн, кэккэлэһэ; 3. с предл. п. (при обозначении предмета, на который направлены мысль, речь, чувство) туһунан, туһугар; весть о победе кыайыы туһунан сурах; заботиться о детях оҕолор тустарыгар кыһан; 4. с предл. п. (при обозначении однородных частей) =лаах; стол о трёх ножках үс атахтаах остуол.

боломуочуйаны биэрэр туһунан сөбүлэҥ

предл
1) (пр. п.)
туһунан (о Китае, об отце)
2) (в. п.)
туохха охсуллубуту, охсубуту, күүскэ бырахпыты уо. д. а. көрдөрөргө туттуллар (ударил о камень - тааска оҕуста (тугу эрэ); бросил об землю - сиргэ күүскэ бырахта)

(об=, обо=, объ=) приставка, суолтатынан көрдөрөр: 1) хайааһын тугу эмэ тула барарын, предмеккэ бүтүннүүтүгэр тарҕанарын, хол. обежать тула сүүр,эргийэ сүүр; осмотреть көр, сирийэн көр; 2) хайааһын элбэх киһини эбэтэр элбэх предмети хабарын, кэрийэ буоларын, хол. обегать кэрийэ сүүр; одарить бэлэхтэтэлээ; 3) хайааһыҥҥа кими эмэ баһыйыыны, куотууну, хол. обогнать ситэн аас; 4) хайааһын түмүгэр кими эмэ ньочоокко тиэрдиини, балыйыыны, хол. обвесить ыйааһыҥҥа балый; 5) =ся эбиискэни кытта туттулуннаҕына, хайааһынгҥа сыыһаны оҥорууну, хол. оговориться алҕас эт, алҕас саҥар; 6) хайааһын түмүгэр туох эмэ буолан уларыйары эбэтэр уларытыыны, хол. обогатить байыт; 7) хайааһын эбэтэр турук түмүгэ көстүүтүн, хол. окаменеть таастый; ослепнуть хараҕа суох буол.

межд. выражает досаду, неудовольствие, удивление ну, да ну; о; о, дьэ буолар да эбит! ну и бывает же такое!; о, күн тахса охсубут! о, солнце уже поднялось!

межд. возглас, к-рым понукают, лошадей но, ноо.

межд. выражает сожаление, упрёк, досаду эх, ох; о-у , сыыспыппыт ! эх, оказывается, мы ошиблись!; о-у , киһи да бөҕөбүн ! ох, какой же я недотёпа!

межд. выражает 1) боль ой; ай; ох; ойо-о, атахпын өлөрдүм! ой, я ногу ушиб!; 2) удивление, изумление о, ой; ойо-о, бу туохпутуй?! о, что же это такое?!

тууһурууну уонна бадараанныйыыны утары охсуһуу (нүөлсүтүллэр сиргэ ууну наһаа куттарыыттан сир бадараанныйыытын утары уонна ууну кытта киирэн сир ньуурун силистээх аранатыгар элбэх туһата суох туустар мунньуллубаттарын хааччыйар үлэлэри ыытыы уонна итинник дьаһаллары олоххо киллэрии.)

мест
икки аҥар

сири-уоту уратытык туһанар усулуобуйалаах түөлбэлэр

хапытаалтан нолуок

хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба

быыстаах олордуу (куустарар уонна кууһар дэтээллэр оннуларын булларыллалларыгар икки ардыларыгар төһө эрэ бэрт кыра арыт (зазор) баар буолуута. Хамсыыр дэтээллэр Б. о-лаах буолаллар.)

киэптээн олордуу (кууһар уонна куустарар дэтэллэр арыта (зазор) суох ыга олордуллуулара. Маннык гүбэлтэҕэ хамсаабат холбоһук үөскүүр.)

предл
I (р. п.)
1) төһөттөн, хаһааҥҥыттан буолбуту көрдөрөргө туттуллар (с вечера - киэһэттэн, киэһээттэн ыла; с осени - күһүҥҥүттэн ыла)
2) кимиэхэ, туохха тэҥнээх кээмэйи этэргэ туттуллар (величиной с лошадь, высотой с телеграфный столб, ростом с тебя)
3) с испугу - куттанан, кутталыттан
II (т. п.)
1. Кими кытта диэни этэргэ туттуллар (идет с Петей, разговаривает с отцом). 2. Туохтаах иһэри (барары эҥин) бэлиэтииргэ (идет с сумкой, с пилой)

предл.
со стола - остуолтан;
с работы - үлэттэн;
с утра - сарсыардаттан;
с тех пор - онтон ыла;
переводит с якутского - сахалыыттан тылбаастыыр;
иду с тобой - эйигин кытта барабын

(со) предлог 1. с род. п. =ттан; убрать посуду со стола остуолтан иһити хомуй; спуститься с горы хайаттан түс; прийти с работы үлэҕиттэн кэл; дело началось с пустяков дьыала солуута суохтан саҕаланна; напасть на врага с тыла өстөөххө тыылыттан саба түс; с детства оҕотуттан, оҕо эрдэҕиттэн; с самого утра хара сарсыардаттан; с утра до ночи хара сарсыардаттан түүҥҥэ диэри; с тех пор ол кэмтэн ыла; говорить речь с трибуны три-бунаттан тылла эт; с этого места я всё хорошо услышу бу миэстэттэн мин барытын үчүгэйдик истиэм; получать деньги с кого-либо кимтэн эмэ харчыта ыл; урожай с гектара биир гектартан үүнүү; брать пример с кого--либо кимтэн эмэ холобурда ыл; перевести с якутского языка саха тылыттан тылбаастаа; сгорать со стыда сааккыттан өлө сыс; с горя аһыыттан, аһыыга, абаҕа; устать с дороги суолтан (яйантан) сылайан кэл; довольно с тебя эйигиттэн түксү; хватит с вас эһигиттэн сөп буолла; 2. с род. п. (на основании чего-л., следуя чему-л.) =нан; с разрешения начальника начальник көҥүллээһининэн; с вашего согласия эн сөбүлэҥҥинэн; 3. с род. п. (при помощи чего-л.) =ттан, =нан, =ан; писать с большой буквы улахан букваттан суруй; взять с бою сэриилээн ыл, сэриинэн ыл; 4. с вин. п. (приблизительно, почти) саҕа, кэриҥэ, =ча; величиной с дом дьиэ саҕа улахан; прожить где-либо с месяц ханна эмэ ый кэриҥэ олор; туда будет с километр онуоха диэри километр кэриҥэ буолуо; собралось человек с десять уонча киһи муһунна; 5. с * *те. п. (указывает на совместность, связь, наличие чего-л., обладание чем-л.) кытта, =ныын, =нан, =лаах; я иду с тобой мин эйигин кытта барабын; хочу повидать отца с матерью ийэлээх аҕабын көрүөхпүн баҕарабын; найти с трудом эрэйинэн бул; человек с талантом талааннаах киһи; 6. с те. п. (при посредстве кого-чего-л.) =йан; послать с курьером курье- ры нан ыыт; уехать со скорым поездом түргэн поеһынан бар; 7. с те. п. (указывает на лицо или предмет, на которые распространяется действие, состояние): *поспешить с отъездом барарга тиэтэй; собраться с мыслями өйгүн-төйгүн булун; у него плохо с сердцем кини сүрэҕэ куһаҕан, кини сүрэҕэ ыалдьар; 8. *с те. п. (при наступлении чего-л.) аайы; с годами взгляды меняются киһи саа-һырдаҕын аайы санаата уларыйан иһэр.

хамсаабат баайга-дуолга сыһыаннаах илии охсуһуу

тыа сирин нэһилиэнньэтэ хойуутук олорор сирэ-уота

тыа сирин нэһилиэнньэтэ сэдэхтик олорор сирэ-уота

кэккэлэһэ (параллельный (көбүтүү-лээх бастайааннай сүүрээн электрическэй хамсатааччыта) — сүүрээни тэннэ көбүтэргэ анаан дьаакырын уонна электричествоны көбүтэрин (возбуждения) мотуоктуу эри-ирдэрэ кэккэлэһэ холбоммут, бастайааннай электрическэй сүүрээнинэн үлэлиир уонна саамай киэҥник тарҕаммыт электрическэй хамсатааччы.)

утуу-субуу көбүтүүлзэх бастайааннай сүүрээн электрическэй хамсатааччыта (сүүрээни утуу-субуу көбүтэргэ анаан дьаакырын уонна уһугуннарарын (көбүтэрин) мотуоктуу эриирдэрэ утуу-субуу холбонуллубут электрическэй хамсатааччы. У-с. к. б. с. э. х. сэдэхтик туттуллар.)

Т. С. Мальцев ньыматынан бааһынаны оноруу (сири танастааһынна Т. С. Мальцев киллэрбит (50-с сыллар-даахха) сана ньыматын туһаныы — үс-түөрт сыл устата бааһына буорун тиэрбэккэ эрэ 40-50 см дириннээхтик көбүтэ-көбүтэ эрэ бурдугу ыһыы (Урал уонна Apgaa Сибиир оройуоннарыгар).)

(со-, съ=) приставка, суолтатынан туохтууру үөскэтиигэ туттуллар уонна бэлиэтиир: 1) бииргэ холбоопуну, холбоһууну, түмсүүнү, хол. связать холбуу баай; созвать ыҥыр, ыҥыртаа; 2) үөһэттэн аллара түһүүнү, хол. спрыгнуть ыстанан түс; сбросить түҥнэри бырах, түһэр; 3) ханнык эмэ сиртэн, ньууртан тугу эмэ тууран, ургээн, быһан, охсон ылыыны, хол. скосить хотуурунан охсон ыл; срезать быпан ыл.

предл
(р. п.) ким, туох үрдүттэн тэйбити, ылбыты, түспүтү эҥин көрдөрөргө туттуллар (с дерева - мастан; с плеча - санныттан)

предл
(р. п.)
кимиэхэ, туохха баары этэргэ туттуллар (у меня есть атлас, у овцы хорошая шерсть, у этого пера острый кончик)

предл.
у него - киниэхэ;
был у друга - доҕоругар сырытта;
у двери - аан аттыгар;
спросил у учителя - учууталтан ыйытта

I предлог с род. п. 1. (возле, около) аттыгар, таһыгар; он остановился у двери кини аан аттыгар тохтоото; 2. (при обозначении обладателя) =лаах; у него хороший голос кини үчүгэй куоластаах; 3. (при указании на местонахождение при ком-л., вместе с кем-л., на посещение кого-л.) =ҕа. =гар; жить у своих родителей бэйэҥ төрөппүттэргэр олор; врач был у больного ыарыһахха врач сылдьыбыта; 4. (при обозначении лица или объекта, в пределах деятельности которого что-л. имеется) =ҕа, =гар;унас сегодня гость бүгүн биһиэхэ ыалдьыт баар; 5. (при указании на источник получения) =ттан; спросить у учителя учууталтан ыйыт.

II межд. 1. (выражает укоризну, угрозу) ыы (абааһы көрөн, кыыһыран саҥа аллайыы); 2. (выражает испуг, страх) һуу (куттанан, соһуйан саҥа аллайыы); 3. (выражает одобрение, восторг)'оо (үөрэн, сөҕөн саҥа аллайыы).

муниципальнай сакааһы батарыы

предл
(р. п.) аттыгар (у дома, у окна)

приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтиигэ туттуллар уонна бэлиэтиир: 1) хантан эмэ тэйиини, сүтүүнү, тугу эмэ суох гыныыны, хол. убежать сүүрэн хаал, куотан хаал; улететь көтөн хаал, көтөн бар; 2) туохтан эмэ аҕыйатыыны, сарбыйыыны, хол. урвать быһа тардан ыл; 3) хайааһыны түмүгэр тиэрдиини, хол. убаюкать бигээн утут; 4) хайааһын түмүгэр саҥа хаачыстыбаланыыны, хол. удорожить ыарат, сыанатын ыарат; укрепить бөҕөргөт, кытаатыннар; 2. сорох туохтуурдар бүтэһиктээх көрүҥнэрин форматын үөскэтэр, хол. угнать үүрэн бар, илдьэ бар.

межд. выражает сожаление, упрёк, досаду эх, ох; о-у , сыыспыппыт ! эх, оказывается, мы ошиблись!; о-у , киһи да бөҕөбүн ! ох, какой же я недотёпа!