СП РК 3.02-131-2012 ЗДАНИЯ И СООРУЖЕНИЯ ДЛЯ ХРАНЕНИЯ И ПЕРЕРАБОТКИ С/Х ПРОДУКЦИИ (ҚР ЕЖ 3.02-131-2012) - 2

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

13

 

5.2.4

 

R

0

,  м

2

∙°С/Вт  сыртқы  қабырғаның  жылу  беруге  кедергісін  мына  формула 

бойынша анықтау қажет: 

 

𝑅

0

= ∑

𝛿

𝑖

𝜆

𝑖

+

1

а

н

+

1

а

вп

 ,

 

(7) 

 

мұндағы δ

i 

– қалыңдық, м,  

λ

i 

–  қоршау  конструкциясы  қабаттары  материалының  жылу  өткізгіштік 

коэффициенті, Вт/(м∙°С);  

а

н 

– [18] бойынша қабылданатын қоршау конструкциясының сыртқы бетінің  қысқы 

жағдайлар үшін жылу беру коэффициенті, Вт/(м

2

∙°С); 

a

вп 

–  келесі  формула  бойынша  анықталатын  қабаттағы  жылу  берудің  орташа 

коэффициенті, Вт/( м

2

∙ºС): 

 

а

вп

=

0,814

1

С

1

+

1

С

2

−

1

С

0

+

4,35 ∙ 10

−3

(δ

пр

+ 1)

0,2

L

0,8

δ

пр

 ,

 

(8)

 

 

мұндағы  С

0

,  С

1

,  С

2 

–  қап-қара  дене  мен  қабаттағы  беттер  материалдарының  сәулелену  

коэффициенттері, Вт/(м

2

∙°С

4

). 

5.2.5

 

Желдетілетін  қабаттағы  ауаның  көлемді  шығыны  мен  одан  шыға  берістегі 

температураны  (6,7)  формуласындағы  R

0

  және  R

вп

  =  1/а

вп

.  арасындағы,  ΔR,  м

2

∙ºС/Вт 

айырмасын есептеу негізінде қабылдау қажет:  

 

∆R = R

0

− R

вн

= ∑

δ

i

λ

i

−

1

а

н

 ,

 

(9) 

 

5.2.6  Қоршау  конструкциясының  жылу  беруге  кедергісінің  қарастырылып  отырған 

нұсқалары  жылу  өткізгіштік  коэффициенті  (жылытқыш)  азырақ  қабат  қалыңдығын 
түрлендіру  арқылы  алынуы  тиіс,  ал  зауытта  дайындалатын  панельдер  қолданылған 
жағдайда, олардың қалыңдығы бойынша саралануын есепке алу мақсатқа сай болады. Бұл 
ретте  есепте  қабылданатын  қоршау  конструкциясының  әрбір  қалыңдығы  үшін  жылу 
беруге  кедергі  мен  қабаттағы  ауаның  тиісті  шығыны,  онда  конденсаттың  түзілмеуі  мен 
қабырғаға  жақын  орналасқан  қабаттағы  өнімнің  қатып  қалуын  болдырмау  қамтамасыз 
етілген жағдайда, қолайлы шамалар болып табылады.  

5.2.7

 

Қоршау  конструкциясының  бу  өткізуге  кедергісі  [9,  21]  бойынша  бағалануы 

тиіс.  

5.2.8

 

Қоршау  конструкциясы  қабаттарының  материалдарын  келесі  бірізділікте 

орналастыру  ұсынылады:  ішкі  бетінің  жанында  тығыз,  бу  аз  өтетін  материалдар  болуы 
тиіс;  сыртқы  бетіне  қарай  жылуды  аз  өткізетін,  кеуекті,  көбірек  бу  өткізетін  қабаттар 
орналасуы тиіс. Топырақ үйіндісінің немесе ірге жаппаның жоғарғы жағынан 1 м-ге төмен 
орналасқан  қабырға  қоршауының  жылу  беруге  кедергісі  оның  жоғарыда  орналасқан 
бөлігінің мәнінен кем болмауы тиіс, ал еденді жылылау (жер асты сулары және т.б.) қажет 
болған жағдайда, жылыту аймағының енін 1,5 м етіп қабылдау ұсынылады. 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

14

 

 

5.3

 

Сақтауға арналған үй-жайлардың технологиялық жылытылуы  

 

5.3.1

 

Q

0

,  Вт  технологиялық  жылытуға  жұмсалатын  жылу  мөлшерін  сақтауға 

арналған үй-жайлардың жылу теңгерімі теңдеуінен анықтау ұсынылады: 

 

Q

0

= Q

с

+ Q

п

+ Q

в

− Q

м

+ Q

пр

 ,

 

(10) 

 

Сыртқы  қоршаулардың  ішкі  беттерінде  желдетілетін  қабаттар  болмаған  жағдайда, 

Q

пр

 = 0. (10) теңдеуі толық күйінде: 

 

Q

0

= (

F

c

R

0

c

+

F

п

R

0

п

+

0,278G

′

c

p

W

d

і

− d

с

) (t

вmax

− t

с

) +

F

с

шект.

R

0

шект.

(t

в

− t

шект.

) ,

 

(

11) 

 

мұндағы 0,278 – БЖ өлшем бірліктеріне ауыстыру коэффициенті; 

G

′ 

–  сақталатын  өнімнің  салмағы,  т;  с

р

  –  ауаның  үлестік  жылу  сыйымдылығы, 

кДж/(кг∙°С);  

W – өнім үйіндісінің ылғал бөлуі, кг/(т∙сағ.);  
d

і

, d

с 

– тиісінше ішкі және сыртқы ауаның ылғал мөлшері, кг/кг;  

t

в.max 

–  технологиялық  жылытуға  жұмсалатын  жылу  мөлшерін  анықтауға  арналған 

ішкі ауаның есепті температурасы, °С [21];  
t

шект. 

– шектес үй-жайдағы ауа температурасы, ºС; 

F

с

шект.

 – шектес үй-жай қабырғасының беттік ауданы, м

2

; 

R

0

шект.

−

 шектес үй-жай қабырғасының жылу беруге кедергісі, м

2

∙ºС/Вт; 

t

с 

– сыртқы ауаның есепті температурасы, °С; 

l

′ 

– желдетілетін қабаты бар сыртқы қабырғалардың ұзындығы, м. 

5.3.2

 

Технологиялық  жылыту  агрегаттарының  саны,  қағида  бойынша,  келесі 

формуладан анықталады: 

n =

Q

о

N

э

 ,

 

(12) 

 
мұндағы  N

э 

–  жылыту  агрегатының  қуаттылығы,  Вт.  Жылудың  біркелкі  таралуын 

қамтамасыз  ете  отырып,  оны  қойманың  жоғарғы  аймағына  және  технологиялық  өту 
жолдарына беру қажет.  

5.3.3

 

Қойманың  басқа  үй-жайларын  жылыту  үшін  қажетті  жылу  мөлшерін,  [8] 

талаптарын есепке ала отырып, белгіленген тәртіпте анықтайды.  

 
5.4

 

Желдету жүйелері 

 

5.4.1

 

Ағымдық  желдету  жүйесі  ағымдық  шахтадан,  желдеткіштен,  магистральдық 

және ауаны бөліп тарату каналынан тұрады.  

Ағымдық  шахта  мен  желдеткіштің  арасында  калориферді  орнатқан  жағдайда, 

соңғысының қақпақшасы бар айналма каналы болуы тиіс.  

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

15

 

5.4.2

 

Картоп үйіндісіне ауа беру үшін көлденең қималары тұрақты немесе ауыспалы 

еден  асты  немесе  еден  үсті    ауаны  бөліп  тарату  каналдары  қолданылады.  Еден  асты 
каналдарының қимасын тік бұрышты, ал еден үсті каналдарының қимасын үш бұрышты 
етіп  орындау  ұсынылады,  ең  жоғарғы  шектегі  бұрышты  90°-қа  тең  етіп  қабылдау 
ұсынылады. Ауаны тарататын торларды каналдардың жабындарында орналастырады. 

 

Каналдарды тұтас торлы жабынмен жабуға, сондай-ақ еден асты қоймасы бар тұтас 

торлы едендерді орнатуға болады.  

5.4.3

 

Ауаны  тарататын  торлардың  өнімді  қимасының  ауданын  келесі  формула 

бойынша анықтайды, м

2

: 

а) ауаны бөліп тарату каналдарын бір канал үшін орнатқан кезде  
 

S

ж

=

A ∙ в ∙ q

k

1

∙ V

p

∙ 3600

 ,

 

(13) 

 
мұндағы А – канал бойындағы жоспардағы өнім үйіндісінің көлемі, м; 

в – көршілес каналдар осьтерінің арасындағы арақашықтық, м; 
q – өнім үйіндісінің желдетілу қарқындылығы, м

3

/(м

2

 сағ.); 

k

1 

–  өнім  салынған  тордың  өнімді  қимасының  жабылуын  есепке  алатын 

коэффициент; k

1

= 0,5 (картоп, пияз); k

1

 = 0,6 (қырыққабат, тамыр жемістер);  

V

р 

– торлардың өнімді қимасындағы ауаның орташа жылдамдығы, м/с; 

 
б) торлы еден орнату кезінде торлардың өнімді қимасының ауданын да, в шамасын 

горизонталь  жазықтықтағы  А,  м  өлшеміне  перпендикуляр  өнім  үйіндісінің  өлшемін 
білдіретін В шамасына ауыстыра отырып, (13) формула бойынша анықтайды. 

5.4.4

 

Өнім үйіндісін желдету қарқындылығын мына формула бойынша анықтайды:  

 

q =

v ∙ G

A ∙ B

 ,

 

(14) 

 

мұндағы v – ауаның үлестік шығыны, м

3

/(т∙сағ.) [6]; 

G – өнім үйіндісінің салмағы, т. 

5.4.5

 

m, дана бөліп тарату каналдарының саны мына арақатынастан анықталады:  

 

m =

B

в

 ,

 

(15) 

 

5.4.6

 

Еден үсті каналының көлденең қимасының ауданы:  

 

S

k

≥ 0,12 ∙ S

ж

 ,

 

(16) 

 
шартын қанағаттандыруы тиіс. 

5.4.7

 

Ауаны  бөліп  тарату  каналдарында,  қағида  бойынша,  ауаның  кіре  берісінде 

қолмен немесе автоматты түрде басқарылатын дроссель-клапан немесе шибер болады. 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

16

 

5.4.8

 

Кіре  беріс  қимасындағы  орташа  жылдамдыққа  жатқызылған  еден  асты 

каналдарының  жергілікті  кедергі  коэффициентін  (ЖКК)  шыға  беріс  саңылауларының 
жиынтық салыстырмалы ауданына қарай 1-кесте бойынша қабылдау ұсынылады. Ауаның 
шығуы  үшін  саңылаулар  түзетін  планкалары  көлденең  орналастырылатын  еден  үсті 
каналдарының ЖКК да 1-кесте бойынша анықтау ұсынылады. Планкалары бойлық күйде 
орналастырылатын  және  ішкі  қаңқасы  бар  еден  үсті  каналдарының  ЖКК  1,5-ға  тең  деп 
қабылдау  және  ауаның  жүріс  жолындағы  бірінші,  қаңқа  арқылы  түзілген  тар  қимадағы 
жылдамдыққа жатқызу ұсынылады. 

5.4.9  Магистралды  каналдарға  желдеткіш  пен  ауаны  бөліп  тарату  каналдарының 

арасында  орналасқан  каналдарды  жатқызады.  Магистралды  каналдарды  өтпелі  етіп 
жобалау ұсынылады. 

5.4.10  Магистралды  каналға,  қағида  бойынша,  олардың  жұмысын  қайталайтын  кем 

дегенде  екі  желдеткіш  қосылады.  Желдеткіш  пен  магистралды  каналды  қосуды 
аэродинамикалық кедергісі барынша аз өтпелі бөлік арқылы орындау ұсынылады. 

5.4.11  Өнім  үйіндісіне  ауа  беру  үшін  қысымы  төмен  сыртқа  тебуші  (радиалды) 

желдеткіштер орнату мақсатқа сай болады. 

Қажетті қысымды дамытатын осьтік желдеткіштерді пайдалануға болады. 
Электр  қозғалтқышының  білігінде  дөңгелегі  бар  желдеткіштерді  қолдану 

ұсынылады. 

 

1-кесте – Арналардың жергілікті кедергілерінің коэффициенттері  

 

Атауы 

Белгіленуі 

Коэффициенті 

Шыға берістің 

салыстырмалы ауданы  

S

ж

/S

к

 

1 

1,5 

2 

3 

4 

5 

6 

10 

Жергілікті кедергі 

коэффициенті  

ζ 

19  10 

6 

4 

3 

2,5 

2 

1,1 

 

5.4.12

 

Өнім  үйіндісіне  ауа  беретін  желдеткіштің  өнімділігін,  м

3

/с,  ауаның  үлестік 

шығынын негізге ала отырып, мына формула бойынша анықтайды: 

 

L =

G

y

3600 ∙ S

 ,

 

(17) 

 

мұндағы S – желдету қондырғыларының саны. 

5.4.13

 

Н

ж

,  Па  ағымдық  желдету  желісінің  жалпы  кедергісі  мына  формуламен 

көрсетіледі: 

Н

ж

= 1,1 ∙ (Н

а.ш.

+ Н

м.к.

+ Н

а.к.

+ Н

ү

) ,

 

(18) 

 

мұндағы Н

а.ш 

– ағымдық шахта кедергісі, Па; 

Н

м.к 

– магистралды канал кедергісі, Па;  

Н

а.к 

– ауаны бөліп тарату каналының кедергісі, Па; 

Н

ү 

– өнім үйіндісінің кедергісі, Па. 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

17

 

5.4.14

 

Ағымдық  шахта  мен  магистралды  клапандағы  қысымның  (кедергінің) 

жоғалуын есептеу жолымен (кәдімгі әдістермен) анықтайды. Мысалы, қысымның үлестік 
жоғалуы әдісімен. Магистралды каналды есептеу кезінде, үйіндінің кедергісін есепке ала 
отырып, тармақтар бойынша кедергілерді байланыстыру қажет. 

5.4.15 Ауаны бөліп тарату каналының кедергісін мына формула бойынша табады: 
 

Н

а.к.

= ξ ∙ Р

к.б.қ.

= ξ ∙ ρ ∙

V

к

2

2

 ,

 

(19) 

 
мұндағы ξ – канал кедергісі коэффициентін 1-кесте бойынша анықтайды;  

Р

к.б.қ. 

– каналға кіре берістегі орташа динамикалық қысым, Па;  

V

к

 – каналға кіре берістегі ауаның орташа жылдамдығы, м/с.  

5.4.16

 

Желдеткіш  арқылы  алмасатын  ауаның  тығыздығын,  кг/м3  мына  формула 

бойынша анықтайды: 

 

ρ =

0,35 ∙ P

бар

273 + t

,

 

(20) 

 

мұндағы Р

бар 

– барометрлік қысым, гПа, [21] бойынша анықталады; 

t – ауа температурасы, °С. 
Өнім үйіндісінің гидравликалық кедергісін Б қосымшасы бойынша анықтайды.  
5.4.17

 

Желдеткіш  өнімділігі  мен  желі  кедергісінің  есепті  мәндерінде  желдету 

жабдығын  таңдауды,  қолданыстағы  нормативтік  құжаттарға  сәйкес  желдеткіштердің 
сипаттамаларын пайдалана отырып, жүргізу ұсынылады. 

5.4.18

 

N

ж

,  кВт  желдеткіштің  электр  қозғалтқышының  қуаттылығын  мына  формула 

бойынша анықтайды: 

 

𝑁

ж

= L ∙

𝐻

с

𝜂

ж

∙ 𝜂

б

∙ 10

3

 ,

 

(21) 

 
мұндағы η

ж

 – желдеткіштің ПӘК; 

η

б

 – берілістің ПӘК. 

5.4.19

 

Желдеткіштің ПӘК және айналу жиілігін желдеткіштің сипаттамасы бойынша 

анықтайды.  Айналдыру  мезетін  электр  қозғалтқышынан  желдеткіш  дөңгелегіне  беру 
әдетте олар үшін η

б

 = 0,95 болатын сыналық белдіктермен жүзеге асырылады. Дөңгелекті 

электр қозғалтқышының білігіне бекіту кезінде η

б

 = 1. 

5.4.20

 

Электр қозғалтқышының белгіленген қуаттылығы: 

 

N

белг.

= к ∙ N

ж

 ,

 

(22) 

 
мұндағы к-ны [21] бойынша анықтайды. 

 

5.5   Ауыл  шаруашылығы  өнімдерін  жылумен  өңдеуге  арналған  жабдықтың 

қуаттылығы (пиязды жылумен өңдеу мысалында)  

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

18

 

 

5.5.1

 

V,  м

3

  /(т∙сағ.)  әр  түрлі  тұқымды  пиязды  жылумен  өңдеу  кезіндегі  ауаның 

үлестік шығыны мына формула бойынша анықталады: 

 

V = v ∙ ε ∙

3600

к

1

∙ ρ

ү

∙ h

,

 

(23) 

 

мұндағы V – ауаның өнім массасы арқылы сүзілу жылдамдығы, м/с; 

ε – пияз үйіндісінің 0,36-ға тең тығыздығы;  
к1 – жылудың өнімсіз ысырабын есепке алатын қор коэффициенті, 0,7; 
ρ

ү

 – пияздың 0,6-ға тең үйінді тығыздығы, т/м

3

 (Г қосымшасы); 

h – пияз үйіндісінің биіктігі, м. 

5.5.2

 

v,  м/с  ауаның  өнім  массасы  арқылы  сүзілу  жылдамдығы  мына  формула 

бойынша анықталады:  

v = B ∙

h

t

ос

∙ τ

с

 ,

 

(24) 

 

мұндағы  В  –  қабыршағының  бастапқы  ылғалдылығы  50  %  болғанда,  пияздан  алынып 
тасталуы  тиіс  ылғалдың  пайыздық  құрамына  қатысты  коэффициент  2-кесте  бойынша 
қабылданады. 

5.5.3

 

Қабыршағының бастапқы ылғалдылығы 50%-дан өзгешеленетін пияз кептіруге 

келіп  түскен  жағдайда,  (24)  формулада  В  коэффициентінің  орнына  2-кестеден  пияз 
қабыршағының  бастапқы  және  соңғы  ылғалдылықтарының  арасындағы  айырмашылыққа 
көбейтілген В1 коэффициенті қабылдануы тиіс. 

 

2-кесте – Пияздың тұқымына және орташа диаметріне қарай  

коэффициенттердің мәндері  

 

B

1 

және B коэффициенттері 

Басты пияз және аналық пияз, 

пияз басының көлемі, см 

Іріктеме 

пияз  

Екпе 
пияз 

8-10 

5-7 

3-4 

Қабыршағының азаюының 1 
пайызына – B

1

 коэффициенті 

3,48 

3,76 

4,51 

5,71 

6,95 

Қабыршақтарының бастапқы 
ылғалдылығы 50% болғанда, күллі 
кептіру кезеңіне – B коэффициенті 

121,7 

131,6 

158 

200 

243,2 

 

5.5.4

 

Өнімнен алынып тасталуы тиіс ылғалдың пайыздық құрамы

 

η, %:  

 

η =

τ

с

6,6

,

 

(25) 

 

5.5.5

 

Желдету жүйесінің өнімділігі L, м

3

 /сағ.: 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

19

 

 

L = V ∙ G

1

,

 

(26) 

 

мұндағы G

1

 – бір уақытта жылумен өңделетін өнімнің массасы, т. 

5.5.6

 

N,  кВт  желдету  жабдығының  қуаттылығы  желдеткіш  ауасының  есепті 

мөлшерін  үрленетін  ауа  температурасына  дейін  жылыту  шартынан  мына  формула 
бойынша анықталады: 

 

N = к

2

∙ с

а

∙ L ∙

(t

0

  − t

но

)

3600

 ,

 

(27) 

 

мұндағы  к

2

  –  1,2-1,5-ке  тең,  ауаны  бөліп  тарату  жүйесіндегі  жылу  ысырабын  есепке 

алатын коэффициент. Жылу оқшауланған ауа өткізгіштер қысқа болғанда – к

2 

ең аз мәні, 

ал  жылу  оқшауланған  ауа  өткізгіштердің  тармақталған  жүйесінде  ең  жоғары  мәні 
қабылданады;  

с

а

 – ауаның 1,1-ге тең орташа көлемдік жылу сыйымдылығы, кДж / (м

3

∙°С); 

t

0

 – кептіру t

oc

 немесе термиялық өңдеу t

от

 кезіндегі үрленетін ауа температурасына 

тең болып қабылданатын, пияз массасына кіре берістегі ауа температурасы, °С; 

t

но

  –  пиязды  өңдеудің  берілген  кезеңі  үшін  калориферге  кіре  берістегі  ауа 

температурасы, °С. 

5.5.7

 

35°С  бастапқы  температурасымен  термиялық  өңдеуге  келіп  түсетін  пияз 

массасының қызу ұзақтығы ηт, сағ. мына формула бойынша анықталады: 

 

η

т

  =  8,2 ∙ h

0,74

  ∙

d

б

0,26

v

 ,

 

(28) 

 

мұндағы  d

б

  –  пияз  бастарының  d

б

  =  0,375  d

орт.

  арақатынасынан  анықталатын  баламалы 

диаметрі, м; 

d

оpт.

 – пияз бастарының 2-кесте бойынша қабылданатын орташа диаметрі, м; 

v – ауаның сүзілу жылдамдығы, м/с. 

 

5.6

 

Қоршау конструкцияларының жылу берілуіне кедергісі

 

 

 

5.6.1

 

Өндірістік үй-жайлардағы негізгі зиянды факторлар жазғы кезеңде жылу және 

ылғал бөлу, ал қысқы және өтпелі кезеңдерде ылғал бөлу болып табылады. 

5.6.2 

 

R

0

тал.

, м

2

С/Bt ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтау мен қайта өңдеуге арналған 

ғимараттар  мен  үй-жайлардың  (технологиялық  жылу  және  ылғал  бөлу  болатын)  қоршау 
конструкцияларының жылу берілуіне талап етілетін кедергісін [18] бойынша анықтайды. 

5.6.3 

δ

жыл.

тал.

,  м  қоршау  конструкциясының  жылыту  қабатының  талап  етілетін 

қалыңдығын мына формула бойынша анықтайды: 

 

δ

жыл.

тал.

= λ

жыл.

[R

0

тал.

− (

1

а

ішкі

+

1

а

с

+ ∑

δ

i

λ

i

)],

 

(29) 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

20

 

 

мұндағы λ

жыл.

 – а

ішкі

, а

с

 – қоршау конструкциясының тиісінше ішкі және сыртқы беттерінің 

жылу беру коэффициенттері, Вт/(м

2

 С); 

δ

i

 –  қоршау  конструкциясы қабаттарының конструкциялық  тұрғыдан қабылданатын 

қалыңдығы, м; 

λ

i

  –  қоршау  конструкциясы  қабаттарының  [18]  бойынша  қабылданатын  жылу 

өткізгіштік коэффициенті. 

 
5.7

 

Жылыту үшін қажетті жылудың ұсынылатын мөлшері  

 

5.7.1

 

Q

жыл.

,  Вт  жылытуға  жұмсалатын  жылу  мөлшерін  мына  формула  бойынша 

анықтайды: 

 

Q

жыл.

  =   Q

ү.ж.

+   Q

а

  −   Q

ү.к.

,

 

(30) 

 
мұндағы Q

ү.ж.

 – үй-жайлардың жылу жоғалтулары, Вт; 

Q

а

 – ағымдық ауаны жылытуға жұмсалатын жылу мөлшері, Вт;  

Q

ү.к.

 – үй-жайға келетін жылу, Вт. 

5.7.2

 

Үй-жайдың жылу жоғалтуын, Вт, мына формула бойынша анықтайды: 

 

Q

ү.ж.

=   Q

қор.

  +  Q ,

 

(31) 

 
мұндағы Q

қор.

  –  (32)  формула  бойынша  анықталатын  қоршау  конструкцияларының  жылу 

жоғалтулары, Вт; 

Q

ж.

  –  (34)  формула  бойынша  анықталатын,  үй-жайға  әкелінетін  ыдысты  жылытуға 

жұмсалатын жылу ысыраптары, Вт. 

5.7.3

 

Қоршау конструкцияларының жылу жоғалтулары: 

 

Q

қор.

= ∑

F

1

i

R

0,1

i

(t

қ.а.

− t

с

) +

F

2

i

R

0,2

i

(t

қ.а.

− t

ж.а.

)

2 − t

с

+

F

2

R

0

жаб.

(t

қ.а.

− t

с

) ,

 

(32) 

 

мұндағы 

F

1

i

  –  еден,  сыртқы  қабырғалар  беттерінің  және  еденнен  4,0  м  биіктікке  дейінгі 

әйнектелген беттердің аудандары, м

2

; 

R

0,1

i

  –  еденнің,  сыртқы  қабырғалардың  және  еденнен  4,0  м  биіктікке  дейінгі 

әйнектелген беттердің жылу берілуіне кедергісі, м

2

°С/Вт; 

t

қ.а.

 – есепті кезең үшін нормаланатын ішкі температураға тең болып қабылданатын, 

қызмет көрсету аймағындағы ауа температурасы, °С; 

t

с

 – сыртқы ауаның есепті температурасы, °С; 

F

2

i

  –  сыртқы  қабырғалардың  беттері  мен  еденнен  4,0  м-ден  жоғары  биіктіктегі 

әйнектелген беттердің аудандары, м

2

;  

R

0,2

i

  –  сыртқы  қабырғалар  мен  еденнен  4,0  м-ден  жоғары  биіктіктегі  әйнектелген 

беттердің жылу берілуіне кедергісі, м

2

°С/Вт; 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

21

 

t

ж.а.

  –  жоғарғы  аймақтағы  ауа  температурасын,  °С,  мына  формула  бойынша 

анықтайды: 

 

t

ж.а.

  = t

қ.а.

+

D

(h  −  4),

 

(33) 

 

мұндағы D – үй-жайдың төменгі аймағына шашырап келуі кезіндегі орташаландырылған 
мәні 2-сурет бойынша қабылданатын температуралық градиент, ºС/м; 

h – үй-жайдың биіктігі, м;  
4 – [6] сәйкес жылу жоғалтуларды анықтау кезінде үй-жай биіктігін бөлу сызығы, м; 
F

ж.

 – жабын бетінің ауданы, м

2

; 

R

0

жаб.

 – жабынның жылу берілуіне кедергісі, м

2

°С/Вт. 

5.7.4

 

Маусымдық кәсіпорындар үшін жылыту мен желдетуді есептеу кезінде сыртқы 

ауа  температурасын  осы  ережелерге  сәйкес  анықтау  ұсынылады.  (32)  формуладағы 
құрауыштардың саны қоршау конструкциясының түрі мен үй-жай биіктігіне байланысты 
болады. 

5.7.5

 

Үй-жайға әкелінетін ыдысты жылытуға жұмсалатын жылу ысыраптары: 

 

Q

ж.

  =  ΣP ∙ c

ы

∙  

(t

қ.а.

− t

ы

)

3,6

,

 

(34) 

 

мұндағы Р – үй-жайға әкелінетін ыдыстың салмағы, кг/сағ.; 

с

ы

 – ыдыс материалының үлесті жылу сыйымдылығы, кДж/(кг·°С); 

t

ы

 – жылыту үшін сыртқы ауаның есепті температурасына тең болып қабылданатын 

ыдыс материалының температурасы, °С. 

5.7.6

 

Ағымдық  ауаны  жылытуға  жұмсалатын  жылу  мөлшерін  мына  формула 

бойынша анықтайды: 

 

Q

а

  =  L ∙ c

р

∙ γ ∙

(t

қ.а.

− t

с

)

3,6

 ,

 

(35) 

 

мұндағы L – 5.12, 5.13-тармақтарына сәйкес үй-жайдағы ылғалды араластыруға арналған 
сыртқы ауа мөлшері, м

3

/сағ.; 

c

р

 = 1 кДж/(кг·ºС) – ауаның үлесті жылу сыйымдылығы;  

γ – ағымдық ауаның тығыздығы, кг/м

3

;  

3,6 – БЖ жүйесіне аудару коэффициенті. 

5.7.7

 

Q

ү.к.

, Вт үй-жайларға келетін жылуды мына формула бойынша анықтайды: 

 

Q

ү.к.

  =   Q

э

+ Q

я

+ Q

шект.

+ Q

жж

 ,

 

(36) 

 

мұндағы Q

э

 – орнатылған электр қозғалтқыштарынан бөлінетін жылу, Вт; 

Q

я

 – қызмет көрсетуші құрамнан бөлінетін жылу, Вт; 

Q

шект.

 – шектес үй-жайлардан бөлінетін жылу, Вт;  

Q

жж

 – қызған жабдық беттерінен бөлінетін жылу, Вт;  

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

22

 

Q

эж.

 – электрмен жарықтандырудан бөлінетін жылу, Вт. 

5.7.8

 

Электр қозғалтқыштарынан бөлінетін жылу: 

 

Q

э

= 10

3

∙ μ

1

∙ μ

2

∙ μ

3

∙ μ

4

∙ N

ном

, Вт ,

 

(37) 

 

мұндағы 10

3

 – пропорционалдық коэффициенті; 

μ

1

 

–

 

0,7-0,9 

шегінде 

қабылданатын 

белгіленген 

қуаттылықты 

пайдалану 

коэффициенті; 

μ

2

 

–

 

0,5-0,8-ге  тең  болып  қабылданатын  жүктелу  коэффициенті  (қуаттылықты 

орташа тұтынудың ең жоғары тұтынуға қатынасы); 

μ

3

 

–

 

технологиялық  талаптарға сәйкес 0,5-1-ге тең болып қабылданатын машиналар 

жұмысының мезгілдестік коэффициенті; 

μ

4

 

–

 

0,65-1-ге тең болып қабылданатын, бөлінетін жылудың ауамен ассимиляциясын 

есепке алатын коэффициент;  

N

ном.

  –  орнатылған  электр  қозғалтқыштарының  жиынтық  номиналды  қуаттылығы, 

кВт. μ

1

–μ4 коэффициенттерінің мәндерін анықтамалық мәліметтер бойынша қабылдайды. 

8

7

6

5

4

0.5

0.6

0.7

0.8

0.9

1

1

2

 

2-сурет

 – Үй-жайдың биіктігі мен q, Вт/м

3

 жылу кернеулігіне қарай температуралық 

градиенттің орташа мәндері Δ, °С/м; а – температуралық градиент Δ, °С/м; б – үй-жайдың 

биіктігі, м; 1 – 23 Вт/м

3

 дейін; 2 – 46 Вт/м

3

 дейін 

 

5.7.9

 

Қызмет  көрсетуші  құрамнан  бөлінетін  жылуды  мына  формула  бойынша 

анықтайды:  

 

Q

я

  =  қ (q

т

  −   q

ж

),

 

(38) 

 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

23

 

мұндағы қ – қызмет көрсетуші құрамның саны, адам. 

q

т

 – бір адамнан бөлінетін толық жылу мөлшері, Вт/адам; 

q

ж

 – ылғалды буландыруға жұмсалатын жасырын жылу мөлшері, Вт/адам. q

т

 және q

ж

 

шамаларын 4-сурет бойынша анықтау қажет.  

б – ауа температурасы, °С; 
в – ылғал бөлу, г/сағ. – жылудың толық мөлшері. 
5.7.10

 

Шектес үй-жайлардан келетін жылуды мына формула бойынша анықтайды:  

 

Q

шект.

  =   (

1

R

шект.

) Δt

шект.

∙ F

шект.

,

 

(39) 

 

мұндағы R

шект.

 – шектес үй-жайларды бөліп тұратын қоршаудың жылу берілуіне кедергісі, 

м

2

·°С/Вт; 

Δt

шект.

 – шектес үй-жайлардың арасындағы температуралық айырма, °С;  

F

шект.

 – шектес үй-жайларды бөліп тұратын қоршау бетінің ауданы, м

2

. 

3

2

1

1

2

3

4

349

291

233

174.5

116.3

58

10

15

20

25

30

35

50

100

150

200

250

300

350

400

450

500

 

 

3-сурет

 – Адам бөлетін жылу мен ылғал мөлшерінің үй-жайдағы ауа температурасы мен 

жұмыс сипатына тәуелділігі: а – жылу бөлу, Вт; в – ылғалды буландыруға жұмсалатын 

жылу, Вт; 1 – тыныштық күйіндегі адам; 2 – мекемедегі жеңіл жұмыс; 3 – дене еңбегі; 4 

– ауыр дене еңбегі 

  

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

24

 

5.7.11

 

Технологиялық  жабдықтың  қызған  беттерінен  бөлінетін  жылуды  паспорттық 

мәліметтер  бойынша  қабылдайды.  Жарық  көздерінен  бөлінетін  жылу  жиынтық 
белгіленген қуаттылыққа тең. 

5.7.12

 

Жылыту жабдығы бірліктерінің санын оның жеке қуаттылығы және Q

жыл.

 

мәні 

негізінде  анықтайды,  ал  оны  орналастыру  (көлемдік-жоспарлық  шешімді  есепке  ала 
отырып)  үй-жай  көлемінде  температуралық  өрістің  біркелкі  таралуын  қамтамасыз  етуі 
тиіс. 

 

5.8

 

Қысқы (күзгі) және жазғы мезгілдердегі ауа алмасу  

 

5.8.1

 

Өндірістік  үй-жайлардағы  ауа  алмасуы  жергілікті  және  жалпы  алмастыратын 

желдету  жүйелері  арқылы  жүзеге  асырылады.  Жергілікті  желдетуді  жылу  мен  ылғалды 
мол бөлетін жабдықтан қарастыру мақсатқа сай болады. 

Жергілікті ауа сорғыштармен ұсталмайтын және цехқа бөлініп шығарылатын жылу 

мен  ылғал  ішкі  ауада  температураның  нормативтік  мәндеріне  және  салыстырмалы 
ылғалдылыққа қол жеткізілгенге дейін жалпы алмастыру желдеткішімен араластырылады 
(қысқы мезгілде жылыту жүйесі қосылып тұрған кезде). Жалпы алмастыру желдеткішімен 
сыртқа  шығарылатын  ауаның  мөлшерін  өндірістік  үй-жайдың  жұмыс  режиміне  сәйкес 
жылдың екі – қысқы және жазғы мезгілдері үшін анықтау ұсынылады. 

5.8.2

 

W,  кг/сағ  технологиялық  жабдықтағы  сұйықтықтың  ашық  бетінен  шығатын 

буланулар  үй-жайдағы  негізгі  ылғал  бөлулер  болып  табылады.  V  >  0,2  м/с  болатын  үй-
жайлардағы ауаның қозғалғыштығына байланысты осы ылғал бөлулердің (ауамен жылыту 
жүйесі, механикалық желдету) мәндерін 3- және 4-суреттер бойынша анықтау ұсынылады. 
Суланған еден бетінен шығатын булану оның эпизодтық сипатына байланысты есептерде 
есепке алынбайды. 

5.8.3

 

Жергілікті ауа сорғыштар болған жағдайда, жалпы алмастыру желдеткіші үшін 

ауа алмасу (ағымдық ауа мөлшері), м

3

/сағ., суық мезгілде 

L

ж.ж.

қыс

= ρ

ж.а.

L

жерг.ж.

 жергілікті ауа 

сорғыштардың өнімділігіне тең көлемде қабылданады. 

5.8.4

 

L

жерг.ж.

,  кг/сағ.  жергілікті  ауа  сорғышпен  сыртқа  шығарылатын  ауаның 

мөлшерін, оның шамасы туралы мәліметтер болмаған жағдайда, мына формула бойынша 
анықтау қажет: 

 

L

жерг.ж.

= 3600 ∙ f ∙ V ∙ ρ

ж.а.

 ,

 

(40) 

 

мұндағы f – жабынның есепті қимасының ауданы, м

2

; 

V – жабынның есепті қимасындағы нормативтік құжаттардың нұсқаулары бойынша 

қабылданатын  және  жылу  мен  ылғал  бөлулер  үшін  0,2-0,7  м/с  шегінде  болатын  орташа 
жылдамдық;  

ρ

ж.а.

 – жергілікті ауа сорғыштармен сыртқа шығарылатын ылғалды ауаның массасы, 

кг/м

3

. 

5.8.5

 

Жазғы  мезгілде  үй-жайда  мүмкін  болатын  температураны  қалыптастыру  үшін 

жалпы алмастыру желдеткішінің ауа алмасуын мына формула бойынша анықтайды:  

 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

25

 

L

ж.ж

жаз

=

3,6(Q

ж.ж

+ Q

қор.к.

+ Q

э

+ Q

я

)

I

2

− I

1

,

 

(41) 

 

мұндағы 3,6 – БЖ өлшем бірліктеріне ауыстыру коэффициенті; 

Q

қор.к

  –  [17]  бойынша  анықталатын,  үй-жайға  қоршау  конструкциялары  мен  жарық 

ойықтары арқылы енетін күн радиациясынан бөлінетін жылу мөлшері, Вт;  

I

1

 – ағымдық ауаның үлестік энтальпиясы, кДж/кг; 

I

2

, кДж/кг ішкі ауаның үлестік энтальпиясын, ε, кДж/кг үдеріс сәулесінің көмегімен 

анықтаймыз: 

 

ε  =

Q

ж.ж

+ Q

қор.к

+   Q

э

+ Q

я

· 3,6

W

а

 ,

 

(42) 

 
 
5.9

  

Жылыту  мен  желдетудің  ұсынылатын  режимдерін  қамтамасыз  ететін 

инженерлік іс-шаралар

  

 

5.9.1

 

Келесі іс-шаралар арқылы конвективті және сәулелі жылудың елеулі мөлшерде 

бөлінуінің, жұмыс үй-жайларындағы ауаның зиянды бөлінулермен ластануының, олардың 
таралуының алдын алу мақсатқа сай болады: 

а)

 

конвективті  немесе  сәулелі  жылу  бөлу  көздерінде  (вакуумдік  аппараттар, 

жылытқыштар, кептіргіштер, құбырлар және т.с.с.) тиісті жылу оқшаулау болуы тиіс;  

б)

 

жұмыс үй-жайларында орнатылған жабдықтың сыртқы беттерінің температурасы 

[8] келтірілген мәндерден аспауы тиіс; 

в)

 

елеулі  мөлшерде  ылғал  бөлетін  технологиялық  жабдық  герметикалануы  тиіс 

немесе онда су буларының жергілікті сорғыштары бар кабиналар, бүркеніштер, шкафтар, 
шатырлар түріндегі жаппасы, қақпағы болуы тиіс; 

 

                                                   

𝑊

𝐹

0,89, [

кг

4(м

2

)

0,89

]

                                                                                    (43) 

                            

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

26

 

10

5

4

3

2

1

0.8

0.6

0.4

0.2

0.15

0.1

30

50

70

90

=60%

=75%

t,°C

=30%

 

 

4-сурет

 – φ, % ішкі ауаның салыстырмалы ылғалдылығына және t, °С ауа 

температурасына қарай технологиялық жабдықтың ашық сулы бетінен бөлінетін ылғал,  

t

ы

 үшін = 16 °C, P

δ

 = 1,01 · 10

5

 Па. 

 
г)

 

елеулі  мөлшерде  шаң  бөлетін  үдерістер  (ыдыс  жасау  және  т.б.)  басқа  өндірістік 

үдерістерден оқшаулануы тиіс; 

д)

 

шаң  бөлу  көздері  болып  табылатын  жабдықтың немесе  оның  бөлшектерінің  үсті 

жабылуы және барынша герметикалануы тиіс. 

5.9.2

 

Қысқы  және  жазғы  есепті  режимдерді  жылытудың  және  механикалық  сорып-

тарату  желдеткішінің  көмегімен  қамтамасыз  ету  ұсынылады.  Жалпы  алмастыру 
желдеткіші  болған  жағдайда,  сорып  шығару,  қағида  бойынша,  үй-жайдың  жоғарғы 
аймағынан  жүзеге  асырылады.  Жергілікті  желдеткіш  жұмысының  ұзақтығы  сол  арқылы 
жергілікті  ауа  сорғыштардың  өткізілуі  қарастырылатын  жабдық  жұмысының  уақыты 
бойынша анықталады. 

 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

27

 

30

50

70

90

t,°C

10

5

4

3

2

1

0.8

0.6

0.4

0.2

=60%

=75%

=30%

 

 

5-сурет

 – φ, % ішкі ауаның салыстырмалы ылғалдылығына және t, °С су температурасына 

қарай технологиялық жабдықтың ашық сулы бетінен бөлінетін ылғал, t

ы

 үшін = 22°C және 

P

δ

 = 1,01 · 10

5

 Па. 

 

5.9.3

 

Жергілікті және жалпы алмастыру желдеткішінің сорып шығаратын желдеткіш 

жабдығының  жұмысын  сол  арқылы  жергілікті  ауа  сорғыштар  өткізілетін  технологиялық 
жабдықпен бұғаттауды қарастыру ұсынылады. 

5.9.4

 

Қысқы және жазғы мезгілдерде өндірістік үй-жайларда жергілікті және жалпы 

алмастыру желдеткішінің арасында желдетілетін ауа мөлшерін бөлудің бірнеше нұсқасы 
орын алуы мүмкін: 

а) қысқы мезгіл үшін I 

                                                                  L

жерг.ж.

=   L

ж.ж.

                                                        (44)               

 
б) жазғы мезгіл үшін 

                                                         

{

L

жерг.ж.

=   L

ж.ж.

L

жерг.ж.

< L

ж.ж.

                                                       (45)                                      

II 

L

жерг.ж.

< L

ж.ж.

 –

 қысқы мезгіл үшін                                

                                               L

жерг.ж.

< L

ж.ж.

− 

жазғы мезгіл үшін                                     (46) 

III 

L

жерг.ж.

=  0

 

 
І  нұсқада  қысқы  мезгіл  үшін  (а  жағдайы)  негізгі  желдеткіш  жабдықты  жергілікті 

желдеткішпен  сыртқа  шығарылатын  ауа  мөлшері  бойынша  таңдау  қажет,  ал  б)  жағдайы 

ҚР ЕЖ 3.02-131-2012 

 

28

 

үшін  (жазғы  мезгіл  жағдайында)  қосымша  желдеткіш  жабдық  орнату  мақсатқа  сай 
болады. Қосымша сорып-тарату қондырғыларын (құрылғыларын) 

 

                                                                        L

ж.ж.

жаз

− L

ж.ж.

қыс

                                                        (47)                                                

 

тең ауа мөлшері бойынша таңдайды, м

3

/сағ. 

ІІ  нұсқа  үшін  негізгі  ағымдық  желдеткіш  жабдықты  –  жалпы  алмастыру 

желдеткішінің өнімділігі  бойынша, ал жергілікті  ауа сорғыштар болған  жағдайда, негізгі 
сорып шығаратын желдеткіш жабдықты  

 

                                                                           L

ж.ж.

қыс

−   L

жерг.ж.

 

                                                

(48) 

 

ауа мөлшері бойынша таңдау ұсынылады. 

Қысқы  мезгілде  үй-жайдағы  ауаның  мүмкін  болатын  салыстырмалы  ылғалдылық 

деңгейіне қарай желдеткіш жүйенің қайта айналуға жұмыс істеуі мүмкін.  

Жылдың жазғы мезгілінде желдеткіш 

 L

ж.ж.

жаз

 .

 өнімділігін қамтамасыз етуі тиіс.  

Қосымша желдеткіш жабдықтың өнімділігі 
 

                                                                        L

ж.ж.

жаз

− L

ж.ж.

қыс

 .

                                                      (49) 

 
ІІІ  нұсқа  үшін  негізгі  сорып-тарататын  желдеткіш  жабдығы  – 

L

ж.ж.

қыс

  ауа  мөлшері 

бойынша, ал қосымша желдеткіш жабдығы  

 

L

ж.ж.

жаз

− L

ж.ж.

қыс

 

 

 
ауа мөлшері бойынша таңдалады. 

5.9.5

 

Жазғы  режимге  көшкен  кезде  жылытуды  өшіріп,  жалпы  алмастыру 

желдеткішінің қосымша сорып-тарататын желдеткіш қондырғыларын қосады, олар қысқы 
мезгілдің  негізгі  қондырғыларымен  бірге  жазғы  мезгіл  жағдайларын  қамтамасыз  етеді. 
Ағымдық ауаны үй-жайға [9] талаптарына сәйкес береді. 

5.9.6

 

Барлық  өндірістік  үй-жайлардағы  жылытуды,  қағида  бойынша,  ағымдық 

желдеткішпен  және  кезекші  сумен  немесе  бумен  жылытатын  қондырғымен  біріктірілген 
ауамен  жылыту  жүйесі  етіп  қабылдайды.  Жылытуды  жұмыс  аймағындағы  ауа 
температурасы бойынша реттейді.