СП РК 3.04-104-2014 ПЛОТИНЫ БЕТОННЫЕ И ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫЕ (ҚР ЕЖ 3.04-104-2014)

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

Судың бөгеттің жоғарғы жағындағы бөліктерінен өздігінен бұрылуын қамтамасыз

ету үшін бойлық галереяның біреуін төменгі бьефтің максималдқ деңгейінен жоғары
жобалау керек. Төменде жатқан галереялардан суды соруды қарастыру керек. Төменгі
бьефке суды шығару барлық жағдайда минималдық деңгейден төмен болуы керек.

7.1.15 Бөгеттердің іргелері мен құрылыстық жіктерін цементтеу үшін орнатылатын

галереяның  өлшемдері,  сонымен  қатар  вертикаль  дренажды  жасау  және  орнына  келтіру
бетонды  суытуға  арналған  құбыр  жолдары  мен  шоғырсымдық  коммуникацияларды
орналастырудың есебі  бар бұрғылау, цементтеу және басқа жабдықты өткізу мен жұмыс
істеуіне мүмкіндік беруі керек.

Суды жинау мен бұруға, бөгет бетонының күйіне бақылау жүргізуге және жіктерді

тығыздауға, КАА және басқа да коммуникацияларды орналастыруға арналған
галереялардың енін 1,2 м кем емес, ал биіктігін 2,0 м кем емес етіп қабылдау керек.

Суды жинау мен бұруға арналған галереялардың еденін су ағызатын сауыттың

жағына қарай 1:40 аспайтын еңіспен жобалау керек.

7.1.16 Галереяларының бірнеше ярустары бар бөгеттер үшін олардың арасында

марштық баспалдақ немесе лифт арқылы байланысты қарастыру керек. Әрбір бойлық
галереяның бір-бірінен 300 м аспайтын қашықтықта орналасқан кемінде екі апаттық
шығысы болуы керек.

7.1.17 Бетон бөгеттердің, ал негізделген жағдайда – темірбетон бөгеттердің де

тіректік шегінің созылған аймағында гидрооқшаулау құрылғысының (асфальттік-қалау,
құйылған асфальтті, сіңірмелі битумдық, қалау минералдық, бояулы полимерлік және
полимербитумдық ж.с.с.) мақсатқа сай екендігін қарастыру керек.

7.1.18 Жылдың ең суық айындағы сыртқы ауаның минус 25 °С төмен емес орташа

айлық температурасы кезінде судың ауыспалы деңгейінің аймағында жеңіл асфаль-
бетоннан, эподсидтік-таскөмірлік және поливинил-хлоридтік пенопластардан және басқа
жылу гидрооқшаулағыш материалдардан жасалған жылу гидрооқшаулауды бетон бойына
(су ағызатыннан басқа) орналастыруды қарастыру керек.

7.1.19 Қоршаған ортаны қорғауды 12-бөлімнен қара.

7.2 Деформациялық жіктер және оларды тығыздау

7.2.1 Бетон және темірбетон бөгеттерді жобалау кезінде тұрақты (секцияаралық және

вертикаль жік-кесіктер) және уақытша (құрылыстық) деформациялық жіктерді қарастыру
керек.

7.2.2 Бөгеттер мен бетондау блоктарының секцияларының өлшемдерін:
– бөгеттің түрі мен биіктігіне, ГЭС ғимараты секциясының өлшеміне, сонымен қатар

бөгеттерде су жіберетін тесіктердің, оның ішінде турбиндік су таратқыштардың
орналасуына;

– бөгетті салу әдістеріне;
– ағыстың көлденең қиысуының формасына, бөгет іргесінің геологиялық құрылысы

мен деформациясына, жіктердің арасындағы бөгет секциясының бетонының
монолиттілігін қамтамасыз етудің есебімен құрылыс салу ауданының климаттық
жағдайына байланысты анықтау керек.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

7.2.3 Деформациялық жіктердің түрлері мен олардың арасындағы қашықтықты

таңдау кезінде ҚНжЕ 2.06-08 талаптарын сақтау керек.

7.2.4 Тұрақты деформациялық жіктердің енін жіктің конструкциясының, оны

толтыратын материалдың деформациялық қасиеттерінің және бөгет секцияларының бір-
біріне қатысты тәуелсіз орын ауыстыруын қамтамасыз етудің есебімен бөгеттердің
жанасқан секцияларының есептік күтпелі деформациялары бойынша тағайындау керек.

7.2.5 Тұрақты деформациялық жіктердің конструкцияларын алдын-ала тағайындау

кезінде олардың:

– температуралық енін – беткі шектер мен жоталардан 5 м аспайтын қашықтықта

0,1-1 см; ал бөгеттің денесінің ішінде – 0,1-0,3 см;

– температуралық-шөгінділік енін – кез-келген жартасты емес және жартасты

іргелердің топырақтарында бөгеттің іргетастық тақтайшасы мен суұрманың шегінде – 1-2
см;

– іргенің жартасты емес топырақтарында бөгеттің іргетастық тақтайшасынан жоғары

– 5 м кем емес етіп қабылдау керек (9-сурет).

7.2.6 Тұрақты деформациялық жіктердің конструкциясында:
– оның су сіңірмеушілігін қамтамасыз ететін тығыздауды;
– тығыздау немесе оны айналып өту арқылы кірген суды бұруға арналған дренаждық

құрылғыны;

– жіктің күйін қадағалауға және тығыздауды жөндеуге арналған бақылау

шахталарының құрылғыларын және галерияларын қарастыру керек.

7.2.7 Бөгеттердің тұрақты деформациялық жіктерін тығыздауды:
– жікте орналасуы бойынша – вертикаль, горизонталь және пішіндік (10-сурет);
–  конструкция  мен  материалдары  бойынша  –  металдан,  рәзіңкеден  және

пластмассалық

массалардан

жасалған

диафрагмалар

(10.а-сурет),

асфальттық

материалдардан жасалған буаттар мен тығындар (10.б-сурет), инъекциялық (цементтеу
және битумдау) (10.в-сурет), бетоннан және темірбетоннан жасалған діңгектер мен
тақтайшалар (10.г-сурет) етіп бөлу керек.

III және IV кластарының бөгеттері үшін бос көлем деңгейінен (БКД) төмен судың

әсер етуіне тұрақты ағаштан жасалған антисептирленген ағаш элементтерден тығыздықты
қолдануға жол беріледі, ол жерде:

– тығыздау материалы секция жігін құрайтын бетонға тікелей жанасуы керек;
– асфальттық материалдың байланысындағы бетонмен кернеудің шамасы

қарастырылатын қиысуда сол қиясудағы судың сыртқы гидростатикалық қысымының
шамасынан кем болмауы керек;

– жікті тығыздаудың пішіні бойынша бетон арқылы сүзетін ағынның ағысының

орташа градиенттері 8.1.12 берілген шамалардан аспауы керек.

Бөгеттердің тұрақты жіктерінің тығыздалуындағы ағыстың қолданыстағы орташа

градиентін анықтаған кезде:

– жіктің аймағында бетонның температурасы 4-6°С шамасында өзгерген кезде –

сүзудің  жолдарын  диафрагмалар  мен  буаттардың  арасындағы  жіктердің  цементтелген
немесе  битумдалған  телімдерінің  ұзындығында  сүзу  жолының  есебімен  асфальттық
буаттарға, металл немесе рәзіңке диафрагмаларға айналма жолға тең;

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

– жіктің аймағында бетонның температурасы 6°С шамасында өзгерген кезде –

сүзудің жолдарын жіктердің цементтелген немесе битумдалған телімдерінің ұзындығында
сүзу жолының есебісіз асфальттық буаттарға, металл немесе рәзіңке диафрагмаларға
айналма жолға тең етіп қабылдау керек.

7.2.8 Жобада бөгет алдындағы судың деңгейінің көтерілуіне дейін уақытша

вертикаль  құрылыс  жіктерін  монолиттеуді  орындау  керек.  Бағанаралық  жіктерді
монолиттеу  мерзімдері  мен  тәртібін  бағандардың  температуралық  иілуінің  және  оны
бөгеттің кернелген күйін жақсарту үшін пайдаланудың есебімен массивті монолиттеудің
жобалық температурасына байланысты белгілеу керек.

7.2.9 Бөгеттерді жобалау кезінде бетонмен толтырылған уақытша кеңейтілген

жіктердің құрылғысын (түйістіретін блоктарды) қарастыруға жол беріледі. Кеңейтілген
жіктерді монолиттеудің мерзімдерін бетон массивтері мен қоршаған ортаның арасындағы
температураны теңестірудің, шөгінділерді тұрақтандырудың және су қоймасын
толтырудың есебімен белгілеу керек.

1-1 2-2

в г

5 м артық емес

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

9-сурет – Жартасты (а, б) және жартасты емес (в, г) іргелердегі бөгеттердің тұрақты

деформациялық жіктердегі тығыздаудың орналасу схемалары

1 – жік, t = 0,5-1 см; 2 – жік, t = 0,1- 0,3 см; 3 – жік, t = 1-2 см; 4 – жік, t = 5 см;

5, 6, 7 – сәйкесінше вертикаль, горизонталь және пішіндік тығыздау; 8 – дренаждық

құрылғы; 9 – қарау шахтасы; 10 – қарау галереясы

9-сурет – Бетон және темірбетон бөгеттердің деформациялық жіктерін негізгі

тығыздаудың схемалары

а – металдан, рәзіңкеден және пластмассалық массалардан жасалған диафрагмалар; б –

асфальттық материалдардан жасалған буаттар мен тығындар; в – инъекциялық (цементтеу

және битумдау) тығыздау; г – бетоннан және темірбетоннан жасалған діңгектер мен

тақтайшалар; 1 – металл табақша; 2 – бейінделген рәзіңке; 3 – асфальт мастика; 4 –

темірбетон тақтайша; 5 – цементтеуге арналған ұңғымалар; 6 – цементтік қақпақтар; 7 –

темірбетон діңгек; 8 – асфальт гидрооқшаулау тығын

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

7.3 Су жинайтын, су жіберетін және су шығаратын имараттар

7.3.1 Бетон және темірбетон бөгеттерде

су жинағыш, су жібергіш және су

шығарғыштар орналасуы мүмкін.
7.3.2 Бөгеттің суағар фронтының ұзындығын, беткі және тереңдіктегі су шығаратын
құрылғылардың өлшемдері мен санын ҚР ҚНжЕ 3.04-01 сәйкес белгіленетін және судың
салыстырмалық шығындарының геологиялық жағдайлары кезінде рұқсатты негізгі есептік
жағдайдың лақтырмалы шығынының шамасына байланысты, ағыстың өзен ағынына және
гидро тораптың басқа имараттарының жұмысына әсер етуінің, бьефтегі ағындық ағыстың
гидравликалық тәртібіне қойылатын талаптардың және ағындар мен жағалардың
деформациялануынан пайда болған төменгі бьефтегі судың деңгейінің өзгеруінің есебімен
нұсқалардың техника-экономикалық есептердің негізінде қабылдау керек.

I, II және III кластарының бөгеттері үшін гидравликалық есептер мен зертханалық

зерттеулердің  нәтижелері  бойынша  әзірленген  нұсқалардың  техника-экономикалық
көрсеткіштерін  салыстыруды  жүргізу  керек;  IV  класының  бөгеттері  үшін  нұсқаларды
салыстыруды  гидравликалық  есептер  мен  аналогтардың  нәтижелері  бойынша  жүргізу
керек.

7.3.3 Барлық кластағы суағар бөгеттерінің ауыздықтарының негізгі пішінін бөгеттің

суағар шегімен бірқалыпты жанасатын қисық сызықтық кескінінің вакуумсыз пішіні етіп
қабылдау керек. Суағар шектің еңісі мен оның ұзақтығын бөгет пішінінің конструктивтік
ерекшеліктеріне байланысты белгілеу керек [6.2.3].

12 м дейінгі ағыс кезінде су ағызатын бөгеттердің ауыздықтарының кескінін

трапецеидалдық немесе тік бұрышты етіп қабылдауға жол беріледі. Вакуумдық
ауыздықтарды қабылдау техника-экономикалық және гидравликалық есептермен,
сонымен қатар зерттеулермен негізделуі керек.

7.3.4 Бөгеттердің су ағызатын имараттарын және жылдамдығы 15 м/с асатын сүйір

су ағысы бар төменгі бьефтің бекітпелерін жобалау кезінде:

– жалпы вакуумның жоқ екендігін немесе минималдық мәнін қамтамасыз ететін

сүйір беттің қалыпты кескінін; жергілікті тегіссіздіктерді тегістеуді;

– кавитацияның (ойық-аэраторлар, діңгектер, дефлекторлар немесе олардың

транзиттік  ағыстың  үзілуіне  және  оның  су  астындағы  және  қабырға  маңындағы
қабаттарының  ауаны  қанықтыруына  әкелетін  тиісті  ауа  жіберетін  құрылғыларымен
үйлесімі) пайда болуы ықтимал аймақтағы ауаны жеткізіп салуды;

– жоғары кавитациялық тұрақтылығы бар бетондарды, оның ішінде полимерлік

тұтқырлар негізіндегі арнайы бетондарды пайдалануды қарастыру керек.

7.3.5 Терең су ағызғыштың осьін тік сызықты етіп жобалау керек. Қисық сызықты

осьті гидро тораптың жалпы құрастырудың жағдайларынан пайда болып, арнайы
гидравликалық есептер мен зерттеулерді талап ететін жағдайларда қабылдауға жол
беріледі.

Ауыздықтың жоғарғы жағдайы мен терең су ағызғыштың осьінің еңісін бөгеттің

конструктивтік ерекшеліктері мен су ағызғыштың соңғы телімінің, шығындарды жіберу

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

схемасы бойынша анықталатын жоғарғы бьефтегі су деңгейінің өзгеру диапазонының
есебімен тағайындау керек.

Терең су ағызғыштардың кірістік қиысуының кернеулерінің қалыпты кескіні болуы

керек. Терең су ағызғыштардың жанды қиысуының ауданын кіріс телімде, әдетте,
қалыпты азайту керек.

Ысырманың камералары кіріс ауыздықта немесе терең су ағызғыштың трактының

орташа  бөлігінде  орналасқан  кезде  ауаның  ысырмаға  жеткізілуін  қарастыру  керек.
Аэрациялық  шахтаның  сағасын  барынша  (су  ағызғыштың  конструктивтік  шарттары
бойынша)  ысырмаға  жақындату  керек;  ол  судың  шашырауы  мен  бүркуінен  қорғалуы
керек.

7.3.6 Бөгеттің беткі және тереңдегі суағарларының соңғы телімдерінің

коснтрукциясын судың шығыстағы салыстырмалық шығынының шамасына, ірге
топырағының сипатына, сонымен қатар бьефтерді түйістірудің негізгі гидравликалық
тәртіптеріне қойылатын талаптарға байланысты таңдау керек.

7.3.7 Бьефтердің түйісуінің беткі тәртібі кезінде суағардың аяғында суға батпайтын

тәртіпті жасайтын, бұл жерде секіру тұрақты болуы керек, горизонталь немесе еңісті беті
бар  кертпеш-тұмсықты  қарастыру  керек;  ағын  имаратқа  жанасқан  телімге  қарай  өзеннің
ағысы мен жағаларын қауіпті шайып кетуді тудырмауы керек. Түйістірудің беткі тәртібін
мұз бен басқа да жүзетін денелерді жіберуінің есебімен қабылдау керек.
7.3.8    Бьефтердің  түйісуінің  су  түбіндегі  тәртібі  кезінде  суағар  бетінің  бірқалыпты
немесе  шағын  кертпеш  арқылы  суұрмамен  түйісуін  қарастыру  керек.  Суұрма  мен
рисберманың бетінің белгісін, олардың ұзындықтары мен қалыңдықтарын гидравликалық
зерттеу  мен  төменгі  бьефтегі  гидравликалық  жағдайларға  әсер  ететін  іс-шаралардың
барлық  кешенінің  (суұрмада  суға  кететін  секірудің  пайда  болуына  және  ысырмалармен
епті  әдісті  жасауға  жағымды  жағдайлар  жасайтын  энергияны  сөндіргіштер;  бетон
рисбермадан  бекітілмеген  ағысқа  қарай  ауыспалы  бекітпелер;  ауыспалы  бекітпеден
кейінгі шөміш ж.б.) есебі бар нұсқаларды техника-экономикалық салыстырудың негізінде
белгілеу керек. Қажет болған жағдайда бөгеттің құрылысын салу кезінде суды және мұзды
жіберуге қатысты шараларды қарастыру керек.

7.3.9 Бьефтердің ағыс ұрмасымен түйісуі кезінде судың ағысын имарат үшін қауіпсіз

төменгі бьефке лақтыратын, ал жіңішке қақпаларда – ағыстың жағаға қауіпті әсер етуін
жоққа шығаратын трамплин-тұмсықты қарастыру керек.

Судың құлайтын жерінде әлсіз сызатты ірге болған жағдайда, гидравликалық

есептер мен зерттеулердің негізінде су энергиясын сөндірудің қажетті қарқындылығын
қамтамасыз етуге арналған:

– суұрмалық құдықтың немесе шаюдың жасанды орынның құралы;
– ұрмалы ағысты көп ярустық трамплин-тұмсықтардың, сейілтетін трамплиндердің,

ыдыратушылардың көмегімен үлкен алаң бойынша бытыратқышты орналастыру ж.с.
сияқты арнайы іс-шараларды қарастыру керек.

7.4 Бөгеттерді іргемен түйіндестіру

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

7.4.1 Бөгет іргесіндегі топырақты жою (алып тастау) минималды болуы және ірге

топырағын бекітуге қатысты іс-шаралардың есебімен бөгеттерді беріктілік пен
тұрақтылыққа есептеумен негізделуі керек.

7.4.2 Бетон бөгеттердің жартасты іргелерінің байланыс бетін тегістеуге жол

берілмейді. Аркалық және аркалық-гравитациялық бөгеттерді іргенің баурайлы
телімдерімен түйістіруді, әдетте, ойықсыз жүргізу керек.

7.4.3 Бетон және темірбетон бөгеттерді жобалау кезінде, қажет болған жағдайда, ірге

топырағының беріктілік, деформациялық және сүзу қасиеттерін жақсартуға қатысты
төмендегідей іс-шараларды қарастыру керек:

– ірге топырақтарын немесе олардың бөлшектерін цементтелген немесе басқа

тұтқыр ерітінділермен бекіту және тығыздау;

– саз суға құнарлы топырақтарды дренирлеу;
– массивтердің еңістері мен бөктерін ұстап тұрған тірейтін қабырғаны орнату;
– тұрақты емес жартасты массивтерді анкерлеу;
– оларды артынан жеке тығын, кілтек, тұтас белдеу немесе тор түрінде бетон не

темірбетонмен толтыру арқылы ірі сызаттарды, жарықтарды және қуыстарды әрлеу.

7.4.4 Егер ірге сүзілген әлсіз суға тұрақты және жылдам еритін топырақтармен

қаланған барлық жағдайларда сүзуге қарсы және дренаждық құрылғыларды қарастыру
керек. Химиялық және механикалық суффозияға қарсы тұрақты топырақтар кезінде,
мұндай құрылғылар техникалық-экономикалық есептермен негізделуі керек.

Бөгет іргесіндегі сүзуге қарсы және дренаждық құрылғыларды жағадағы және

бөгетке жанасқан имараттардағы гидротораптың аналогтық құрылғылармен түйіндестіру
керек.

7.4.5 Сүзуге қарсы бүркеулерді, әдетте, әлсіз су сіңетін және мүлдем су сіңбейтін

топырақтарға дейін қарастыру керек. Бүркеудің тереңдігі су тірегі болмаған кезде
инженерлік-геологиялық жағдайларды, топырақтардың енгіштігін, бөгет іргесіндегі
қысымға қарсы шаманы, дренаждың бар болуын ж.б. ескеру арқылы есептелінеді.

4-кесте – Имараттың жауапкершілігі бойынша сенімділік коэффициенті

Имараттың жауапкершілік

класы

Төмендегідей шекті жағдай бойынша есептеу кезіндегі

имараттың жауапкершілігі бойынша сенімділік

коэффициенті

бірінші топ

екінші топ

III

1,25
1,20
1,15
1,10

1,0
1,0
1,0
1,0

7.4.6 Сүзуге қарсы бүркеудегі ағынның қауіпті орташа градиенттерін

Icr,m

төмендегідей қабылдау керек:

1) іргенің жартасты емес топырақтары үшін – 9.1.3 тармаққа сай;
2) іргенің жартасты топырақтары үшін:

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

cr,m

= I

adm



(4)

мұнда

adm

–

ҚР ҚНжЕ 3.04-04 сай қабылданатын бүркеудегі ағынның рұқсатты

градиенті;



– имараттың жауапкершілігі бойынша сенімділік коэффициенті, 4-кестені қар.

8 НЕГІЗГІ ЕСЕПТІК ЕРЕЖЕЛЕР

8.1 Жүктемелер, әсер ету және олардың үйлесімдігі

8.1.1 Бетон және темірбетон бөгеттерге түсетін жүктемелерді, әсер ету мен олардың

үйлесімдігін ҚР ҚНжЕ 3.04-01, ҚР ҚНжЕ 3.04-04, осы бөлімге және 13-бөлімге сай
анықтау керек.

8.1.2 Бөгеттерді жүктемелер мен әсер етудің негізгі үйлесімдігіне есептеген кезде:

тұрақты жүктемелер мен әсер етулер:

1) имаратта орналасқан орны пайдалануға беру процесі кезінде өзгермейтін тұрақты

технологиялық жабдықтың (ысырманың, көтеретін механизмдердің т.с.) салмағын қоса,
имараттың өзіндік салмағын;

2) жоғарғы бьефтің дұрыс тірейтін деңгейі (ДТД) кезінде судың имарат арқылы

шығынның технологиялық және экологиялық талаптар бойынша минималдық шығуына
және дренаждық және сүзуге қарсы құрылғылардың дұрыс жұмысына күшпен әсер етуі
кезінде:

– судың бөгеттің жоғарғы және төменгі шектеріне қысымды;
– жоғарғы және төменгі бьефтер жағынан іргенің жүк артуын;
– сүзілетін судың күшпен әсер етуін;
3) бөгетпен бірге қозғалатын топырақтың салмағын, топырақтың жоғарғы және

төменгі бьефтер жағынан бүйір қысымын;

уақытша ұзақ жүктемелер мен әсер етулер:

4) бөгет алдына шығарылған сорғыштардың қысымын;
5) жыл үшін орташа айлық температуралардың тербелісінің орташа амплитудасымен

анықталатын температуралық әсерлерді;

6) дренаждық және сүзуге қарсы құрылғылардың дұрыс жұмысы кезіндегі, жоғарғы

бьефтегі ДТД және төменгі бьефтегі шығынның технологиялық және экологиялық
талаптар бойынша минималдылыққа сәйкес келетін деңгейдегі суға құнарлы топырақтағы
қуыстық қысымды;

қысқа мерзімді жүктемелер мен әсерлер:

7) ҚР ҚН 3.04-01 сәйкес белгіленетін негізгі есептік жағдайдың имарат арқылы

шығынның шығуына сәйкес келетін жоғарғы және төменгі бьефтердегі деңгейлер кезінде,
дренаждық және сүзуге қарсы құрылғылардың дұрыс жұмысы кезінде судың күшпен әсер
етуі кезінде (2 тармақшаның орнына):

– судың бөгеттің жоғарғы және төменгі шектеріне қысымды;
– жоғарғы және төменгі бьефтер жағынан іргенің жүк артуын;

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

– сүзілетін судың күшпен әсер етуін;
– динамикалық жүктемелерді;
8) оның орташа көп жылдық қалыңдығы кезінде анықталатын мұздың қысымын;
9) желдің орташа көп жылдық жылдамдығы кезінде анықталатын толқынның

қысымын;

10) көтеретін, қайта жүктейтін, көліктік құралдар мен басқа конструкциялардан және

механизмдерден (көпір және аспалы крандар ж.с.с.) түсетін жүктемелерді;

11) жүзіп жүрген денелерден түсетін жүктемелерді ескеру керек.
8.1.3 Бөгеттерді жүктемелер мен әсерлердің ерекше үйлесімдігіне есептеген кезде

тұрақты, уақытша созылмалы, қысқа уақытты жүктемелер мен әсерлерді және төмендегі
ерекше жүктемелер мен әсерлердің біреуін ескеру керек:

1) жоғарғы бьефтің үдемелі тірейтін деңгейі (ҮТД) кезінде судың ҚР ҚН 3.04-01

сәйкес белгіленетін барлау есептік жағдайдың имарат арқылы шығынының шығуына
сәйкес келетін төменгі бьефтің деңгейіне және дренаждық және сүзуге қарсы
құрылғылардың дұрыс жұмысына судың күшпен әсер етуі (8.1.2-т. 2, 7 тармақшаларының
орнына):

– судың бөгеттің жоғарғы және төменгі шектеріне қысымы;
– жоғарғы және төменгі бьефтер жағынан іргенің жүк артуы;
– сүзілетін судың күшпен әсер етуі;
– динамикалық жүктемелер;
2) жоғарғы бьефтегі ДТД және шығынның технологиялық және экологиялық

талаптары бойынша минималдылығына сәйкес келетін төменгі бьефтегі деңгей кезінде
дренаждық немесе сүзуге қарсы құрылғының біреуінің қирауымен шарттасқан судың
күшпен әсер етуі (8.1.2-т. 2, 6 тармақшаларының орнына):

– судың бөгеттің жоғарғы және төменгі шектеріне қысымы;
– жоғарғы және төменгі бьефтер жағынан іргенің жүк артуы;
– сүзілетін судың күшпен әсер етуі;
– іргенің суға құнарлы топырағындағы қуыстық қысым;
3) жыл үшін орташа айлық температуралардың тербелісінің максималдық

амплитудасымен, сонымен қатар жыл үшін барынша төменгі орташа айлық
температурамен анықталатын температуралық әсерлер (8.1.2-т. 5 тармақшасының
орнына);

4) 1% қамтамасыздықпен мұздың максималдық көп жылдық қалыңдығы кезінде

анықталатын мұздың қысымы (8.1.2-т. 8 тармақшасының орнына);

5) І және ІІ кластың имараттары үшін – 2%, III және IV кластың имараттары үшін –

4% қамтамасыздықпен желдің максималдық көп жылдық жылдамдығы кезінде
анықталатын толқынның қысымы (8.1.2-т. 9 тармақшасының орнына);

6) сейсмикалық әсерлер.
8.1.4 Жүктемелер мен әсерлердің негізгі және ерекше үйлесімдіктеріне бір уақытта

әрекет ете алатын қысқа мерзімдік жүктемелер мен әсерлерді ғана (8.1.2-т. 7, 8, 9, 10, 11
тармақшалары) қосу керек.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

8.1.5 Іргені жоғарғы және төменгі бьефтегі сумен жүктеудің шамалдарын анықтаған

кезде (8.1.2-т. 2, 7 тармақшалары, 8.1.3-т. 1, 2 тармақшалары) имаратты салғанға дейінгі
және салғаннан кейінгі судың іргеге түсірген қысымының айырмашылығын ескеру керек.

8.1.6 Бөгеттің құрылысын салу кезеңі мен жөндеген жағдайдағы жүктемелер мен

әсерлерді негізгі және ерекше үйлесімдер бойынша қабылдау керек, ал осы жүктемелер
мен әсерлердің шамалары имаратты салудың және жөндеудің нақты жағдайына
байланысты анықталуы керек.

8.1.7 Жүктемелер мен әсерлер пайдалануға беру және құрылыс салу кезеңдері үшін

ең жағымсыз, бірақ ықтимал үйлесімдерде қабылдануы керек.

8.1.8 Бөгеттерді есептеу кезінде жүктемелерге қатысты сенімділік коэффициентін 5-

кесте бойынша қабылдау керек.

8.1.9 Бөгеттердің жалпы беріктілігі мен тұрақтылығын есептеу кезінде сенімділік

коэффициенттері өзіндік салмақ, температуралық, ылғалдылықты және динамикалық
әсерлер үшін, топырақ сипатының



I,II

; с

I,II

;



I,II

есептік мәндері кезіндегі барлық

топырақтық жүктемелер үшін жүктеме бойынша бірлікке тең етіп қабылдануы керек.

8.1.10 I, II және III кластарының бөгеттері үшін бетонның тығыздығын бетонның

таңдаулы құрамынан дайындалған үлгілерді сынау нәтижесінің негізінде анықтау керек.

IV класының бөгеттері үшін бетонның тығыздығын – барлық жағдайда, ал 1, II және

III кластарының бөгеттері үшін – жобалаудың алдыңғы кезеңдерінде 6-кесте бойынша
қабылдауға жол беріледі.

Толтыратын тығыздағыш туралы деректер жоқ болған жағдайда бетонның

тығыздығын толтырғыштың 2650 - 2700 кг/м

тығыздығы кезінде қабылдау керек.

8.1.11 Бөгеттің сыртқы шектерінде су қысымының қарқындылығын төмендегіге тең

етіп қабылдау керек:

(1-



)

мұнда

р'

– гидростатикалық қысым, Па;



–

8.1.15 сай анықталатын бөгет материалындағы қысымға қарсы тиімді

ауданның коэффициенті.

8.1.12 Су қысымының жоғарғы және төменгі бьефтердегі іргелердің еркін беттеріне

қарқындылығын (іргені жүктеу)

(1-



) тең етіп қабылдау керек

мұнда



2,f

– ірге топырағындағы қысымға қарсы тиімді ауданның коэффициенті,

8.1.15-т. қар.

Жоғарғы және төменгі бьефтердегі іргені жүктеуді:
– жартасты іргеде орналасқан биіктігі 60 м кем емес барлық кластың бөгеттерін;
– жартасты емес топырақтарда орналасқан ІІІ және IV кластарының бөгеттерін;
– жартасты іргеде орналасқан биіктігі 60 м артық, І және ІІ кластарының бөгеттерін

– жобалаудың алдыңғы сатысында;

– жартасты емес іргеде орналасқан І және ІІ кластарының бөгеттерін – жобалаудың

алдыңғы сатысында тұрақтылық және беріктілікке есептеу кезінде ескермеуге жол
беріледі.

8.1.13 Сүзілетін судың күшпен әсер етуін төмендегідей түрде ескеру керек (11-

сурет):

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

5-кесте – Бірінші топтың шекті жағдайға қатысты есептеу кезіндегі жүктеме

бойынша сенімділік коэффициентінің



мәндері

Жүктемелер мен әсерлер

Жүктеме

бойынша

сенімділік

коэффициентінің



мәндері

Жүктемелер мен әсерлер

Жүктеме

бойынша

сенімділік

коэффициентінің



мәндері

Тікелей имарат пен
іргенің бетіндегі судың
қысымы; сүзілетін судың
күшпен әсер етуі;
толқындық қысым;
қуыстық қысым

1,0

конструкцияны алдын-ала
кернеуден болатын
жүктемелер

1,0

кемелерден түсетін
жүктемелер (салмақ, басу,
байлаулық және
соққылық)

1,2

мұздық жүктемелер

1,1

Жерастылық сулардың
туннельдердің
қаптамасына
гидростатикалық қысымы

1,1 (0,9)

анықтамалық және әдеби
деректер бойынша
қабылданатын
температуралық және
ылғалдылық әсерлерден
болатын күшейту

1,1

Имараттың

өзіндік

салмағы

(топырақтың

салмағысыз)

1,05 (0,95)

сейсмикалық әсерлер

1,0

Туннельдердің
қаптамаларының өзіндік
салмағы

1,2 (0,8)

темір және автомобиль
жолдарының жылжымалы
құрамынан түсетін
жүктемелер

ҚР ҚНжЕ 3.04-40

бойынша

Топырақтың салмағы
(топырақ салмағынан
түсетін вертикаль қысым)

1,1 (0,9)

кран жолдарының,
жолаушы, қызметтік және
басқа айлақтар мен жаға
маңындағы жолдар
шегінде жүк
айлақтарының аумағында
қоймаланатын
(басылғаннан басқа)
жүктерден түсетін
жүктемелер

1,2

Топырақтың бүйір
қысымы (кестенің 2 және
3 ескертпесін қар.)

1,2 (0,8)

Тосқындардың қысымы

1,2

Жуылған күл-қождық,
шламдық ж.с.с.
материалдан түсетін
қысым

1,0

кран жолдарының
шегінен тыс және басқа
имараттардағы сол сияқты

1,3

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

5-кесте – Бірінші топтың шекті жағдайға қатысты есептеу кезіндегі жүктеме

бойынша сенімділік коэффициентінің



мәндері

(жалғасы)

Жүктемелер мен

әсерлер

Жүктеме бойынша

сенімділік

коэффициентінің



мәндері

Жүктемелер мен

әсерлер

Жүктеме бойынша

сенімділік

коэффициентінің



мәндері

Көтеретін

қайта

жүктейтін

және

көліктік
құралдардан түсетін
жүктемелер

1,2

нормативтік мәндері
көп

жылдық

қадағалаудың,
эксперименталдық
зерттеулердің,
динамикалылықтың
коэффициентінің
есебімен

нақты

өлшеудің

қатарын

статистикалық
өңдеудің

негізінде

белгіленетін
жүктемелердің
кестелерінің
жалғасы

25-бет
1,0

Басылған жүктерден
түсетін жүктемелер

1,3 (1,0)

Жүктер

мен

стационарлық
технологиялық
жабдықты
қоймалайтын
адамдардан түсетін
жүктемелер;

қар

және

жел

жүктемелері

ҚР ҚНжЕ 2.01.07-85*
бойынша

ЕСКЕРТПЕ  1  Жақшада  көрсетілген  жүктеме  бойынша  сенімділік  коэффициентінің  мәндері
коэффициенттің  минималдық  мәндерін  қолдану  имаратты  ең  тиімсіз  батыруға  әкелетін
жағдайларға жатады.
ЕСКЕРТПЕ  2  Жүктеме  бойынша  сенімділік  коэффициентін



іргелер мен имараттардың жеке

түрлерін  жобалаудың  құрылыс  нормалары  мен  ережелеріне  сай  анықталған  топырақтардың
сипаттамаларының  (салыстырмалық  салмағы  мен  беріктілік  сипаттары)  және  материалдардың
(бетонның  ж.б.  салыстырмалық салмағы)  есептік мәндерін  қолдану  арқылы  есептелінген  барлық
топырақтық жүктемелер мен имараттың өзіндік салмағы үшін бірлікке тең етіп қабылдау керек.
ЕСКЕРТПЕ  3  Топырақтың  бүйір  қысымының  жүктемелеріне  арналған



= 1,2 (0,8)

коэффициентінің мәнін топырақтың сипаттамасының нормативтік мәндерін пайдалану кезінде
қолдану керек

6-кесте – Суға құнарлы бетонның жобалық тығыздығы

Толтырғыштың тығыздығы, кг/м

Толтырғыштың максималдық ірілігі кезіндегі

бетонның орташа тығыздығы, кг/м

, мм

120

2600-2650

2370

2410

2430

2660-2700

2400

2450

2470

2700-2750

2440

2490

2500

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

1) дұрыстық бойынша бөгеттің табанына үстемеленген (қысымға қарсы),

қарқындылығы

(



) үстіңгі күштер, мұнда

р –

8.1.14-т. сай анықталатын сүзілетін

судың ағымындағы гидродинамикалық қысым, Па;

2) қарқындылығы

бөгет іргесіндегі көлемдік күштер, бұл жерде

вектордың

горизонталь

және вертикаль

проекциялары төмендегіге тең:

(5)

(6)

Бұл жерде ірге топырағының салыстырмалық салмағы суға құнарлы күйде

қабылданады.

2,f

const кезінде іргенің есептік саласында көлемдік күштердің қарқындылығы

тең, мұнда

– гидродинамикалық қысымның градиенті, 8.1.14-т. қар.

3) ағыстық шек пен дренаждың, сонымен қатар бөгет табаны мен қарқындылығы

төменгі бьефтің деңгейінің арасында орналасқан имараттың бөліктерінінен тұратын

бөгеттің суға құнарлы аймақтарындағы көлемдік күштер, бұл жерде

вектордың

горизонталь

және вертикаль

проекциялары төмендегіге тең:

(7)

(8)

Бұл жерде бетонның салыстырмалық салмағы суға құнарлы күйде қабылданады.

const кезінде бөгеттің суға құнарлы аймақтарының есептік саласында көлемдік

күштердің қарқындылығы

тең.

Егер бөгеттің және іргенің суға құнарлы бөліктерінде

коэффициентінің мәндері

секірмелі түрде

а'

мәнінен

а''

мәніне дейін өзгерсе, бұл жерде

а'

а''

, онда

әртүрлі

мәндері бар саланың шекарасында бөлу сызығына



саласының жағына қарай

бағытталған, қарқындылығы

(



) үстіңгі күштерді үстемелеу керек.

Сүзілетін судың күшпен әсер етуін бөгет іргесіндегі қысымға қарсылық пен көлемді

күштер түрінде ғана:

– жартастық іргелерде орналасқан биіктігі 60 м асатын ІІ кластың бөгеттерін

есептеген кезде – барлық жағдайларда;

– жартастық емес іргелерде орналасқан І және ІІ кластың бөгеттерін есептеген кезде

– барлық жағдайларда ескеру керек.

Сүзілетін судың күшпен әсер етуін қысымға қарсылық түрінде ғана:
– жартастық іргелерде орналасқан биіктігі 60 м асатын барлық кластың бөгеттерін

есептеген кезде – барлық жағдайларда;

– жартастық емес іргелерде орналасқан ІІ және IV кластың бөгеттерін есептеген

кезде – барлық жағдайларда;

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

– жартастық іргелерде орналасқан биіктігі 60 м асатын І және ІІ кластың бөгеттерін,

сонымен қатар жартастық емес іргелерде орналасқан І және ІІ кластың бөгеттерін
есептеген кезде – жобалаудың алдыңғы кезеңдерінде ескеру керек.

Бұл жерде топырақтың салыстырмалық салмағы өлшенген күйде қабылданады.

8.1.14 Гидродинамикалық қысымның

және оның градиентінің

мәндері ірге мен

бөгет денесінің сүзілуінің есептік саласындағы сүзілетін судың ағысында 8.2.4.1-8.2.4.4
тармақшаларға сай сүзілу есептерімен анықталады.

Бөгеттің сыртқы шектері мен жоғарғы және төменгі бьефтердегі іргелердің бос

бетіндегі

мәндері гидростатикалық қысымның шамаларына сай келеді.

Бөгеттің суға құнарлы және құрғақ бөліктерін бөлетін сызықта (қисық депрессияда)

= 0 болады.

Бөгеттің табаныныдағы гидродинамикалық қысым, Па, сына формула бойынша

анықталады:

р = (h

+ h

)



, (9)

мұнда

– төменгі бьефтің өлшенетін әсерінің астындағы қарастырылатын нүктедегі

пьезометрикалық ағынның ординатасы, м;

– есептік ағыстың әрекетімен сүзу кезіндегі жоғар тармақтағыдай,

м;



– судың салыстырмалық салмағы, Н/м

мәні төменгі бьефтегі және қарастырылатын нүктедегі су деңгейінің белгілерінің

айырмашылығы ретінде анықталады.

Жартасты іргелердегі биіктігі 60 м кем бөгеттер үшін

мәндерін 12-суретте берілген

эпюралар бойынша табуға жол беріледі, бұл жерде

шамасын цементтелген бүркеудің осьі

бойынша және дренаждық құрылғылардың осьі

бойынша 7-кесте бойынша қабылдау

керек.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

11-сурет – Бөгеттің табаны бойынша пьезометрикалық ағынның эпюралары

a – іргеде цементтелген бүркеуі бар гравитациялық бөгет; б – цементтелген бүркеуі жоқ

гравитациялық бөгет; в – іргеде бойлық қуысы бар гравитациялық бөгет; г – кеңейтілген

жіктері бар гравитациялық бөгет және массивтік-контрфорстық бөгет; д – жазық жабыны

бар контрфорстық бөгет; е – аркалық бөгет

8.1.15

коэффициентінің мәндерін:

– ірі кесікті, құмды және қатты сызатты жартылай іргелер, ашылған құрылық жіктері

мен бетонның және жартастың созылу аймақтары үшін 1,0 тең етіп;

– сазды топырақтар, сонымен қатар бетонның және жартасты іргенің қысылған

аймағында  –  бетонның  және  ірге  топырақтарының  су  сіңірушілігінің  есебімен  су
қоймасының  су  деңгейінің  толу  және  тербелу  тәртібін,  ағындық  шектегі,  бөгеттер  мен
жағадағы түйісуді  қоса, іргелердің жіктеріндегі  сүзуге қарсы құрылғылардың тиімділігін
зерттеудің нәтижелері бойынша қабылдау керек; мұнда аталған зерттеулер орындалғанға
дейін, сонымен қатар алдын-ала есептеу кезінде

= 0,5 етіп қабылдауға жол беріледі.

Төмендегідей:
– барлық кластың және түрдегі бөгеттердің тұрақтылығын есептеген;
–  ағындық  шекте  гидрооқшаулайтын  экраны  бар  барлық  кластың  бөгеттерінің

беріктілігін есептеген;

– жартасты емес іргелерде орналасқан барлық кластың бөгеттерінің беріктілігін

есептеген жағдайларда

= 0 етіп қабылдау керек.

Жартасты ірлереде орналасқан II, III, IV кластарының бөгеттерін беріктілікке

есептеу кезінде

= 0 қабылдауға жол беріледі.

ҚР ЕЖ 3.04-104-2014

12-сурет – Судың күшпен әсер етуінің схемасы

1 – бөгеттің құрғақ бөлігі; 2 – бөгеттің суға құнарлы бөлігі; 3 – бөгеттің дренажы; 4 –

бөгеттің суға құнарлы аймақтарындағы сүзілетін судың көлемдік күштері; 5 – бөгеттің

төменгі шегіне түсетін қысым; 6 – төменгі бьеф жақтан іргені жүктеу; 7 – бөгеттің табаны

бойынша қысымға қарсыластық; 8 – іргенің дренажы; 9 – цементтік бүркеу; 10 – іргедегі

сүзілетін судың көлемдік күштері; 12 – бөгеттің жоғарғы шегіне түсетін қысым

8.1.16 Жоғарғы бьеф жақтағы тосқындардың қысымының

, кН имараттың 1 м

ұзындығына тұрақтылығын есептеуді мына формула бойынша анықтауға жол беріледі:

(10)

мұнда

–

өлшенген күйдегі тосқындар топырағының салыстырмалық салмағы,

кН/м

;

– тосқынның бөгет алдындағы биіктігі, м;

– тосқын топырағының ішкі үйкеліс бұрышы, град.

8.1.17 Температуралық әсерлерді бөгет жармасындағы ауа температурасына көп

жылдық бақылау жүргізу деректері бойынша және су қоймасындағы су температурасын
болжау негізінде қабылдау керек.

8.1.18 Су ағызуды жүзеге асыру кезіндегі динамикалық жүктемелерді І және ІІ

кластар үшін – есептер мен зертханалық зерттеулердің нәтижелері бойынша, ІІІ және IV
класының бөгеттері үшін есептердің немесе аналогтардың нәтижелері бойынша қабылдау
керек.

8.1.19 Топырақтардағы қуыстық қысым бөгетті сүзудің 10

-2

м/тәу кем емес орташа

коэффициенті мен 0,8 асатын су құнарлығының коэффициенті бар саз топырақтарда
құрылысын салу кезінде бөгетті жылжыту мен шөгінділерін болжауға тұрақтылығын тексеру
кезінде ескеріледі.

СП РК 3.04-104-2014 ПЛОТИНЫ БЕТОННЫЕ И ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫЕ (ҚР ЕЖ 3.04-104-2014) - 2