СП РК 3.04-103-2014 ОСНОВАНИЯ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ (ҚР ЕЖ 3.04-103-2014) - 5

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

61 

Мұндағы  ортадан  тыс  түсу 

e

  мен  абсцисса 

x

, 

O

  нүктесі  арқылы  өтетін 

бағыттаушыдан есептелінеді, ал оның орны келесі формуламен анықталынады:  

 

 







A

A

EdA

dA

Ex

x

1

0

.  

(В.3) 

 

m

I

tg

,



 және 

m

I

c

,

 мәндері келесі формулалар бойынша анықталады:  

 

 













A

A

I

A

A

I

m

I

dA

Ex

xdA

Etg

EdA

xdA

Etg

tg

2

,







; 

(В.4) 

 

 





A

I

m

I

dA

c

A

c

1

,

; 

(В.5) 

 

б) ғимараттың  табаны  бойындағы  топырақтар  қабаттылығы  біртекті  болған,  яғни 

табан енінің әр түрлі бөліктерінде әр қабаттың үлесі бірдей жағдайда, 

m

I

tg

,



  мәні  келесі 

формула бойынша анықталынады:  

 

 







A

A

I

m

I

EdA

dA

Etg

tg





,

,  

(В.6) 

 
бұл жағдайда 

m

I

c

,

 мәні (В.5) формуласы бойынша анықталынады;  

в) егер  негіз  топырақтарының  тік  қабаттар  жайылуы  ығысу  бағытын  бойлап  жатса 

немесе олардың арасындағы бұрыш 10° аспаса, онда 

m

I

tg

,



 және 

m

I

c

,

 мәндері (В.5) және 

(В.6) формулалары арқылы анықталады; 

г) егер негіздің топырақ қабаттары еңістеу, құлау бұрышы 10° аспаса, (Сурет В.2) , 

онда 

m

I

c

,

  мәні  (В.5)  формуласы  бойынша,  ал 

m

I

tg

,



  мәні  келесі  формула  арқылы 

анықталынады:  

 

 









A

A

I

I

m

I

xdA

tg

I

e

dA

tg

A

I

tg







,

,  

(В.7) 

 
мұндағы 

I

- табан ауданының инерция дәрежесі.  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

62 

  

Сурет В.2 - Топырақ қабаттарының құлау бұрышы шағын, көлденең 

қабаттылығы әртекті негіздің жазық беті бойынша ғимараттың орнықтылығын 

ығысуға есептеу сұлбасы 

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

63 

Г Қосымшасы 

(ақпараттық) 

Жоспарда бұралып ығысу кезіндегі ғимараттың орнықтылығын есептеу 

 

Г.1 Егер  ығыстырушы  есептік  күш 

F

, 

lb

e

F

05

,

0



  тыс  түсуімен  берілсе, 

ғимараттың 

орнықтылығының 

есептелуін, 

оның 

жоспарда 

бұралуын 

(табан 

жазықтығында) ескере жүргізу ұсынылады. Бұл жағдайда ғимараттың бұралуы 0 нүктесі– 
бұралу орталығына қатысты қарастырылады (Сурет Г.1).  

  

 Сурет Г.1 – Топырақтың кері қысымы ескерілмей жоспарда бұралып жазық 

ығысу кезіндегі ғимараттың орнықтылығын есептеуге арналған сұлба  

 
Сурет Г.1 белгіленген: - 

g

C

  ғимарат  табанының  ауырлық  түсу  орталығы; 

C

-  табан 

бойынша  таратылған  шекті  жанама  кернеулер  эпюрасының  ауырлық  түсу  орталығы; 

4

3

2

1

,

,

,









  -  шекті  жанама  кернеулер; 

c

x

-  келесі  формула  бойынша  анықталынатын 

қашықтық:  

 















n

i

n

i

c

A

A

x

x

1

lim

1

lim





. 

 

Жанама кернеулер координаталарға сызықты түрде тәуелді және ғимарат табанының 

пішіні тікбұрышты болғанда, 

c

x

 мәні келесі формула бойынша анықталынады:  

 

2

4

3

4

3

1

2

1

6

6

































l

l

x

c

. 

 

Г.2 Біртекті  негіз  және  кернеулердің  біркелкі  таратылуы  кезінде  есептік 

ығыстырушы  күштің 

F

  ортадан  тыс  түсуін 

F

e

  ғимараттың  табанының  ауырлық  түсу 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

64 

орталығына 

g

C

  қатысты  анықтау  ұсынылады.  Әртекті  негіз немесе  кернеулердің  әркелкі 

таратылуы  кезінде  ортадан  тыс  түсуді 

F

e

,  ғимарат  табанындағы  шекті  жанама 

кернеулерінің 

I

I

c

tg











lim

  таратылу  эпюраларының  ауырлық  түсу  орталығына 

қатысты анықтау қажет.  

Төменгі  жағынан  топырақтың  кері  қысымы  ескерілмей  жоспарда  бұралып  жазық 

ығысу  кезінде  ғимараттың  орнықтылығын  есептеуге  арналған  сұлба  Сурет Г.1 
көрсетілген.  

Г.3 Табаны  тікбұрышты  немесе  көрінісі  тікбұрыштыға  жуық  ғимараттардың 

орнықтылығын  есептеу  барысында  және  біркелкі  таратылған 

lim



  кезінде  ығысу 

кедергісінің  шекті  күшін 

t

pl

R

,

  топырақтың  кері  қысымын  ескермей,  келесі  формула 

бойынша анықтауға болады:  

 

 

pl

t

t

pl

R

R





,

, 

(Г.1) 

 
мұндағы 

t



- өлшемсіз еселік, Сурет Г.2а бойынша анықталынады;  

pl

R

- бұралусыз жазық ығысу кедергісінің шекті күші, 4.4.2.4 сәйкес анықталынады.  

 

Сурет Г.2 - 

t



 (а) еселігін және бұралу орталығының координаталарын 

1

n

 (б) 

анықтауға арналған графиктер  

  
Таутасты  емес  негіздердегі  ғимараттың  бұралуы  аралас  ығысу  кезінде  кедергінің 

шекті  күшін  Сурет  Г.2а  бойынша  алынған 

t



 

еселігін  қолдану  арқылы  анықтау 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

65 

ұсынылады.  

Г.4 Табанының  көрінісі  тікбұрышты  емес, 

lim



  әркелкі  таралуы  немесе  төменгі 

жағынан топырақтың кері қысымын ескеру қажет болғанда (Сурет Г.3) ығысу кедергісінің 
шекті  күші 

t

pl

R

,

  мен  бұралу  орталығының  координаталары  келесі  үш  тепе-теңдік 

теңдеулерімен анықталынады:  

 

 







0

sin

lim





; 

(Г.2) 

  

 











t

pl

tw

p

c

R

E

,

,

lim

cos







; 

(Г.3) 

  

 

 

















F

t

pl

tw

tw

p

c

e

n

r

r

E

r

1

,

,

lim





, 

(Г.4) 

 
мұндағы 

lim



- элементарлық алаңдағы 



 шекті жанама кернеу; 



  -  бұралу  орталығынан  (координаталар  басымен  қиыстырылған)  алаң  орталығына 



 

дейін  жүргізілген  радиус 

r

  пен  әсер  етуші  күштің 

F

  бағытына  тік  түсетін  бағыттаушы 

араларындағы бұрыш;  

tw

p

c

E

,

,





 - 4.4.2.4 сияқты;  

tw

r

- Сурет Г.3 бойынша анықталынатын қашықтық;  

F

e

- ығыстырушы күштің ортадан тыс түсуі;  

2

1

,

n

n

 - Сурет Г.2б бойынша анықталынатын бұралу орталығының координаталары.  

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

66 

 

Сурет Г.3 – Топырақтың кері қысымы ескеріле жоспарда бұралып жазық ығысу 

кезіндегі терең орнатылатын ғимараттардың орнықтылығын есептеуге арналған 

сұлбалар 

 

Ығысу кедергісінің шекті күшін 

t

pl

R

,

 және бұралу полюс координаталарын анықтау келесі 

ретте жүргізіледі  

1.  (Г.3)  және  (Г.4)  теңдеулерінен 

t

pl

R

,

  алынып  тасталған  және  алынған  екі  теңдеу 

жүйесінен 

1

n

және

2

n

координаталары анықталынады, осыдан кейін 

t

pl

R

,

 табылады.  

2. Егер  бұралу  орталығы  0  табан  ауданының  ішінде  жатса  (ортадан  тыс  түсу 

F

e

 

едәуір болғанда) және топырақтың кері қысымы ғимараттың екі жағынан да пайда болса 
(Сурет Д.3б қара), (Г.2) теңдеуін және келесі теңдеулерді пайдалану қажет:  

 

 





t

pl

hw

p

tw

p

c

R

E

E

,

,

,

lim

cos



















, 

(Г.5) 

  

 

 









F

t

pl

hw

hw

p

tw

tw

p

c

e

n

R

r

E

r

E

A

r















1

,

,

,

lim





,  

(Г.6) 

  

мұндағы 

F

tw

tw

p

c

e

n

r

r

E

,

,

,

,

,

,

,

1

,

lim









- (Г.3) және (Г.4) формулаларындағыдай;  

hw

p

E

,

- ғимараттың  жоғарғы  жағынан  топырақ  кері  қысымының  көлденең  құрамдасының 

есептік мәні;  

hw

r

- Сурет Г.3б бойынша анықталынатын қашықтық.  

 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

67 

Д Қосымшасы 

(ақпараттық) 

Таутасты емес негіздердегі ғимараттардың орнықтылығын терең және аралас 

ығысулар сұлбалары бойынша есептеу

  

 
Д.1 Топырақтың  жоғары  қарай  ығысатын  жеріндегі 

u

R

 

анықтау  үшін  шекті  тепе- 

теңдік  қағидасының  әдісін  қолданған  жөн.  Бұл  жағдайда  көлбеу  жүктемеден  пайда 
болатын терең ығысу кезінде (Сурет Д.1) шекті кедергінің 

u

R

 

толық күші анықталынады.  

а) 

 

б) 

 

  

Сурет Д.1 – Терең ығысу кезіндегі ғимараттың орнықтылығы мен негіздің 

көтеру қабілетін есептеуге арналған көріністер 

 
Д.2 Бұл  әдіс  бойынша,  негіз  топырағының  шекті  күйін  шектейтін  сырғу  бетінің 

қимасы,  қисық  сызықты  салыммен  біріктірілген  және  бір-бірімен  логарифмдік  спираль 
теңдеуімен  сипатталатын  (Сурет  Д.1a) 



  және 

DC

  түзулердің  кесінділері  түрінде 

алынады.  Ығысу  күшінің  шекті  кедергісіне 

u

R

  мәні  бойынша  тең,  сыртқы  күштер 

теңәсерінің тік бағытқа еңкею бұрышы мен шекті тепе-теңдік үшбұрышының арасындағы 
байланыс, келесі формуладан табылатын, бұрышпен 

v

 

анықталынады:  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

68 

 































I

I

v

sin

sin

arccos

2

1

. 

(Д.1) 

  

u

R

 

анықтау  барысында  топырақтың  ілінісуі,  өзінің  әсер  етуі  бойынша  сыртқы 

біркелкі  таралған  жүктемеге  тең 

I

I

tg

c

n





  (мұндағы 

I

tg



және 

I

c

-  4.2.28-дағыдай)  тік 

кернеу түрінде алынады.  

 

lim



 мәні, 

 

I

I

b

b



, 

m



, 

I



, 

I

I

c



,

 берілген мәндері үшін, келесі түрде анықталынады.  

Негіздің  көтеру  қабілетінің  графигі,  іргетас  табанының  бүкіл  ені 

b

  немесе  есептік 

ені 

b



 үшін салынады, 

 





f



lim

 

(Сурет Д.1б). Бұл графиктың салынуы 





 -тің бірқатар 

мәндері бойынша (

0







бастап 

I









дейін) және 

v

 мәніне байланысты жүргізіледі.  

Табылған 

v

  мәні  бойынша,  ығысу  призмасының  өлшемдерін 

ABCDA

  анықтауға 

қажетті барлық мәліметтер табылады. 

AB

 сызығы 

v

 бұрышымен жүргізіледі, 

EB

 сызығы 

v

I













90

 бұрышы бойынша.  

EC

 

сызығы негіздің көлденең бетіне 

2

45

I







 бұрышымен өткізіледі. Сырғу бетінің 

шектеу қимасы, II аралық аймақ үшін, логарифмдік спираль теңдеуі бойынша салынады. 
Радиус 

C

E

r



келесі формула бойынша табылады:  

 

 

I

tg

e

r

r





0



, 

(Д.2) 

  

мұндағы 

v

B

E

r

I









2

45

;

0







.  

 

CD

  сызығы 

C

  нүктесі  арқылы, 

ED

  көлденең  бетіне 

2

45

I







  бұрышымен 

өткізіледі.  

Қирау призмасының қимасы анықталғаннан кейін, оның I, II, III жеке аймақтарының 

3

2

1

,

,

P

P

P

 салмақтары (судың қалқыту әсері ескеріле), (

3

P

 күшіне, ілініс күштері болғанда, 

ығысу бетіне түсірілген тік кернеуге сәйкес, 

D

E

n

 жүктемесі қосылады, ал қарқындылығы 

q

  қатарлас  жүк  әсер  еткенде  - 

D

E

q

жүктемесі)  және  келесі  формуламен 

анықталынатын

u

R

 күші табылады:  

 

 







 



I

I

u

v

v

v

v

P

R

























sin

cos

sin

cos

1

, 

(Д.3) 

 
мұндағы  
 

 

































tgv

P

P

P

Q

tg

P

P

P

Q

arctg

3

2

1

1

3

2





;  

(Д.4) 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

69 

  

 

































2

45

1

2

3

I

tg

tg

P

Q







;  

(Д.5) 

  

 

I

r

r

r

arctg



















sin

cos

0

0

. 

(Д.6) 

  
Д.3 Сурет Д.1a көрсетілген 

D

E



 бөлігінің ұзындығын анықтауға мүмкіндік беретін, 

көтеру қабілетінің 

q

c

N

N

N

,

,



, және 

K

 еселіктерінің мәндері Кесте Д.1 берілген жағдайда, 

(

Kb

D

E





), 

u

R

келесі формула бойынша анықталынады:  

 

 

q

c

I

I

u

bqN

N

bc

N

b

R











2

, 

(Д.7) 

  

мұндағы 

b

c

I

I

,

,



- ережелер жинағының 4 бөлімінің 4.4.2.2 сияқты;  

q

- ығысу призмасының 

ED

 аралығындағы біркелкі жүктеменің қарқындылығы.  

 

Кесте Д.1 – Көтеру қабілеті еселіктерінің және 

K

 еселігінің мәндері 

I



 

Еселіктер  

Егер 





 (

I



шамасының бөліктеріндегі) 

 

 

0  

0,1

I



 

0,3

I



  

0,5

I



  

0,7

I



  

0,9

I



  

0°  



N

 

0,000  

 

 

 

 

 

 

c

N

 

5,142  

 

 

 

 

 

 

q

N

 

1,000  

 

 

 

 

 

 

K

 

1,000  

 

 

 

 

 

2°  



N

 

0,066  

0,071  

0,073  

0,067  

0,055  

0,037  

 

c

N

 

5,632  

5,502  

5,202  

4,833  

4,357  

3,639  

 

q

N

 

1,197  

1,192  

1,182  

1,169  

1,152  

1,127  

 

K

 

1,094  

1,036  

0,910 

0,765  

0,588 

0,336  

4°  



N

 

0,152  

0,154  

0,148  

0,131  

0,106 

0,071  

 

c

N

 

6,185  

6,025  

5,659  

5,216  

4,655  

3,830  

 

q

N

 

1,433  

1,421  

1,396  

1,365  

1,325  

1,268  

 

K

 

1,197  

1,131  

0,989  

0,826  

0,631  

0,356  

6°  



N

 

0,264  

0,261  

0,242  

0,209  

0,165  

0,108  

 

c

N

 

6,813  

6,615  

6,169  

5,638  

4,977  

4,030  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

70 

Кесте Д.1 – Көтеру қабілеті еселіктерінің және 

K

 еселігінің мәндері 

(жалғасы)

 

 

q

N

 

1,716  

1,695  

1,648  

1,593  

1,523  

1,424  

 

K

 

1,310  

1,235  

1,075  

0,893  

0,677  

0,378  

8°  



N

 

0,409  

0,398  

0,360  

0,304  

0,234  

0,149  

 

c

N

 

7,528  

7,284  

6,740  

6,103  

5,325  

4,241  

 

q

N

 

2,058  

2,024  

1,947  

1,858  

1,748  

1,596  

 

K

 

1,435  

1,350  

1,169  

0,965  

0,725  

0,400  

10°  



N

 

0,597  

0,574  

0,507  

0,418  

0,315  

0,193  

 

c

N

 

8,345  

8,044  

7,381  

6,617  

5,703  

4,461  

 

q

N

 

2,471  

2,418  

2,301  

2,167  

2,006  

1,787  

 

K

 

1,572  

1,476  

1,271  

1,043  

0,778  

0,424  

12°  



N

 

c

N

 

0,841 
9,285  

0,800  
8,913  

0,691  
8,103  

0,558  
7,187  

0,408  
6,114  

0,242  
4,694  

 

q

N

 

2,974  

2,895 

2,722  

2,528  

2,300  

1,998  

 

K

 

1,724  

1,615  

1,383  

1,127  

0,833  

0,449  

14°  



N

 

1,158  

1,090  

0,923 

0,727  

0,518  

0,295  

 

c

N

 

10,371  

9,910  

8,920  

7,821  

6,560  

4,940  

 

q

N

 

3,586  

3,471  

3,224  

2,950  

2,636  

2,232  

 

K

 

1,894  

1,769  

1,506  

1,219  

0,893  

0,475  

16°  



N

 

1,573  

1,466  

1,214  

0,934  

0,647  

0,354  

 

c

N

 

11,631  

11,060  

9,847  

8,530  

7,048  

5,198  

 

q

N

 

4,335  

4,171  

3,824  

3,446  

3,021  

2,491  

 

K

 

2,082  

1,940  

1,642  

1,319  

0,958  

0,502  

18°  



N

 

2,118  

1,953  

1,581  

1,187  

0,797  

0,418  

 

c

N

 

13,104  

12,394  

10,907  

9,321  

7,582  

5,472  

 

q

N

 

5,258  

5,027  

4,544  

4,029  

3,464  

2,778  

 

K

 

2,293  

2,130  

1,791  

1,428  

1,027  

0,531  

20°  



N

 

2,837  

2,587  

2,047  

1,497  

0,974  

0,489  

 

c

N

 

17,583  

16,697  

14,870  

12,959  

10,915 

8,508  

 

q

N

 

6,400  

6,077  

5,412  

4,717  

3,973  

3,097  

 

K

 

2,530  

2,343  

1,957  

1,548  

1,102  

0,562  

22°  



N

 

3,792  

3,419  

2,640  

1,878  

1,183  

0,567  

 

c

N

 

q

N

 

K

 

16,883  

7,821  
2,797  

15,774  

7,373  
2,582  

13,522  

6,463  
2,141  

11,218  

5,532  
1,679  

8,812  
4,560  
1,183  

6,067  
3,451  
0,595  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

71 

Кесте Д.1 – Көтеру қабілеті еселіктерінің және 

K

 еселігінің мәндері 

(жалғасы)

 

24°  



N

 

5,070  

4,517  

3,400  

2,350  

1,429  

0,653  

 

c

N

 

21,570  

20,178  

17,392  

14,605  

11,769  

8,638  

 

q

N

 

9,604  

8,984  

7,744  

6,503  

5,240  

3,846  

 

K

 

3,099  

2,851  

2,346  

1,823  

1,271  

0,629  

26°  



N

 

6,796  

5,980  

4,381  

2,937  

1,722  

0,748  

 

c

N

 

22,256  

20,499  

17,039  

13,659  

10,312  

6,738  

 

q

N

 

11,855  

10,998  

9,311  

7,662  

6,030  

4,286  

 

K

 

3,443  

3,156  

2,576  

1,983  

1,366  

0,666  

28°  



N

 

9,149  

7,943  

5,655  

3,671  

2,072  

0,854  

 

c

N

 

25,804  

23,575  

19,261  

15,148  

11,188  

7,106  

 

q

N

 

14,720  

13,535  

11,241  

9,055  

6,949  

4,779  

 

K

 

3,837  

3,504  

2,834  

2,160  

1,471  

0,705  

30°  



N

 

12,394  

10,608  

7,326  

4,596 

2,491  

0,972  

 

c

N

 

30,141  

27,295 

21,888  

16,867  

12,168  

7,500  

 

q

N

 

18,402  

16,759  

13,637  

10,738 

8,025  

5,330  

 

K

 

4,290  

3,901  

3,126  

2,358  

1,585  

0,747  

32°  



N

 

16,922  

14,264 

9,536  

5,770  

2,997  

1,103  

 

c

N

 

35,492  

31,835  

25,016  

18,854  

13,268  

7,922  

 

q

N

 

23,178  

20,893  

16,632  

12,781  

9,291  

5,950  

 

K

 

4,814  

4,358  

3,458 

2,578  

1,710  

0,792  

36°  



N

 

32,530  

26,507  

16,492 

9,212  

4,359  

1,417  

 

c

N

 

50,588  

44,399  

33,329  

23,904  

15,914  

8,864  

 

q

N

 

37,754  

33,258  

25,215  

18,367  

12,562  

7,440  

 

K

 

6,144  

5,506  

4,274  

3,107  

2,001  

0,892  

40°  



N

 

66,014  

51,714  

29,605  

15,093  

6,427  

1,819  

 

c

N

 

75,314  

64,419  

45,816  

31,008  

19,360  

9,967  

 

q

N

 

64,196  

55,054  

39,444  

27,019  

17,245  

9,363  

 

K

 

8,012  

7,095  

5,367  

3,792  

2,362  

1,008  

45°  



N

 

177,620  

131,120  

66,272  

29,516  

10,783  

2,503  

 

c

N

 

133,880  

110,080 

72,119  

44,729  

25,385 

11,652  

 

q

N

 

134,880 

111,080  

73,119  

45,729  

26,385  

12,652  

 

K

 

11,614  

10,101  

7,350  

4,975 

2,951  

1,185  

 
Табылған 

u

R

  мәндері  бойынша  график  тұрғызуға  қолданылатын 



  және 

lim



 

мәндері (Сурет Д.1б қара), келесі формулалар бойынша анықталынады: 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

72 

 

 

n

b

b

R

u













cos

; 

(Д.8) 

  

 

 











sin

lim

b

b

R

u

. 

(Д.9) 

 

Д.4 Ғимаратқа тек тік күштер әсер еткен жағдайда, негізге түсетін шекті (қиратушы) 

тік  күштерді  анықтау,  жоғарыда  көрсетілген  әдіс  бойынша  жүргізіледі.  Осы  кезде  қирау 

призмасы тек 

0







 и 

2

45

I

v









 жағдай үшін тұрғызылады.  

Д.5 Негізде  сүзілу  ағынының  болуы  кезінде  және  сүзілу  күштерін 

u

R

  ескеріп 

анықтау  қажет  болғанда,  талдаулық  немесе  графикалық-талдаулық  әдістер  арқылы 
біркелкі  әсер  еткен  үш  бұзылу  призмасында  әрбіреуіне  әсер  ететін  сүзілу  күштерінің 
қосындысын ескеру арқылы көп бұрышты күштер құру әдісімен жүргізіледі.  

Қосынды  сүзілу  күштерінің  мәні  мен  бағыты,  ғимарат  астындағы  сүзілу  ағыны 

қозғалысының берілген гидродинамикалық торы бойынша анықталынады.  

Д.2  көрсетілген  әдіс  бойынша  көлемдік  сырғу  бетті  тұрғызудан  кейін, 

гидродинамикалық тор (ЭГДҰ әдісімен немесе есептік әдіспен) I, II, III (Сурет Д.1а қара) 
аймақтары бірқатар бөліктерге бөлініп, әр қайсысы үшін ауырлық түсу орталығы арқылы 
өтетін ағу сызығы табылады. Сүзілу күшінің бағыты бөліктің де ауырлық түсу орталығы 
арқылы, осы сызыққа жанама, ал оның мәні – келесі формула, бойынша қабылданады:  

 

 

i

i

m

w

i

A

I

D

,





. 

(Д.10) 

 
мұндағы 

w



- судың меншікті салмағы; 

i

m

I

,

- жеке бөлік үшін орташа қысым градиенті;  

i

A

- бөлік ауданы.  

Қосынды  сүзілу  күштерінің  мәні 

1

,

f



, 

2

,

f



, 

3

,

f



  I,  II  немесе  III  қарастырылатын 

аймақтардағы сүзілу күштерінің геометриялық қосындысы ретінде анықталынады.  

Д.6 Шекті кедергі күшін 

eq

u

R

,

 

анықтау барысында, жоғары қарай ауытқумен ығысу 

жағдайындағы  сейсмикалық  әсерлер  кезінде,  ығысу  призмасы  мен  қатарлас  жүк 
шектерінде  топыраққа  әсер  ететін,  жер  бетінің  үдеуі  бойынша  сейсмикалық  толқындар 
бағыты мен қабылданған есептік сейсмикалыққа сәйкес анықталынатын инерция күштерін 
ескеру  қажет.  Егер,  негіз  бен  қатарлас  жүк  судың  деңгейінен  төмен  орналасса,  онда 
СП 58.13330  бойынша  негіз  топырағы  мен  қатарлас  жүктің  салмақтары  судың  қалқыту 
әсері ескеріле, ал инерция күштері суға қаңыққан жағдайдағы топырақтардың тығыздығы 
бойынша анықталынады.  

Д.7 Ғимараттың  орнықтылығын  аралас  ығысу  сұлбасы  бойынша  есептеу  кезінде 

негіздің  ығысуға  кедергісін  жоғары  қарай  ауытқумен  ығысу  және  жазық  ығысу 
бөліктеріндегі кедергілерінің қосындысы ретінде қабылданады (Сурет Д.2).  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

73 

  

 

аб 

– жазық ығысу бөлігі; 

бе

 –

 жоғары қарай ауытқумен ығысу бөлігі

; 

бвгдб

 –жоғары 

қарай ауытқу аймағы  

  

 Сурет Д.2 – Аралас ығысу кезіндегі негіздің көтеру қабілеті мен ғимараттың 

орнықтылығын есептеуге арналған сұлба  

 
Аралас  ығысу  сұлбасы  бойынша  ғимараттың  орнықтылығын  есептеу  кезінде  шекті 

кедергі күшін 

com

R

 

келесі формула бойынша анықтау ұсынылады:  

 

 





l

b

l

b

c

tg

R

I

I

m

com

1

lim

2













, 

 (Д.11) 

 
мұндағы 

I

I

m

c

tg

,

,





- осы қосымшаның (Д.2) формуласындағыдай; 

 

2

1

,

b

b

 - жоғары қарай ауытқумен ығысу және жазық ығысу өтетін ғимарат табаны бөліктер 

ендерінің есептік мәндері;  

lim



- 

1

b

b



  кезінде  осы  қосымшаның  (Д.9)  формуласы  бойынша  анықталынатын,  жоғары 

қарай ауытқумен ығысу бөлігіндегі жанама шекті кернеу;  

l

- ығыстырушы күшке тік түсетін ғимараттың тік бұрышты табан жағының өлшемі.  

1

b

  мәні 

max



  мәніне  байланысты  (төменгі  жағынан)  келесі  формула  бойынша 

анықталуға тиісті 

 

cr

flr

b

b











max

1

, 

(Д.12) 

 
мұндағы 

I

cr

b

N





0



, ығысу еселігі 

45

,

0



I

tg



 болатын топырақтар үшін және 

0



cr



 егер 

45

,

0



I

tg



; 

 

flr



- негіз  бір  тік  жүктемеден  қирайтын  кездегі  ғимарат  табанындағы  орташа  тік  кернеу 

(Сурет Д.1б);  

0

N

- 4.4.2.2 сияқты.  

Тік  күштің 

p

  төменгі  бьеф  жағына  қарай  ортадан  тыс  түсуі 

p

e

 

кезінде  (Д.11) 

формуласындағы 

2

1

,

,

b

b

b

  орындарына 







2

1

,

,

b

b

b

  қабылдануға  тиісті  (мұндағы 

p

e

b

b

2







, 

ал 

b

b

b

b

*

1

1





); жоғарғы бьеф жағына қарай ортадан тыс түсу есептеулерде ескерілмейді.  

Жоспарда бұрала аралас ығысу кезінде шекті ығыстырушы күштің мәнін 

com

t

R



 тең 

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

74 

етіп  алуға  болады,  мұнда 

t



  мәні  4.4.2.5  сілтемелері  бойынша  және  ұсынылған  Г 

Қосымшасы арқылы анықталынады.  

Д.8 Ғимараттың тік бұрышты табанының ұзындығы 

l

 ені 

b

 болғанда, негіздің шекті 

кедергі күші келесі формула бойынша анықталынады:  

 

 





q

q

c

c

I

I

u

n

qN

n

N

c

n

N

b

A

R













*

*

, 

(Д.13) 

 
мұндағы  
 

 

*

*

lb

A



; 

l

b

n

*

25

,

0

1







; 

l

b

tg

n

I

q

*

1







; 

l

b

N

N

tg

n

q

q

I

c

*

1

1









.  

(Д.14) 

 

I

I

c

tg

b

,

,

*



- 4.4.2.2 сияқты; 

q

c

N

N

N

,

,



- Д.3 сияқты.  

Д.9 Су сығыла алмайтын жағдайларда, ығысу беріктігінің барлық бағыттарда бірдей 

түрақты  болу  кезінде,  көтеру  қабілетінің  тік  құрамдасын  анықтау  үшін  келесі  жалпы 
формуланы қолдануға болады:  

 

 









q

i

d

s

c

N

A

R

ca

ca

ca

I

u

c

u











1

,

*

, 

(Д.15) 

 
мұндағы 

14

,

5



c

N

 - көтеру қабілетінің еселігі; 

I

u

c

,

 - су сығыла алмайтын ығысу кедергісінің есептік мәні;  

I

u

H

ca

c

A

F

i

,

*

1

1

2

1

2

1







- жүктеменің еңкею еселігі;  





l

b

i

s

ca

ca

*

2

1

2

,

0





- пішін еселігі;  

*

3

,

0

b

d

arctg

d

ca



- тереңдетілу еселігі;  

HP

H

H

H

R

R

F

F







0

1

- 

*

A

ауданына түсетін көлденең жүктеме;  

H

F

- іргетасқа түсетін толық көлденең жүктеме;  

0

H

R

- 

*

A

тыс, ығысу кедергісі;  

HP

R

- іргетасқа түсетін тура және кері қысымдар теңәсерінің көлденең құрамдасы;  

*

A

- Д.8 сияқты;  

d

- іргетастың тереңдетілуі.  

  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

75 

Е Қосымшасы 

(ақпараттық) 

Түйісу кернеулерін ортадан тыс сығу әдісімен анықтау 

 
Ортадан тыс сығу әдісі бойынша ғимараттың жазық емес табаны (Сурет Е.1) кезінде 

тік және жанама түйісу кернеулері келесі формулалар бойынша анықталынады:  

 

 







cos

cos

0

I

Mr

A

N





; 

(Е.1) 

  

 

 







sin

sin

0

I

Mr

A

N





,  

(Е.2) 

 
мұндағы 

N

- ғимаратқа түсетін күштердің теңәсері;  

в

N

M



  -  осы  күштің  табанның  ауырлық  түсу  орталығына  қатысты  аударатын  әсері 

(Сурет Е.1);  

0

,

I

A

 - табанның ауданы және оның орталық инерция дәрежесі;  

r

- 0 орталығына қатысты қарастырылатын нүктенің 

K

 радиус-векторы; 



- теңәсер 

N

 мен 

K

нүктесіндегі табанға тік түсу бағыттары арасындағы бұрыш; 



- 

K

нүктесі мен осы нүктенің радиус-векторына тік түсулері арасындағы бұрыш. 

 

 Сурет Е.1 – Ғимараттың табаны сынық тәріздес кезіндегі тік және жанама түйісу 

кернеулерін анықтауға арналған сұлба  

 
Ғимараттың  табаны  жазық  кезінде  түйісу  кернеулері  келесі  формулалар  бойынша 

анықталынады:  

 

 

y

x

I

M

A

N









cos

; 

(Е.3) 

 

 

A

Nsn







, 

(Е.4) 

 
мұндағы 

x

-  қарастырылатын  нүктеден  табанның  ауырлық  түсу  орталығына  дейінгі 

қашықтық;  

y

I

- табан ауданының инерция дәрежесі.  

ҚР ЕЖ 3.04-103-2014

 

76 

Ж Қосымшасы 

(ақпараттық) 

Түйісу кернеулерін біртекті құмды негіздердегі ғимараттар үшін тәжірибелік 

эпюралар әдісімен анықтау

  

 
Тәжірибелік  эпюралар  әдісімен  тік  түйісу  кернеулері  келесі  жағдайларда 

анықталынады:  

-  барлық  сыртқы  күштер  теңәсері 

P

  ғимарат  табанының  ортасы  арқылы  өтетін 

болса, келесі формула бойынша:  

 

 

m

x

x









, 

(Ж.1) 

  

мұндағы: 

x



-  ғимарат  табанының  ортасынан 

х

  қашықтығында  жатқан  нүктесіндегі  тік 

түйісу кернеуі; 

 

x



- 

1







b

N

m



  байланысты  Кесте  И.1  бойынша  анықталынатын  (топырақтың  су 

деңгейінен  төмен  меншікті  салмағы  судың  қалқыту  әсері  ескеріле  қабылдануға  тиісті), 
сәйкес нүктедегі салыстырмалы тік түйісу кернеуі;  

m



-келесі шамаға тең ғимараттың табанындағы орташа тік түйісу кернеуі:  

 

bl

P

m





; 

 

-  негізге  әсер  ететін  сыртқы  күштердің  теңәсері  ортадан  тыс  түскенде  және  іргетас 

табанының  негізбен  түйісуінде  созушы  кернеулер  болмаса, 

k

p

m

b

e

3

1

2



  кезінде,  келесі 

формула бойынша:  

 

 

















k

p

m

x

x

m

b

x

e

2

12

1







,  

(Ж.2) 

  

мұндағы: 

x

x

x

,

,





- (Ж.1) формуласындағыдай;  

p

e

- ғимараттың табан жазықтығына тік жүктеменің ортадан тыс түсуі;  

k

m

- Кесте Ж.2 бойынша анықталынатын еселік.  

 

Ескерту  -  (Ж.2)  формуласына 

p

e

  және 

x

 

мәндерін  қою  кезінде,  олардың  ғимарат  табанының 

ортасында қабылданатын координаталар басына қарасты кереғарлығы ескерілуге тиісті.