СП РК 5.01–106–2013 ФУНДАМЕНТЫ МАШИН С ДИНАМИЧЕСКИМИ НАГРУЗКАМИ (ҚР ЕЖ 5.01–106–2013) - 3

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

29 

λ

х

, 

λ

ψ

  – 

жоғарғы  тақтаның  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  оське  қатысты 

іргетастың  тік  және  айналмалы  тербелістерінің  бҧрыштық  жиілігі,  с

-1

,  (68)  және  (69) 

формулаларымен анықталады; 

l

b

  – 

машинаның  алыс  иінтірегінің  осьінен  жоғарғы  тақтаның  ауыртпалық 

орталығына дейінгі арақашықтық, м. 

 

Ескертпе  - 
1 Кезеңдік салмақтылық машинасына айналу бӛліктері бар, қосиінді-бҧлқақты механизмді машиналар 

және т.б.   

2   8.2.1 - 8.2.4 нҧсқаулары айналымы 1000 айн/мин кӛп емес айналу жиілігіндегі машиналар  кезеңдік 

салмақты  машиналарға  жатады.  Айналу  жиілігі  1000  айн/мин  кӛп  машина  жиекті    іргетастарына  тікелей 
динамикалық есеп жҥргізу керек. 

8.2.2 

S

x

, 

негізінің  тығыздығын  есепке  алып,  іргетас  қҧрылымының  қаттылық 

коэффициентін, кН/м, және 

S

ψ

, 

кН·м, келесі формулармен анықтаймыз: 

 

                                         (60) 

 

                                                 (61) 

 

(60) және (61) формулаларында: 

h – 

іргетастың биіктігі, м; 

К

х

, К

ψ

, К

φ

  – 

негіз қаттылығының коэффициенті сәйкесінше тығыз біркелкі 

К

х 

және 

біркелкі  емес 

K

ψ 

жылжуда  және  біркелкі  емес  сығуда 

К

φ

, 

8.1.5  талаптарына  сәйкес 

анықталады; 

S

x

0 

– машина білігінің перпендикуляр осьінде кӛлденең бағыттағы іргетастық барлық 

кӛлденең  жиектерінің  қаттылық  коэффициенттерінің  қосындысы,  кН/м  (

N  – 

кӛлденең 

жиектер саны), тӛмендегі формуламен анықтайды: 

                                                            (62) 

S

ψ

0 

– жоғарғы тақтаның оның ауыртпалық орталығына қатысты кӛлденең жазықтық 

бҧрылысындағы барлық кӛлденең жиектердің коэффициенттерінің қосындысын тӛмендегі 
формуламен анықтайды: 

                                                        (63) 

мҧнда 

e

i 

– 

і-

ші кӛлденең жиек жазықтығынан жоғарғы тақта ауыртпалық орталығына 

дейінгі арақашықтық, м. 

Бір қабатты кӛлденең жиекті қатты тҥйіннің қаттылық коэффициенті 

S

i

,

 кН/м, 

тӛмендегі формуламен анықтайды: 
 

                                                   (64) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

30 

мҧнда 

Е

b 

– жоғарғы қҧрылыс жиегінің материалының тығыздық модулі, кПа; 

 

                                                           (65) 

I

h,i

, I

l,i 

– 

жиек сәті жиектің ригельіне және тіреулерінің инерциясы, м

4

. 

h

i

,  l

i 

– 

сәйкесінше  тіреудің  есептік  биіктігі  және 

і-ші 

кӛлденең  жиектің  ригельінің 

есептік қадамы, м.   

 

Ескертпе  -   

h

i 

есептік  биіктігін  тӛменгі  тақтаның  жоғарғы  жиегінен  ригель  осьіне  дейінгі 

қашықтыққа тең етіп алуға оҧқсат етіледі, ал ригельдің есептің қадамын қада осьтері арасындағы қашықтық 
0,9-ға тең.   

 
8.2.3  Жиек-негіз  жҥйесін  қатыстық  демпфирлеуді  ξ'

x

 

және

 

ξ'

ψ 

тӛменгі  формулалар 

бойынша анықтауға кепілдеме беріледі: 

                                           (66) 

 

                                                  (67) 

 

мҧнда ξ

х

,  ξ

φ

,  ξ

ψ

  –  топырақтағы  іргетастың  айналмалық  ξ

φ

  және  ξ

ψ 

және кӛлденең  ξ

х 

тербелістеріне қатысты демпфирлеу, ол 8.1.7 талаптарына сәйкес анықталады; 

γ – тербелісте энергияны жҧту коэффициенті, темірбетонды қҧрылымдар ҥшін 0,06, 

болат қҧрылымдар ҥшін - 0,02. 

8.2.4 Іргетастың  λ

х

 

және

 

λ

ψ

, 

с

-1

  бҧрыштық  жиіліктерін  келесі  формулалармен 

анықтауға болады: 

 

                                                            (68) 

 

                                                            (69) 

 

 (68) және (69) формулаларындағы: 

–  барлық  машинаның,  тақтаның  жоғарғы  бӛлігінің,  кӛлденең  қадаларының  және  

жоғарғы  тақтаға  енетін  жиектердің  кӛлденең  ригельдерінің  жалпы  массасын  қосатын, 
сонымен қатар іргетастың барлық бағандардың 0% қосатын жҥйе массасы;   

 –  жоғарғы  тақтаның  (кӛлденең  жиек)  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік 

оське қатысты 

 массасының сәті,  т·м

2

; 

 шамасын анықтау формуласы: 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

31 

                                                                             (70) 

 

мҧнда 

l 

– жоғарғы тақта ҧзындығы, м. 

8.2.5 

а

h

,φ

  кӛлденең  осьіне  қатысты  қабырғалық  және  массивтік  іргетастардың 

жоғарғы 

жиегінің 

кӛлденең-айналу 

тербелістерінің 

амплитудаларын 

келесі 

формулалармен анықтайды: 

                                        (71) 

мҧнда 

                                                          (72) 

 

                                                     (73) 

мҧнда 

                                      (74) 

                                             (75) 

                                                   (76) 

 
 

S

4

 = 1 + 



;                                                           (77) 

 

                (78) 

                             (79) 

                                                             (80) 

                                                            (81) 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

32 

λ

x

,  λ

φ 

_

  іргетастың  тербелісінің  бҧрыштық  жиіліктері,  с

-1

,  сәйкесінше    іргетас 

табанының  ауыртпалық  орталығынан  ӛтетін  тербеліс  жазықтығына  перендикуляр 
айналмалық және кӛлденең осьтеріне қатысты, формуласы: 

 

                                                              (82) 

 

                                                             (83) 

 

                                                                             (84) 

К

х 

және 

К

φ

  – 

негіз  қаттылық  коэффициенттері,  кН/м  және  кН·м,  8.1.5 

нҧсқауламаларына сәйкес анықталады; 

θ

φ0 

–  іргетас  табанының  ауыртпалық  орталығынан  ӛтетін  оське  қатысты  барлық 

қондырғы массасының инерция сәті  т*м

2

,  келесі формуламен анықталады: 

 

θ

φ0

 = θ

φ

 + 

mh

2

2

;                                                       (85) 

 

θ

φ 

–  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр 

барлық  қондырғылар  (кесіктерінде,  ойықтарында  топырақ  себілген  іргетас  және 
машиналар) массасының инерция сәті, т*м

2

; 

т 

– барлық қондырғы массасы (кесіктерінде, ойықтарында топырақ себілген іргетас 

және машиналар), т; 

F

h 

–  6.8  нҧсқауларына  тиісті  бӛлімдер  бойынша  анықталатын  машинаның  қозатын 

кҥштерінің есептік горизонталь қҧраушысы, кН;   

М 

–  машинаның  қоздырушы  сәтіне  және  тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр 

қондырғының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  оське  келтірілген  барлық  кӛлденең 
қҧраушылардан болатын сәттің сомасына тең қоздырушы сәттің есептік мәні; 

h

1

, h

2 

– 

сәйкесінше қондырғының іргетасының  жоғарғы жиегінен іргетастың тӛменгі 

табанына дейінгі арақашықтық, м.  

8.2.6  Қондырғы  жиілігінің  ӛзіндік  басты  жиіліктерін    λ

1,2

, 

с

-1

,  келесі  қатынастан 

алады: 

                                       (86) 

мҧнда 

                                                                (87) 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

33 

8.2.7 Массивтік және қабырғалық іргетастардың кӛлденең 

а

x

, м, және айналмалық 

a

φ

, 

рад, тербелістерін  (71) формуласымен анықтайды, 

S

3

 = 

S

4

 = 0 (

а

х 

анықтаған кезде) және 

S

1

 

= S

2

 = 0, 

h

1

= 1 (

а

φ 

анықтаған кезде) деп қабылдаймыз. 

8.2.8 Іргетастың 

жоғарғы 

жиегінің 

кӛлднең 

айналмалы 

тербелісінің  

амплитудаларына 

а

h

,φ

,  м, 

М 

(

F

h

=  0)  сәті  әсер  еткенде  мына  формула  арқылы  анықтауға 

болады: 

 

              (88) 

 

8.2.9 Тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр  кӛлденең  оське  қатысты  айналуды 

есепке алып,  массивтік және қабырғалық  іргетастардың тік тербелістерінің амплитудасы  

a

v

, 

м, келесі формуламен анықталады: 

a

v

 = a

z

 + a'

z

,                                                           

(89) 

 

мҧнда 

                                     (90) 

 

a'

z

 

–

 

тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр  қондырғының  ауыртпалық  орталығы 

арқылы  ӛтетін  кӛлденең  оське  қатысты  іргетас  тербелісінің  кӛлденең  айналмалы 
қҧраушыларының  амплитудасы  кӛлденең  кҥш 

F

h 

және

  М 

сәттерінің  әсерімен  ғана 

анықталады,  кӛлденең  және  тік  кҥштердің  сәттерін  қоса  отырып,  келесі  формуладан 
табуға болады:  

a'

z

= 

а

φ

l

f

,                                                              (91) 

 
кӛлденең кҥштер болмаған жағдайда (

F

h

 = 

0):  

 

                                 (92) 

формуласы бойынша анықтайды.  
мҧнда 

а

φ

 – кӛлденең оське қатысты іргетастың айналу тербелістерінің  амплитудасы 

(бҧрылу бҧрышы), рад, 9.3.2 нҧсқаулары бойынша анықталады; 

F

v 

– 

5.2.9  нҧсқауларының  тиісті  бӛлімдерінің  кӛмегімен  анықталатын  машина 

кҥштерінің тік есептік қҧраушылары, кН; 

М 

– кӛлденең және тік кҥштерінің сәттерін қосатын қоу сәтінің есептік мәні, кН*м; 

K

z 

– 

8.1.5  нҧсқауларына  сәйкес  анықталатын  негіз  қаттылығының  коэффициенті, 

кН/м; 

λ

z 

– 

іргетастың  ӛзіндік  тік  тербелісінің  бҧрыштық  жиілігі,  с

-1

,  келесі  формуламен 

анықталады: 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

34 

                                                            (93) 

 

ξ

z

 

–

 

8.1.6  нҧсқауларына  сәйкес  анықталатын  іргетастың  тік  тербелісінің  қатыстық 

демпфирленуі;   

l

f 

– кҥш және сәттер әрекетінің бағытында, қондырғының ауыртпалық орталығынан  

іргетастың жоғарғы жиегіне дейінгі арақашықтық, м. 

8.2.10  Массивтік  және  қабырғалық  іргетастары  ҥшін  тербелістері  ҥшін  тік  осьіне 

қатысты

1 

айналу  кезіндегі  тік  тербеліс  амплитудасын 

а

h,

ψ

, 

м,  келесі  формуламен  тапқан 

дҧрыс: 

а

h,

ψ

 = 

а

ψ

l

max

,                                                            (94) 

 

мҧнда 

l

max

  –  қондырғының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  осьтен 

іргетастың ең алыстатылған нҥктесіне дейінгі арақашықтық, м; 

a

ψ

  –  іргетастың  айналу  тербелісінің  тік  осьіне  қатысты,  қондырғының  ауыртпалық 

орталығы  арқылы  ӛтетін,  амплитуда  (бҧрылу  бҧрышы),  рад,  келесі  формуламен 
анықталады: 

                                   (95) 

 

мҧнда 

M

ψ 

– 

қондырғының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетінтік  осьіне  қатысты 

қозушы сәттің есептік мәні, кН*м; 

К

ψ 

– 

тығыз  біртекті  емес  ығысудағы  негіздің  қаттылық  коэффициенті  8.1.5 

талаптарына сәйкес анықталады,  

ξ

ψ 

–  8.1.7  талаптарының  нҧсқауларына  сәйкес  анықталатын  іргетастың  айналу 

тербелісінің тік осьіне қатысты қатыстық демпфирлеу; 

λ

ψ 

–  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік  осьіне  қатысты,  қондырғының 

іргетастың  айналу  тербелісінің  бҧрыштық  жылдамдығы,  с

-1

,  келесі  формуламен 

анықталады: 

                                                             (96) 

 
мҧнда 
θ

ψ

  –  барлық  қондырғы  массасының  инерция  сәті  (іргетаста  және  машинаның 

шықпаларында)  тік  осьіне  қатысты,  қондырғының  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін, 
т*м

2

. 

8.3 Импульстық жҥктемелері бар машиналардың іргетастарының тербелістерін 
есептеу

 

 

8.3.1 Машинаның  орталықтандырылған  қондырғысында  іргетастың  тік  тербеліс 

амплитудасын 

a

z

,м, келесі формуламен тапқан дҧрыс: 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

35 

 

                                                    (97) 

 

мҧнда  
ε – мәнін тиісті бӛлімдерде кӛрсетілгендей алуға ҧсынылатын соққы жылдамдығын 

қайта қалпына келтіру коэффициенті; 

J

z 

– 

тиісті бӛлімдердің нҧсқауламасымен анықталатын тік кҥш импульсі, кН*с; 

т, 

λ

z

 

–

 

8.2 бӛлімінің формулаларындағыдай. 

8.3.2 Іргетастың  тік  тербеліс  амплитудасын 

a

v

, 

м,  тербеліс  жазықтығына 

перпендикуляр кӛлденең оське қатысты, келесі формуламен тапқан дҧрыс: 

 

a

v

 = a

z

 + a'

z

,                                                          (98) 

 
бҧл жерде 

a

z 

 келесі формуламен анықталады: (62), ал 

a'

z

: 

 

a'

z

= 

а

φ

l

f

,                                                             (99) 

 
мҧнда 

l

f 

–  іргетастың  жоғарғы  шегінен  импульс  бағытында  тік  оське  дейінгі 

арақашықтық, м; 

а

φ

  –  тербеліс  жазықтығына  перпендикуляр  кӛлденең  оське  қатысты  іргетастың 

айналу тербелісі амплитудасы (бҧрылу бҧрышы), рад, келесі формуламен анықталады: 

                                                  (100) 

мҧнда 

J

φ 

– тербеліс жазықтығына перпендикуляр кӛлденең оське қатысты іргетастың 

импульс сәті, кН*с*м, тиісті бӛлімдер нҧсқаулары бойынша анықталады; 

θ

φ0

, λ

φ

 – 8.2.5 бӛліміндегі сияқты. 

8.3.3 Горизонталь қҧрамдас және іргетастың горизонталь-айналмалы тербелістерінің 

а

h,

φ

, 

м,  және  айналмалы 

а

h,

ψ

, 

м,  тербелістердің,  сәйкесінше  тербеліс  жазықтығына 

перпендикуляр  орнатудың  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  горизонталь  және 
вертикаль осьтерге қатысты амплитудаларын мына формулалар бойынша анықтау керек: 

 

а

h,

φ

 = а

φ

h

;                                                             (101) 

 

а

h,

ψ

 = 

а

ψ

I

max

,                                                           (102) 

 
мҧнда 

h 

–

 

іргетастың табанынан жоғарғы жиегіне дейінгі арақашықтық, м; 

a

ψ

 – іргетастың тік осьіне қатысты айналу тербелісі амплитудасы (бҧрылу бҧрышы), 

рад., келесі формуламен анықталады:  

                                                    (103) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

36 

J

ψ

 – қондырғының ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетінтік осьіне қатысты импульс 

сәті, кН*с*м; 

Λ

ψ

,θ

ψ

, 

I

max

 - 8.2.10 бӛліміндегі сияқты. 

 

Ескертпе  - 
1 Оппозиттік компрессорлардың іргетастарын есептеуді қолданылатын формулалар;   
2  Импульстік  салмағы  бар  машиналарға  ҧсталық  балғалар,  қҧю  ӛндірісінің  қалыптық  машиналар, 

баспақтар және т.б. жатады. 

 

8.4 Машина 

іргетастарының 

тербелістерін 

кездейсоқ 

динамикалық 

жҥктемелерге есептеу 

 

8.4.1 Машиналардың 

массивтік  және  қабырғалық  іргетастарының  жоғарғы 

шектерінің  кездейсоқ  динамикалық  салмақтан  тік  тербелісінің    амплитудаларын 

а

h,

φ

, 

м, 

келесі формуламен тапқан дҧрыс: 

 

                                   (104) 

 

 
мҧнда 

S

q 

–  кездейсоқ  салмақтың  спектральды  тығыздығы,  кН

2

*с,  келесі  формуламен 

анықталады:  

                                            (105) 

 

                                              (106) 

 

                                                        (107) 

 

мҧнда  

h

0 

– қондырғының ауыртпалық орталығынан диірменнің барабанының айналу осьіне 

дейінгі арақашықтық, м; 

т' 

– диірмен барабанының жҥктелу массасы, т; 

ω – барабанның айналуының бҧрыштық жылдамдығы, с

-1

; 

d 

– барабан диаметрі, м; 

α – машина (диірмен) типіне байланысты коэффициент, ол келесідей қабылданады: 
ӛзекшелі диірмендер ҥшін α = 0,015; 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

37 

диірменнің басқа типтері ҥшін α= 0,001; 

g – 

еркін тҥсу ҥдеуі, 

g = 

9,81 м/с

2

. 

β, 

т, h

1

, h

2

, 

λ

х

, 

λ

1 

белгіленулері 8.2.5, 8.2.6 формулаларындағы сияқты. 

8.4.2 Машинаның 

жиекті 

іргетасының 

кездейсоқ 

динамикалық 

салмаққа 

есептелінген  тік тербелісіның амплитудасын 

а

h

,ψ

,м, келесі формуламен тапқан дҧрыс: 

 

а

h

,ψ

 = а

х

 + а

ψ

l

b

,                                                          (108) 

мҧнда 

l

b 

– 

іргетастың  жоғарғы  бӛлігінен  диірменнің  ең  алыс  иінтірегіне  дейінгі 

арақашықтық, м; 

а

х

,  a

ψ 

–  сәйкесінше  іргетастың  жоғарғы  бӛлігінің  тік  тербелісім,  және  ауыртпалық 

орталығынан ӛтетін тік осьіне қатысты, амплитудалар: 

 

                                                       (109) 

 

                                                      (110) 

мҧнда 

S

q  –  

(105) формуласы бойынша анықталады; 

е 

–  іргетастың  жоғарғы  бӛлігінің  ауыртпалық  орталығынан  барабанның  орта 

ҧзындығына дейінгі жоспардағы арақашықтық, м. 

S

x

, S

ψ

, 

λ

х

, 

λ

ψ

, 

ξ'

x

, 

ξ'

ψ 

белгілері – 8.2.1 - 8.2.4 формулаларындағы сияқты. 

 

8.5  Кинематикалық  қозу  кезінде  машиналардың  массивтік  және  қабырғалық 
іргетастарының тербелістерін есептеу 

 

8.5.1 Бір  іргетас  кӛзден  кинематикалық  қозу  кезіндегі  қабылдау  іргетасының 

жоғарғы  шетінің  кӛлденең-айналмалы  тербелісінің  айналмалы  амплитудасын    келесі 
формуламен табу керек: 

                (111) 

 

мҧнда 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

38 

                                                (112) 

k = 

1;  2  ҥшін 

S

1

(



k

), 

S

2

(



k

), 

S

3

(



k

), 

S

4

(



k

)

,

мәндерін (76) - (82) формулалары бойынша 

келесідей мәндермен анықтайды: 

                                                (113) 

                                                    (114) 

Есептеуді әрбір ±χ мән ҥшін жасау керек. 
(115) - (118) формулаларындағы: 

a

s,x 

– 

қабылдау-іргетасын  орнату  орнындағы  топырақ  бетіндегі  нҥктедегі  тік 

тербелісінің амплитудасы 8.1.8 нҧсқауларына сәйкес анықталады; 

                                                       (115) 

мҧнда 

, 

 –

 

қабылдау  іргетасының  шеткі  нҥктелеріне 

l

inf 

сәйкес  келуші  топырақ 

беттерінің  нҥктелеріндегі    кӛлденең  тербелістер  амплитудалары  8.1.8  нҧсқауларына 
сәйкес анықталады; 

l

inf 

– 

қабылдау  іргетасының  табан  жағының  ӛлшемі,  осы  ӛлшем    бағытында  тік 

тербелістер қарастырылады;  

ω – іргетас-кӛз тербелісінің бҧрыштық жиілігі. 

h

1

,

 h

2

,β, 



1

, 



2

, λ

φ

, 

λ

х

 

белгілері – 8.2.5 формуласындағы сияқты. 

8.5.2  Бір  іргетас-бастауынан  кинематикалық  қозу  кезіндегі  айналуды  есепке  алған 

іргетас-қабылдаудың тік тербелісінің амплитудасын келесі формуламен табу керек: 

                                                       (116) 

мҧнда

                                               (117) 

                                       (118) 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

39 

                                                           (119) 

мҧнда λ

z

, 

l

f

  - 

белгілер 8.2.9. 

 
Бірнеше  іргетас-кӛздердің  кинематикалық  қосуынан  іргетас-қабылдағыштың 

тербелісін  есептеген  кезде,  сәйкесінше  (111)  немесе  116)  формулалары  бойынша  әрбір 

тербеліс кӛзі ҥшін 

 

мәнін (немесе

) сомалау керек. 

 

 

8.6 Қадалық іргетастарды есептеудің ерекшеліктері 

 

8.6.1 Динамикалық салмақ беретін машина қадалық іргетастарының кӛтеру қабілетін 

есептеу  есептік  статистикалық  жҥктемелер  әрекетіне  қадалық  іргетастар  талаптарымен 
жҥргізген дҧрыс.  

Бҧл  жағдайда,  қаданың  бҥйір  қабырғасындағы  және  тӛменгі  ҧшындағы  негіздеме 

топырақтарының есептік кедергісі негіздеме топырағының жҧмыс шарты коэффициентіне 
кӛбейтілуі  керек,  сәйкесінше  γ

cp,f

   

және

 

γ

ср

,

R 

7-

кестеде  келтірілген.  Аспалы  қадалардағы 

топырақ  негіздің  есептік  кедергісін  2-кестеде  мәні  берілген  жҧмыс  шартының 
коэффициенттерне кӛбейтіледі. Қада тіреулер ҥшін γ

c

0

 1-ге тең болып қабылданады. 

 

7 - кесте – Жҧмыс жағдайының γ

c

0 

коэффициентінің мәндері 

 

Топырақтар 

Негіздеме топырақтарыынң жҧмыс шарты 

коэффициенттері 

Қаданың бҥйір 

қабырғасында γ

cp,f

 

Қаданың тӛменгі 

ҧшында γ

cp,R

 

а) Кез-келген іріліктегі және ылғалдылықтағы 
қопсытылған 

қҧмдар; 

майда 

және 

шаңдатылған  сумен  қаныққан  кез-келген 
тығыздықтағы; 

аққыштық 

кӛрсеткіші 

I

L

>

0,6сазды топырақ 

0,6 (0,75) 

- 

б) Майда және кіші ӛлшемді шаңды қҧм, орта 
тығздықты,  «а»  кӛрсетілгеннен  басқа  кез-
келген  ылғалдылық  деңгейінде,  аққыштық 
кӛрсеткіші      0,25 



I

L



0,6  болатын  сазды 

топырақтар  

0,75 (0,85) 

0,75 (0,85) 

Топырақтың ӛзге тҥрлері 

1 (1) 

1 (1) 

Ескертпе лер  
1  Жақша  ішінде  аралық  жастықшасы  бар  қадалық  іргетастарға  арналған  коэффициент  мәні 

кӛрсетілген.   

2  Отырғызу  топырақтарында  қадаларды  қолдануда  γ

cp,f

  және  γ

cp,R 

коэффициенттерінің  мәнідерін 

мағынасы  бойынша  аққыштық  кӛрсеткіші  бар  сазды  топырақтарға  қолданыстағы  нормативтік  қҧжат 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

40 

Топырақтар 

Негіздеме топырақтарыынң жҧмыс шарты 

коэффициенттері 

Қаданың бҥйір 

қабырғасында γ

cp,f

 

Қаданың тӛменгі 

ҧшында γ

cp,R

 

нҧсқауы  бойынша  қаданың  бҥйір  беттері  мен  тӛменгі  бҥйірінің  астындағы  топырақ  кедергісінің  есебі 
анықталатын мәнге тең. 

 
Ӛрістік  сынау  нәтижелері  бойынша  қаданың  кӛтеру  қабілетін  анықтау  жағдайында  

γ

cp,f

 

және

 

γ

cp,R 

коэффициенттерінің  орнына  негіздеме  топырағының  жҧмыс  шарты   

коэффициенті  γ

ср

, 

енгізіледі,  бҧл  коэффициент  γ

cp,f

  және 

γ

cp,R

, 

коэффициенттерін  есепке 

алудың белгілі есептік әдісіндегі кӛтеру қабілеті мен осы коэффициенттерді есепке алмай 
кӛтеру қабілетінің арасындағы қатынаспен анықталады.   

Қадалардың  6-кестенің  «а»  кҥйіндегі  топырақтарға  тірелсе,  қаданың  кӛтеру 

қабілеттілігін  ҧзақ  уақыттағы  динамикалық  салмақ  әсерімен  жҥргізген  сынау  нәтижесі 
бойынша  алады.  Мҧндай  деректер  болмаған  жағдайда,тиісті  негізде  қадалық  іргетас 
талаптарына

 

сәйкес  γ

cp,f 

және

 

γ

cp,R  

коэффициенттерінің орнына γ

ср

= 0,25 қабылданады. 

8.6.2 Ғимараттар  мен  қҧрылыстардың  динамикалық  жҥктемесі  бар  машина 

іргетастарының маңайында орналастырылған қадалық іргетастарының қондырғыларында 
қадалардың  кӛтеру  қабілеті  негіздеме  топырағының  жҧмыс  шарты  коэффициентін  γ

ср 

(немесе  γ

cp,f 

 

және

 

γ

cp,R

)  есепке  алып,  қадалық  іргетастарға  арналған

 

талаптар  бойынша 

анықталынады, бҧл коэффициенттер мәні 8.6.1-ге сәйкес алынады.  Берілген коэффициент 
есепке алынатын аймақ ӛлшемін 5.2.23 нҧсқауы бойынша алған дҧрыс.  

8.6.3 Машиналардың қадалық  іргетастарының есебін табиғи негіздердегі іргетастар 

формулалары  бойынша  есептей  берсе  болады,  бірақ  масса,  масса  инерциясының 
сәттерінде  және  қаттылықтарда   

т, 

θ

φ

,  θ

φ0

;  θ

ψ

,  К

z

,  К

х

,  К

φ

,

К

ψ 

мәнінің  орнына  (85)  -  (100) 

формулалары  бойынша  анықталатын  оларға  келтірілген  мәндер 

m

red

, 

θ

φ

,red

, 

θ

φ0

,red

, 

θ

ψ

,red

, 

K

z,red

, K

x,red

, K

φ

,red

,

 K

ψ

,red

, 

қолданылады. 

 
Қадалық іргетастардың тік тербелісі ҥшін: 
 

                                             (120) 

                                                    

(121) 

 

мҧнда

                                                              (122) 

 

 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

41 

 

 

(120) - (122) формулаларында: 

m

r

 –  орнатылған машинамен бірге ростверктің жалпы салмағы, т;   

m

i,p 

– 

топыраққа батырылған қаданың

і-

ші бӛлігінің массасы, т;  

m

i

,0 

– 

топырақ бетінен жоғарыдағықаданың

i

-ші бӛлігінің массасы, т; 

N 

- қадалар саны; 

Е

b 

– 

қада материалының тығыздық модулі, кПа; 

L 

– қаданың топыраққа батырылу тереңдігі, м; 

l

0 

–  ростверк  табанынан  топырақ  бетіне  дейінгі  арақашықтық,  м;  тӛменгі  ростверк 

ҥшін 

l

0

 = 0; 

А

р 

– қаданың кӛлденең қимасының ауданы, м

2

; 

и – 

қаданың кӛлденең қимасының периметрі, м; 

С

z

*

  –  топырақты  қаданың  тӛменгі  деңгейінде  біртекті  тығыз  сығу  коэффициенті, 

кН/м

3

,  (5)  формуласымен  анықталады,  бҧл  жерде  іргетас  табанының  ауданы 

А, 

қада 

ҧшының  кӛлденең  қимасыынң  ең  ҥлкен  ауданына  тең  болып  қабылданады,  ал  бітеу 
қадалары ҥшін 

b

0 

коэффициентінің мәні екі еселенеді; 

K

*

 

–

 

бағандар ҥшін теңдей қабылданатын  коэффициент: 2 –толықтай темірбетонды 

ҥшін; 2,5 – жартылай темір бетонды ҥшін; 3,5 – ағаштан жасалғандар ҥшін; 

с

р,k 

– 

бағанның  бҥйір  бетіндегі 

к-

ші  қабатындағы  8  және  9  кесте  бойынша 

қабылданатын шекті тығыз кедергісі;  

с

0

 – 10000 кН/м

3

 тең етіп қабылданушы коэффициент; 

k

l

 

және

 k

l*

 - 

топырақ бетінен тереңдікке дейін есептелетін қабат номері, сәйкесінше 

l

 

және 

l

*

 = 0,2[1 + 4th(10/

l

)]

l

; 

l

k

 – 

топырақтың 

k-

ші қабатының қалыңдығы; 

th

 – гиперболоидтық тангенс. 

 

8 - кесте – Саз топырақтарға арналған қаданың бҥйір бетіндегі топырақтың шекті 

серпінді кедергісінің мәндері 

 

Саз топырақтардың ағуының кӛрсеткіші 

I

L

 

Салыстырмалы кедергі 

с

р

, 

кН/м

3

 

0,75 <

I

L



 1 

1,5*10

4

 - 0,5*10

4

 

0,5 

< I

L



0,75 

3*10

4

 - 1,5*10

4

 

0,25 <

I

L



0,5 

4,5*10

4

 - 3*10

4

 

0 <

 I

L



0,25 

6*10

4

 - 4,5*10

4

 

Ескертпе лер  
1 

I

L 

аралық мәндері ҥшін 

с

р 

мәні интерполяциямен анықталады. 

2  Орнықтыру  топырақтары  ҥшін  шекті  тығыз  келетін  мәнін 

с

р 

табиғи  ылғалдылыққа  сәйкес  келетін 

аққыштық  шегі  бар 

I

L

,  сазды  топырақтарға  анықтағандай  анықтауға  немесе  ҚР  ҚНжЕ 5.01-03-2002 

талаптарына сәйкес мҥмкін ылғалдандыру есебімен анықтауға болады.

 

 

9 - кесте – Қҧм топырақтарға арналған қаданың бҥйір бетіндегі топырақтың шекті 

серпінді кедергісінің мәндері 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

42 

 

Қҧмдар 

Әртҥрлі ылғалдылықты топырақтардың салыстырмалық 

серпінді кедергісі 

с

p

, кН/м

3

 

су сіңіргіш 

ылғалды 

аз ылғалды 

Орта ірілікте: 

 

 

 

қопсытылған 

1,5*10

4

 

2*10

4

 

3*10

4

 

орты тығыздықты 

3*10

4

 

4*10

4

 

5*10

4

 

Майда: 

 

 

 

қопсытылған 

1*10

4

 

1,5*10

4

 

2,5*10

4

 

орты тығыздықты 

2*10

4

 

3*10

4

 

4*10

4

 

Шаңды: 

 

 

 

қопсытылған 

0,5*10

4

 

1*10

4

 

1,5*10

4

 

орты тығыздықты 

1*10

4

 

1,5*10

4

 

2,5*10

4

 

Ескертпе  -    Тығыз  қҧмды  топырақтар  ҥшін  шекті  тығыз  кедергіні  олардың  ҥлкен 

с

р

  мәнімен 

салыстырғанда, 8-кестедегі осы топырақ тҥріне арналған мәннен 50% -ға жоғары етіп қабылдау керек. 

 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

43 

Қадалық іргетастардың горизонталь тербелістері ҥшін: 

                                            (123) 

 

                                                           (124) 

 

                                                       (125) 

 

мҧнда 

I – 

бағанның кӛлденең қимасының инерция сәті, м

4

; 

 -  «баған-топырақ»  жҥйесінің  тығыздық  коэффициенті,  ол  келесі  формуламен 

анықталады: 

 = 2α

ε

,                                                              (126) 

 

мҧнда  α

ε

–  γ

с

  =  3  болған  жағдайда  бағанды  іргетастар

 

нормасындағы  ҧсыныстарға 

сәйкес анықталатын деформация коэффициенті. 

Ростверкпен топсалы ҧштастырылған қадалар ҥшін: 

                                       (127) 

 

Ростверкке қысылған қадалар ҥшін: 

                      (128) 

 

(127), (128) формулаларында: 

A

0

, 

В

0

, 

С

0 

– 

бағанның  келтірілген  тереңдігіне 

  және  оның  тӛменгі  ҧшының 

тірелу  шартына  (ҚР  ҚНжЕ 5.01-03-2002  нҧсқаулары  арқылы  анықталады)  тәуелді 
коэффициенттер. 

Бағанды іргетастардың кӛлденең-айналмалы тербелістері ҥшін: 
 

m

φ

,red

 = m

x,red

;

                                                            

(129) 

 

                                       (130) 

 
 

θ

φ0,

red

 = θ

φ,

red

 + 

h

2

2

m

r

;                                                     (131) 

 

ҚР ЕЖ 5.01–106–2013*

 

44 

                                                      (132) 

 

 (130) - (132) формулаларында: 
θ

φ,

r 

– ростверк мен машинаның ортақ ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін, тербеліс 

жазықтығына перпендикулярлы кӛлденең оське қатысты масса инерция сәті, т*м

2

; 

h

2 

– т

r 

массаның ауыртпалық орталығынан ростверк табанына дейінгі арақашықтық, 

м; 

r

h,i

 

–

 i

-ші баған осьінен ауыртпалық орталығы арқылы ӛтетін, тербеліс жазықтығына 

перпендикулярлы кӛлденең дейінгі арақашықтық. 

Кӛлденең оське қатысты бағанды іргетастың айналу тербелістері ҥшін: 
 

m

ψ

,red

 = m

x,red

;                                                           (133) 

 

                                       (134) 

 

                                                    (135) 

 

(134), (135) формуларында: 
θ

ψ,

r 

– 

ростверктің  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тікоське  қатысты  ростверк 

және машина массасының инерция сәті, т*м

2

; 

r

v,i 

– 

бағанның 

і-

ші  осьінен  ростверктің  ауыртпалық  орталығы  арқылы  ӛтетін  тік 

оське дейінгі арақашықтық, м. 

8.6.4  Бағанды  іргетастар  ҥшін  қатыстық  демпфирлеуді  сынау  нәтижелері  бойынша 

анықтау  керек.  Тәжірибелік  деректер  болмаған  жағдайда  қатыстық  демпфирлеуді  ξ

z 

бағанды іргетастардың тік тербелісінде 0,2 және орныққан және орнықпаған  тербелісінде  
0,5 деп қабылдаймыз. ξ

x

, ξ

φ

, ξ

ψ 

мәндерін 49 - 51 формулалары бойынша анықтайды.