СП РК 4.04-113-2014 ПРОЕКТИРОВАНИЕ СОЛНЕЧНЫХ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЙ (ҚР ЕЖ 4.04-113-2014)

Сәулет, қала қҧрылысы және қҧрылыс

саласындағы мемлекеттік нормативтер

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

Государственные нормативы в области

архитектуры, градостроительства и строительства

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

КҤН ЭЛЕКТРСТАНЦИЯЛАРЫН ЖОБАЛАУ

ПРОЕКТИРОВАНИЕ СОЛНЕЧНЫХ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЙ

Ресми басылым

Издание официальное

Қазақстан Республикасы Ҧлттық экономика министрлігі Қҧрылыс,

тҧрғын ҥй-коммуналдық шаруашылық істері және жер ресурстарын

басқару комитеті

Комитет по делам строительства, жилищно-коммунального

хозяйства и управления земельными ресурсами Министерства

национальной экономики Республики Казахстан

Астана 2015

СП РК 4.04-113-2014

АЛҒЫ СӚЗ

1 ӘЗІРЛЕГЕН:

«ҚазҚСҒЗИ» АҚ, «ЗЦ АТСЭª ЖШС

2 ҦСЫНҒАН:

Қазақстан Республикасы Ҧлттық экономика министрлігі

Қҧрылыс, тҧрғын ҥй-коммуналдық шаруашылық істері

және жер ресурстарын басқару комитетінің Техникалық

реттеу және нормалау басқармасы

3 БЕКІТІЛГЕН ЖӘНЕ

Қазақстан Республикасы Ҧлттык экономика министрлігі

ҚОЛДАНЫСҚА

Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері

ЕНГІЗІЛГЕН:

және жер ресурстарын баскару комитетінің

2014 жылғы 29-желтоқсандағы № 156-НҚ бҧйрығымен

2015 жылғы 1-шілдеден бастап

ПРЕДИСЛОВИЕ

1 РАЗРАБОТАН:

АО «КазНИИСА», ТОО «ЗЦ АТСЭª

2 ПРЕДСТАВЛЕН:

Управлением технического регулирования и нормирова-

ния Комитета по делам строительства, жилищно-

коммунального хозяйства и управления земельными ре-

сурсами Министерства национальной экономики Респуб-

лики Казахстан

3 УТВЕРЖДЕН И

Приказом Комитета по делам строительства, жилищно-

ВВЕДЕН В ДЕЙСТВИЕ:

коммунального хозяйства и управления земельными ре-

сурсами Министерства национальной экономики

Республики Казахстан от «29» декабря 2014 года

№ 156-НҚ с 1 июля 2015 года

Осы мемлекеттік нормативті Қазақстан Республикасының сәулет, қала қҧрылысы

және қҧрылыс істері жӛніндегі уәкілетті мемлекеттік органының рҧқсатысыз ресми

басылым ретінде толық немесе ішінара қайта басуға, кӛбейтуге және таратуға болмайды.

Настоящий государственный норматив не может быть полностью или частично

воспроизведен, тиражирован и распространен в качестве официального издания без

разрешения уполномоченного государственного органа по делам архитектуры,

градостроительства и строительства Республики Казахстан.

МАЗМҦНЫ

КІРІСПЕ

ҚОЛДАНУ САЛАСЫ««

««««««««««««««««««««.

НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР««...««««««««««««««««

ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАР««««««««««««««««

ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР««

«««««««««««««««««««««..

КЭС ЖОБАЛАУ ЕРЕЖЕЛЕРІ «

««««««««««««««««..

5.1 Аймақтың климат жағдайларын бағалап КЭС орналастыру жоспары«

ТИІМДІ СӘУЛЕТ-ҚҦРЫЛЫС ШЕШІМДЕРІ««

«««««««

КЭС НЕГІЗГІ ЖӘНЕ ҚОСЫМША ЖАБДЫҒЫ«

««««..

7.1 Фотоэлектрлік элементтерді таңдау ережелері «««

««««««««

7.2 Автономды КЭС ҥшін аккумулятор батареялары

7.3 Автономды КЭС қосалқы элементтері

7.4 Ӛндірістік КЭС метеобекеті...«

««««««««««««««««««

7.5 Басқару, бақылау және диагностикалау жҥйесі«««««««««««««.

КЭС-ң СЕНІМДІЛІК КӚРСЕТКІШТЕРІ ««««««««««««««««.

КЭС-ң ПАЙДАЛАНЫЛУ КӚРСЕТКІШТЕРІ«««««««««««««

ЭЛЕКТР ТЕХНИКАЛЫҚ БӚЛІМ««

«.««««««««««««.

10.1 Электр жалғасуларының басты және ішкі схемалары««««««««««.

10.2 КЭС КФЭБ қуаттылығын шоғырландыру схемалары ««

10.3 Ӛзіндік қажеттіліктерге қатысты электр жалғасуларының схемалары ««...

10.4 Басқару, дабылдама, автоматика«««««

«««««««««««

10.5 Электр қуатын есептеп тіркеу..«««««««««««««««««««..

10.6 Найзағайдан қорғаныс ««

«««««««««««««««...

10.7 КЭС қосымша имараттары ...««««««««««««««««««««...

ӚРТ ҚАУІПСІЗДІГІ ЖӘНЕ ӚРТКЕ ҚАРСЫ ҚОРҒАНЫС««

НЫСАНДЫ ҚОРҒАУДЫҢ ИНЖЕНЕРЛІК-ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҦРАЛДАРЫ .

ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРДІ БАҒАЛАУ«

«..««««««

ҚОСЫМШАСЫ

(ақпараттық) КЭС шығарған электрэнергиясын есептеу

мысалы

БИБЛИОГРАФИЯ ««««««««««««««««««««««««««««

III

КІРІСПЕ

Осы ережелер жинағы Қазақстан Республикасының «Ғимараттар мен имараттардың,

қҧрылыс материалдары мен бҧйымдарының қауіпсіздігіне қойылатын талаптар», «Ӛрт

қауіпсіздігіне қойылатын жалпы талаптар» Техникалық регламенттерінің, Қазақстан

Республикасының қҧрылыс нормалары мен қолданымдағы нормативтік-техникалық

қҧжаттарының негізінде әзірленген.

Ережелер жинағында жаңа кҥн электр станцияларының жобалануы мен қҧрылысы

және істеп тҧрған кҥн электр станцияларын қалпына келтіру кезіндегі қҧрылыс нормалары

талаптарының орындалуын қамтамасыз ететін қолайлы қҧрылыс шешімдері мен

параметрлері келтірілген.

СП РК 4.04-113-2014

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

КҤН ЭЛЕКТР СТАНЦИЯЛАРЫН ЖОБАЛАУ

ПРОЕКТИРОВАНИЕ СОЛНЕЧНЫХ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЙ

Енгізілген кҥні - 2015-07-01

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

Осы ережелер жинағы кҥн фотоэлектрлік модулдер мен и батареялар қолданылатын

дербес

(қуаты тӛмен) және ӛндірістік кҥн электр станцияларын

(әрі қарай

- КЭС)

жобалауды қамтиды.

Ережелер жинағы кҥн сәулесі энергиясын тікелей электр энергиясына айналдыратын

кҥн электр станцияларын жобалауға мҥмкіндік беретін оңтайлы жобалық, сәулет және

инженерлік шешімдер жиынтығын қамтиды.

Ережелер жинағы келесі технологиялар арқылы жобалауға арналмаған:

 гелиотермалдық энергетика;

 термоауалық кҥн электр станциялары;

 кҥн аэростаттық электр станциялары

2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

Осы ережелер жинағын қолдану ҥшін келесі сілтемелік нормативтік қҧжаттар қажет:

Қазақстан РеспубликасыҤкіметінің 2012 жылғы 24 қазандағы № 1355 Қаулысымен

бекітілген электр қҧрылғыларын орнату ережелері

МЕМСТ 27751-88 Қҧрылыс қҧрылымдары мен негіздердің сенімділігі. Есептеу

бойынша негізгі ережелер.

ЕСКЕРТУ

Осы ережелер жинағын қолдану барысында нормативтік қҧжаттар мен сілтемелік

стандарттардың әрекетін ағымдағы жыл шеңберінде «Қазақстан Республикасының стандарттау жӛніндегі

нормативтік қҧжаттарының сілтеуіші»,

«Стандарттау жӛніндегі мемлекетаралық нормативтік қҧжаттар

сілтеуіші»,

«Қазақстан Республикасының аумағында кҥші бар сәулет, қала қҧрылысы және қҧрылыс

саласындағы нормативтік қҧқықтық және нормативтік-техникалық актілер тізімі» сияқты жыл сайын

басылып шығатын ақпараттық кӛрсеткіштер бойынша тексерген жӛн. Сілтеме қҧжат ауыстырылған

(ӛзгертілген) жағдайда, осы ережелер жинағын қолдану кезінде ауыстырылған

(ӛзгертілген) қҧжатты

басшылыққа алу қажет. Егер сілтеме қҧжат ауыстырылмастан жойылған болса, онда оған сілтеме жасалған

ереже осы сілтемені қозғамайтын бӛлігінде қолданылады.

Ресми басылым

3 ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАР

Осы ережелер жинағында келесі терминдер мен анықтамалар қолданылады:

3.1 Фотоэлемент (ФЭ): Кҥн сәулесінің энергиясын электрге тҥрлендіргіш.

3.2 Кҥн фотоэлектрлік модулі (КФЭМ): Саңлаусыз екі қабат арасында ӛзара

дәнекерленген кҥн фотоэлеенттері бар шыңдалған әйнектен тҧратын монолит табақша.

3.3 Кҥн фотоэлектрлік батарея (КФЭБ): Ӛзара тізбектей не параллел жалғанған

КФЭМ-дерден қҧралған, кҥн сәулесі энергиясын электрге айналдыратын қатты табақша-

конструкция.

3.4 Кҥн электростанциясы (КЭС): Бір немесе бірнеше КФЭБ-дан тҧратын және

кҥн сәулесі энергиясын тҥрлендіру арқылы электр энергиясын алуға арналған

энергетикалық имарат.

3.5 Инвертор: КФЭБ арқылы алынатын тҧрақты токты айнымалы бірфазалық 220

В/50 Гц немесе ҥшфазалық 380 В/50 Гц токқа тҥрлендіретін электрондық қҧрылғы.

3.6 Контроллер: КФЭБ энергия кӛздерін басқаратын және аккумулятлар

жиынтығындағы заряд пен оның азайуын бақылауға арналған электрондық қҧрылғы.

3.7 Аккумулятор батареясы

(АБ): Химиялық энергияны электр энергиясына

тҥрлендіру арқылы жинақтайтын және оны тҧтынушылардың қолдану мақсатында

қолданылатын қондырғы.

3.8 Зарядтағыш қҧрылғы: Аккумулятор батареясын зарядтаушы, автоматты,

жартылай автоматты және қолмен басқарылатын электрондық қҧрылғы.

3.9 КЭС электрлік жҥйелері: Тҧтынушылар мен электр желілерін электр

энергиясымен қамтамасыз ететін бір жҥйеге жинақталған энергетикалық қҧрылғылардың

кешені.

4 ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

Жаңа КЭС-ң жобалануы белгіленген тәртіпте келісіліп бекітілген техникалық-

экономикалық дәйектемесі бар, әрі қҧрылыс нормаларына және қҧрылыс ауданының

климаттық, инженерлік-геологиялық, ӛзге де жағдайларына сай дайындалған жобалау

қҧжаттамасына сәйкес жҥзеге асырылуы тиіс.

4.1 Осы нормативтік қҧжат жобалық қуаты 5 кВт және одан асатын жел электр

станцияларын (бҧдан әрі - КЭС) жобалау ережелерін қамтиды. Ҧсынбалы ережелерді

бҧрыннан бар технологиялық схемалармен, жабдық қҧрастырымдарымен, ғимараттар

және имараттармен ескерілетін сәйкес тҥзетулері бар кеңейтілетін және қайта жӛнделетін

КЭС-на қатысты қолдануға болады.

4.2 КЭС-ң жобалануы жобалау, пайдалануға қатысты жоғары техникалық білімі

және қазіргі заманғы жоғары технологиялық жабдықты қолдану тәжірибесі бар

қызметкерлердің қатысуымен жоғары ғылыми-техникалық деңгейде жҥргізілуі тиіс.

4.3 КЭС-н жобалау барысында негізгі техникалық шешімдерді қабылдау ҥшін келесі

мәселелерді ескеру қажет:

 энергетикалық жҥйе жабдығы жҧмысының сенімділігін қамтамасыз ету;

 тҧтынушылар ҥшін электр қуатының тҧрақтанған сапасын қамтамасыз ету;

 аварияға қарсы автоматика кешендерінің ҥдіксіз жҧмысын қолдау;

 авариялық жағдайларды жедел жоюға бағытталған техникалық қҧралдардың бар

болуы;

 алғашқы қаржы жҧмсалымын және пайдалану шығындарын барынша ҥнемдеу;

 материалдар мен металды қажетсіну деңгейін тӛмендету;

 қоршаған ортаны қорғау, сонымен қатар, пайдаланушы және жӛндеуші

қызметкерлер ҥшін қалыпты санитарлық-тҧрмыстық жағдайлар жасау;

4.4 КЭС-н жобалау барысында қолданылатын кҥн энергетикалық қондырғысының,

оның орналасатын аймағының климаттық жағдайларында, барлық энергетикалық

шығындарды шегергендегі, электр энергиясын ӛндірудегі максималдық мҥмкіндіктері

ескерілуі тиіс.

5 КЭС ЖОБАЛАУ ЕРЕЖЕЛЕРІ

5.1 Аймақтың климат жағдайларын бағалаумен бірге КЭС орналастыру

жоспары

5.1.1 КЭС-н жобалау барысында жобаның және электр қуатының жылдық ӛндірімін

жҥзеге асыру ҥшін КЭС орналасқан аймақта ҧзақ уақыт кҥн сәулесінің тҥсуін және ашық

кҥн райының ҧзақтығын энергетикалық әлеуетті ең жоғары дәлдікпен бағалау керек.

5.1.2 КЭС қҧрылысын салатын жерді таңдағанда кҥн сәулелері кедергісіз тҥсетін кең

ашық жазықтықты немесе биік жерде орналасқан жазық тегіс жерді қарастырған жӛн.

5.1.3 КЭС орналастыру алаңын таңдау және жобаның алдын-ала техникалық-

экономикалық негіздемесін әзірлеу кезінде, кҥн сәулесінің потенциалын

(орташа ай

ішіндегі, иезгілдік және орташа жыл ішіндегі), оның қуатының кӛрсеткіштерін сол

жердің климаттық шарттарына сай анықтау мақсатында кҥн энергетикалық ресурсын

алаңға ең жақын:

- қҧрлықтағы метеостанциялардың;

- әуежайлардың;

- спутниктік деректердің

қолда бар кӛпжылдық мҧрағаттық метеорологиялық мәліметтері негізінде бағалау

қажет.

Кҥн энергетикалық ресурсын алдын-ала бағалаудың нәтижелері КЭС қҧрылысының

тиімділігі жӛнінде шешім қабылдауға мҥмкіндік береді.

5.1.4 Бағдарламалық жасақтама КФЭБ орналастыру жоспарын жасағанда ҥлестіру

карталарын жасауға келесілер мҥмкіндік береді:

 алаңшаның топографиялық қиындығының дәрежесін бағалауға;

 ҧзақ уақытқа кҥн жарықтануының орташа жылдық шамасын есептеуге;

 кҥн сәулесінің қуатының тығыз таралу мҥмкіндігін анықтауға;

 сол ортаның басқа да факторларын бағалауға (ауаны тығыздығы мен ластығы, ауа

температурасы, ылғалдылығы, жай тҥсу мҥмкіндігі, орташа жылдық ауа райының

қолайсыздығы, қар, жаңбыр жауу жиілігі, мҥз қату ерекшеліктері, жел соғу жылдамдығы,

тҥздардың болуы, химиялық ьелсенді орталардың болуы және т.б.);

 алаңшаның сейсмикалық сипатын бағалауға;

 КЭС жобасын теориялық тҥрде жасауға;

 кҥн тҥсу қуатының шамасын кҥн сәулелерінің тҥсу бҧрышына байланысы

бойынша моделдеуге;

 КЭС қҧрамының сызбасын және оны оңтайлы бейімдеуін жасауға;

 жақын орналасқан КФЭБ бір бірін кӛлеңкелеуін бағалауға;

 алынатын энергия шамасын есептеуге;

 IEC (МЭК) 61400-1 бойынша классификациясын алу ҥшін қҧжаттар дайындауға.

Орташа тәулік ішіндегі кҥн тҥсу қуатын және бір жыл ішіндегі кҥн ашық болатын

кездерді есесптегенде арнайы компьютерлік программа қолданылады..

Осы арнайы программа КЭС орналасатын алаңшада келесі шамалардың таралу

картасын қҧруға мҥмкіндік береді:

 бір жылдағы болатын ашық кҥндер мен сағаттардың орташа,

 әр ай бойынша кҥн сәулесінің орташа тәуліктік қуатын,

 бір тәуліктегі, айда және бір жылда кҥн сәулесінің қосынды қуатын.

5.1.5 КЭС-н жобалау кезінде, КФЭБ-ды орналастыру ҥшін алдын-ала кӛлемі сәйкес

келетін бір немесе бірнеше аумақты таңдап алған жӛн.

5.1.6 КФЭБ орналастыру схемасы олардың КЭС қҧрамындағы орнын анықтайды.

5.1.7

Орналастыру сызбасын жасағанда таңдап алынған алаңшада қажетті қуаты

бар КФЭБ тиімді орналастыру келесі шарттарды ескере отырып орындалуы тиіс:

- электр энергиясын неғҧрлым кӛп мӛлшерде ӛндіру мен ӛзара кӛлеңкелеуді

болдырмау мақсатында КФЭБ аралығындағы оңтайлы ара қашықтықтарды анықтау;

- ауа ортасының сапасы КФЭБ жазық беттерінің ескіруін тездететін болғандықтан,

оларды шаң тоқаңнан желдетіп отыратын және қалқалай алатын нысандар жанында

орналастыруға кӛңіл бӛлу;

- жолдар, электр қуатын беру желілері, мҧнай және газ қҧбырлары, ӛнеркәсіптік

нысандар, әуежайлар және т. б. сияқты инфрақҧрылым нысандарының жанына

орналастыруға қатысты шектеулерді сақтау;

- санитарлық нормаларының сақталуын ескере отырып жоспарлау қажет;

- аймақтың бҧрыннан бар инфрақҧрылымы мен шектеулерін ескере отырып,

қарастырылатын табиғи жағдайларда қҧрылыс алаңын ҧйымдастыру мҥмкіндігі.

5.1.8

КЭС салынатын ала4шада КФЭБ оңтайлы орналастыру мыналарды ескере

отырып жҥргізілуі тиіс:

 осы таңдап алынған жерде кҥн сәулелері кӛп жарықтайтын жазық кең алаңда

орналастыру;

 кҥн сәулелері тҥсуіне кедергі болатын аймақ жерінің бедеріне, оның кедір-

бҧдырлығына, ондағы табиғи

(ормандар, тӛбелер және т.б.) және қолдан салынған

(ғимараттар, биік имараттар және т.б.) кедергілердің;

 КФЭБ бекітетін конструкцияларға КЭС алаңында жел әсер шамасының аз болуы;

- қуат беретін нысандар қҧрылысының және электр желілеріне технологиялық

жалғанудың, КЭС жабдығы ҥшін технологиялық жалғанудың оңтайлы нҥктесін

анықтаудың, энергия жҥйесі тарапынан КЭС қуатын шектеудің қҧны;

- жер телімдерінің мәртебесі;

- экологиялық шектеулер;

 ӛзге шектеулер (елді мекендердің жақын орналасуы, авиация, байланыс желілері,

қорғау аймақтары, мәдени және археологиялық ескерткіштер, жер асты коммуникациялар

және т.б.).

5.1.9

КЭС жобалау кезінде келесі мәліметтерді ескеру керек:

 КЭС алаңының географиялық орналасуының жағдайы, жергілікті климат

сипаттамалары: кҥн тҥсу параметрлері, жел бағыттары мен кҥн тҥсуіне әсер ететін

жергілікті факторлар (рельефі, ӛсімдіктер, алаңдағы және жақын орналасқан ғимараттар);

 бір жыл ішіндегі бақылаулар негізіндегі жел соғу бағытының ӛзгермелілігі;

 кӛп жыл ішіндегі метеопост бақылаулар негізіндегі жел соғу бағытының

ӛзгермелілігі.

5.1.10 КЭС алаңының топографиялық тҥсірілімі дандшафт ерекшеліктерін

кӛрсететіндей

1:1000 кӛп емес масштабта болуы керек. Жақын орналасқан

территорияның

(жан жағына

2 км кем емес) топографиялық тҥсірілімі архивтік

материалдар жоқ кезінде дандшафт ерекшеліктерін кӛрсететіндей

1:10000 масштабта

орындалуы мҥмкін, жер бедерінің қимасы 5,0 м артпайтындай.

5.1.11 КФЭБ табақшаларын орналастыру ҥшін [1] сәйкес есептеу формулалары

арқылы олардың конструкциясы мен бір табақшаның ауданын ескере отырып ӛзара

кӛлеңкелеуін есептеу керек, кӛлеңкелеуді жыл мерзіміне, тәулік уақытына тәуелділік

негізінде есептеп, кӛлеңкелену коэффициентін табу керек (1 сурет).

5.1.12 Кҥн сәулесінің қуатын сараптай отырып, кӛлеңке L ҧзындығын тӛрт

сипаттамалық нҥктелерге бағалау керек - жазғы және қысқы кҥн шығуына және кӛктемгі

мен кҥзгі кҥннің теңелуіне. Кӛлеңкелеу коэффициентін α_ji табақшаны жер бетінен

орналастыру h биіктігінің бӛлігі ретінде кӛрсеткен жӛн.

5.1.13 Кҥн бҧрышы  мен кӛлеңке ҧзындығы L есептеу ҥшін (1 сурет) мына ӛрнек

қолданылады [2]:

 = arccos{0,4cos[(2ʌN - 346ʌ)/365]}

(1)

мҧнда N - бірінші қаңтардан есептегенде жылдың кҥн саны;

H^O = arcsin(sincoscos + cossin)

(2)

мҧнда  = (t - 12)ʌ/12 - сағаттық бҧрыш, t - орта тҥннен санағандағы уақыт, ϕ -

жергілікті жердің географиялық ені;

L = h sin/tgH^O

(3)

мҧнда h -КФЭБ жер бетінен орналасу биіктігі;

L - фототабақшалар қатарына перпендикуляр бағыттағы кӛлеңке ҧзындығы, L

=L′cos A⁰

cosA⁰ = (cos - sin sinH^O)/(coscosH^O)

(4)

мҧнда А⁰ - азимуттық бҧрыш,

LI - кӛлбеу тҥскен кӛлеңке ҧзындығы.

а - жанынан кӛрініс; b - жоғарыдан кӛрініс.

1 сурет - Ӛзара кӛлеңкеленуді есептеудің КФЭБ орналасу сызбасы

5.1.14 КЭС алаңында фототабақшалар ара қашықтығы L қыста есептік шамадан

артық алу керек (шамамен L = 3,8h), КЭС пайдаланған кезде КФЭБ техникалық қызмет

кӛрсету шарты бойынша.

5.1.15 КФЭБ орналастыруға қол жетімді болған алаң шегінде, қҧрылыс базасының

ҧйымдастырылуынан бастап, белгіленген техникалық параметрлер негізінде (бойлық және

кӛлденең еңістер, габариттер, бҧрылыстардың радиустары т. б.) технологиялық ӛтпелер

мен монтаждық алаңдар салуға дейінгі, қҧрылыс жағдайлары ойластырылып талданады.

Сонымен қатар, алаңның топырақ жағдайлары да қарастырылып, аймақтың

гидрографиялық сипаттамалары (жер ҥсті және жер асты сулар, бҧлақтар, батпақ) және

жер бедерінің ерекшеліктері

(беткейлердің тіктігі, жыралар, шӛгінділер) ескеріледі.

Орындалған талдауды ескере отырып, ӛзара техникалық-экономикалық салыстырулар

жасау мақсатында сындарлы шешімдердің тҥрлі нҧсқалары дайындалады.

5.1.16 Сонымен бірге, орналастыру схемасын дайындау барысында іргетастардың

қалану мәселесіне және КФЭБ монтажының схемасына зор мән беріліп, олардың

таңдалған алаң шеңберінде техникалық орындалуын бағалау іске асырылады.

5.1.17 КЭС-ң бас жоспары негізгі, қосымша және қосалқы ғимараттар мен

имараттар, кӛлік және технологиялық коммуникациялар кешенін қамтиды.

5.1.18 КЭС-ң негізгі қҧрылыстары кҥн энергиясын электр энергиясына ӛзгеруін,

энергияның КФЭБ бастап, қуат жҥйесіне жалғанған орнына дейінгі таралуын қамтамасыз

етуге бағытталған.

5.1.19 КЭС-ң негізгі имараттарына келесілер жатады:

 КФЭБ;

 метеобекет немесе бірнеше метеобекеттер;

 басқару, бақылау және диагностикалау жҥйелерімен жабдықталған орталық

басқару пункті;

 ҥлестіргіш электр қҧрылғылар және шағын станциялар;

 электр қуатын берудің шоғырсымды және әуе желілері.

5.1.20 КЭС-ң қосымша имараттары негізгі имараттардың қалыпты және ҥздіксіз

қызмет етуін қамтамасыз етеді. Оларға, әдетте, келесілер жатады:

 қызметтік-ӛндірістік корпус;

 КЭС аумағының шеңберінде байланыс қҧралдары бар орындар;

 КЭС-ң қуат жҥйесінің диспетчерлік орнымен байланысын қамтамасыз етуге

арналған байланыс желілерімен және қҧралдарымен жабдықталған орындар.

5.1.21 Қосалқы ғимараттар мен имараттарға:

 қойма бӛлмелері;

 қҧрал-жабдықты сақтау орындары;

 қызметкерлердің тынығу бӛлмелері;

 кҥзет бӛлмелері;

 кӛлік және жҥк кӛтергіш қҧралдардың гараждары;

 жӛндеу шеберханалары жатады.

5.1.22 Әрбір нақты КЭС ҥшін қосымша және қосалқы имараттар қҧрамы ӛзгеріп

отыруы мҥмкін.

5.1.23 КЭС алаңын бір аумақта орналастырған жағдайда, КФЭБ-ды бірнешеуден

модульдерге біріктірген абзал. КФЭБ саны олардың әр бірлігінің қуаты және таңдалған

трансформаторлық шағын станциялардың ӛткізгіштік қабілеті негізінде анықталады.

5.1.24 КЭС-ң бас жоспарын қҧрастыру кезінде, энергетикалық жҥйеге белгіленген

бағыттарда электр қуатын тасымалдау ҥшін желілердің қолайлы шығуларының бірыңғай

арналарын қамтамасыз ету қажет.

5.1.25 КЭС-ны бірнеше бӛлек тҧрған алаңдарда

(белестер тізбегіне,

ауылшаруашылық қолданысына жарамсыз аймақтарға және т. б.) орналастырған

жағдайда, КФЭБ-ын модульге біріктіру аумақтық принцип негізінде жҥзеге асырылуы

мҥмкін. Мҧндай жағдайда, энергиялық жҥйеге қуат берілісінің бірнеше арнасын жасуға

болады.

5.1.26 КЭС бас жоспарының қҧрастырылымы келесі жағдайларды қамтамасыз етуі

тиіс:

 таңдалған КФЭБ тҥрлері арқылы электр қуатының барынша жоғары ӛндірімін

алу;

 КЭС қҧрылысында барынша аз қаржы жҧмсалымы;

 тҧрақты және уақытша қолданысқа берілетін жер алаңдарының барынша аз

дәрежеде қажет болуы;

 КЭС-ң ағымдық және сатылай қҧрылысын ҧйымдастыруға қолайлы жағдай жасау.

5.1.27 КЭС бас жоспарларының қҧрастырылымын дайындау кезінде ӛндірістік

кәсіпорындарды жобалау бойынша нормативтік қҧжаттың және КЭС ерекшеліктеріне

байланысты қосымша талаптарды ескеру керек:

 КФЭБ-ң бірлік қуаты салыстырмалы тҥрде тӛмен және олар ӛзара жел кӛлегейлеу

әсерін тӛмендету ҥшін кең аймақтарда орналастырылады;

 Әрбір КФЭБ-ға пайдалану жағдайларына қажетті технологиялық автокӛлік кіре

беріс жолдарын салу;

 Әр КФЭБ-дан ҥлестіргіш қҧрылғыларда электр қуатын беру шоғырсымдық

желілерін (ЭБШЖ) және қуат жҥйесімен байланысуға арналған әуе немесе шоғырсым

желілерін жасау;

 қҧрылыс-монтаждық жҧмыс кӛлемінің шамалылығы және оларды орындау

ҧзақтығының салыстырмалы тҥрде қысқа болуы;

 КЭС-ны шағын іске қосу кешендері арқылы пайдалану мҥмкіндігі.

5.1.28 КЭС-ң бас жоспарларын қҧрастыру барысында сонымен бірге келесілерді

қамтамасыз ету қажет:

 КЭС негізгі ғимараттары мен имараттарын жердің табиғи бедерін және желдің

басым бағыттарын ескере отырып орналастыру қажет;

 орталық басқару және бақылау пунктін (ОББП), сонымен бірге, орталық шағын

станцияны (ОШС) мҥмкіндігінше электр қуатын ӛндіретін КФЭБ кҥштерінің ортасында

орналастырған жӛн;

 қосымша және қызметтік ғимараттар мен имараттартарды барынша тҧтастыру;

 метеобекеттерді орналастыратын орынның және олардың санының жеткілікті

болуы;

 КЭС-н ӛндіріс кәсіпорындары мен қалаларға жақын, дамыған қуат жҥйелерінде

орналастырған жағдайда, желілік жабдық пен желілік имараттарды, жӛндеу

шеберханалары мен қойма бӛлмелерін энергетикалық қызмет кӛрсететін немесе ӛндірістік

кәсіпорындармен бірлесе қолдану мҥмкіндігін қарастырған тиімді;

 КЭС және шағын станцияларды елді мекендердің тҧрғын ҥйлерінен, ӛндірістік

және ӛзге нысандардан жеткілікті дәрежеде жақын орналастыру;

 табиғи ландшафттарды сақтауға және жаңбыр сулары мен еритін қар суларын

бҧрып жіберуге негізделген жоспарлау;

 ішкі автокӛлік жолдары мен айналма алаңдарының нормативтік ені мен сапасы;

қызмет кӛрсетуші персоналдың ҥнемі жҥретін аймақтарында жҥргіншілерге арналған

жолдарды және қорғаныс бӛгеулерін орнату; сондай-ақ қауіпті аймақтарда (авариялар

кезінде қалақтардың ҧшып қҧлауы ықтимал орындарда, кернеулі жабдық орнатылған

орындарда) ескерту белгілерін орнату арқылы КЭС нысандарына қауіпсіз қызмет

кӛрсетуді қамтамасыз ететін жағдайлар;

 мҥмкіндігінше ауылшаруашылық қоныстарының шекараларын бҧзбай, ішкі және

кіре беріс автокӛлік жолдарын, электр қуатын беру желілерін, электр шоғырсымдарын,

байланыс және басқару шоғырсымдарын бӛлінген жер алаптарында орнату және

трассалау;

5.1.29 КЭС алаңына тҧрақты қолданысқа, әдетте, КФЭБ, метеобекет,

трансформаторлық шағын станциялар, электр қуатын берудің әуі желілерінің бағаналары

(ӘЖ), ішкі автокӛлік жолдары, КЭС-ң қосымша және қосалқы ғимараттары мен

имараттарының кешені орналасатын жерлер беріледі.

5.1.30 КЭС-на уақытша қолданысқа жер асты электр шоғырсым желілерін,

байланыс және басқару желілерін орналастыруға арналған жер алаптары, сонымен қатар,

қҧрылыс-монтаждау жҧмысының ӛндірісі кезеңіндегі монтаждау алаңдарын

орналастыруға қажетті аймақ беріледі. Қҧрылыс-монтаждау жҧмыстарының орындалуына

қарай, жер ретті телімдермен уақытша қолданысқа бӛлініп отырады.

5.1.31 Қҧрылыс-монтаждау жҧмыстары аяқталған соң, уақытша бӛлініп берілген

аумақтардағы жердің топырақ қҧнарлығы қалпына келтіріліп, бҧрынғы

пайдаланушыларға қайтарылуы тиіс.

5.1.32 КЭС жерінің бедерін ҧйымдастыру жоспарын жобалау кезінде, жер қазу

жҧмыстарының ең аз кӛлемін және игерілетін аумақ ішіндегі топырақтың барынша аз

тасымалдануын назарда ҧстаған абзал.

5.1.33 Ҥстіртін сулар ағысын бҧру су бҧрғыш имараттар жҥйесімен жер бедерінің

тӛмендетілген жерлеріне жіберу (жыралар, науалар, таудағы орлар, қҧбырлар т.б.) арқылы

жҥзеге асады.

5.1.34 КЭС аймағын жайластыру және кӛгалдандыру тарауын жобалау кезінде

кӛгалдандыру ҥшін газон мен тырбық бҧталарды пайдалану, ал дәйекті жағдайларда, ӛсіп

тҧрған ағаштарды алып тастау немесе олардың биіктігін азайту арқылы кҥн сәулесінің

молынша тҥсуін барынша қамтамасыз ету.

5.1.35 КЭС алаңында қосымша және қосалқы ғимараттар мен имараттар

орналасатын аумақ қана қоршалуы мҥмкін. Бҧл ретте, КФЭБ орналасатын аймақ және

КФЭБ-ң ӛзі кӛбінесе қоршалмайды. Ал олардың арасындағы аумақ ауылшаруашылық

мақсаттарында қолданылуы мҥмкін. Қоршаудың тҥрін таңдау кезінде мҥмкіндігінше

торлы қоршауларды қолданған абзал.

5.1.36 Кӛтергіш-кӛлік қҧралдарын КЭС қосымша имараттарының ӛндіріс

бӛлімінде орналыстырған жӛн.

5.1.37 КЭС алаңында жӛндеу және профилактикалық жҧмыстардан қалған

материалдардың қалдықтарын, КЭС қызметкерлерінің тіршілік әрекеттінің қалдықтарын

жинау және сақтауға арналған ыдыстарды орналастыратын орындар алдын-ала

ойластырылуы, ал жобада оларды кәдеге жарату тәсілі (шығару немесе кӛміп тастау және

т. б.) белгіленуі тиіс.

6 ТИІМДІ СӘУЛЕТ-ҚҦРЫЛЫС ШЕШІМДЕРІ

6.1 КФЭБ іргетастарын қосқанда, КЭС ғимараттары мен имараттарының сындарлы

шешімдері КФЭБ әзірлеушісінің талаптарын ескере отырып сәйкес қабылдануы тиіс.

6.2 КФЭБ сенімділік деңгейі (ФЭ, КФЭМ қосқанда) КФЭБ әзірлеушісі тарапынан

бекітіледі.

6.3 КФЭБ жабдығының, ғимараттары мен имараттарының іргетастарын

инженерлік-геологиялық ізденістер нәтижесінде алынған физикалық-механикалық,

деформациялық кӛрсеткіштерді және топырақ беріктігінің кӛрсеткіштерін ескере отырып

жасау қажет.

6.4 КФЭБ іргетастарын жобалау ҥшін есептік жҥктелімдерді және олардың ӛзара

тіркесуін қондырғы әзірлеушісі белгілейді.

нҧсқаларды техникалық-экономикалық салыстыру негізінде жҥзеге асырылуы тиіс.

Таңдалған іргетастар КФЭБ динамикалық жҥктемесінен келетін тербелістерге тӛзімді

болып, жақын орналасқан КФЭБ қҧрылымдарына тербелістің берілмеуін қамтамасыз етуі

шарт.

6.6 Қызметтік-ӛндірістік корпустың

(ҚӚК) кӛлемдік-жоспарлау шешімдері

технология және ӛнеркәсіптік эстетика талаптарына сай келуі және әкімшілік,

оперативтік, жӛндеу қызметкерлерін, сондай-ақ іссапарда жҥрген қызметкерлерді

қалыпты санитарлық-тҧрмыстық жағдайлармен қамтамасыз етуі қажет. КЭС-ң ықтимал

кеңеюі ҥшін ҚӚК-та резервтік алаңдарды алдын-ала ойластырған жӛн. КЭС-ң қосымша

нысандары ҥшін жергілікті қҧрылыс және ӛңдеу материалдарын қолданған жӛн.

6.7 Табиғи жарықтың тҥсуі және КЭС алаңын қарау мақсатында орталық басқару

пунктінің терезелерінің саны мен ауданы кӛп бӛлмелерде ҧйымдастыру қажет.

6.8 Жылыту, желдету және салқындату жҥйелерін жобалау барысында электр

қуатын тҧтынуды азайту шараларын алдын-ала ойластырған абзал. Кӛрсетілген жҥйелерде

кӛбіне КЭС-нан келетін ӛзінің жеке энергиясын тҧтынатын және оның негізгі қуат

жҥйесінен барынша аз жҧмсалуын қамтамасыз ететін жылу аккумуляторларын алдын-ала

ескерген жӛн.

КЭС НЕГІЗГІ ЖӘНЕ ҚОСЫМША ЖАБДЫҒЫ

7.1 Фотоэлектрлік элементтерді таңдау ережелері

7.1.1 Барлық тҥрлерінің ішінен қажетті фотоэлементті (ФЭ) таңдау (сонымен қатар

КФЭМ және КФЭБ) оның конструктивтік және техникалықсипаттамаларымен

анықталады.

7.1.2 Қҧрылымдық сипаттамаларға мыналар жатады:

 ФЭ жасалынған материал;

 қуатты реттейтін жҥйе;

 ФЭ кҥнге бағыттаушы жҥйе;

 тіреуші қҧрылымның конструкциясы мен биіктігі;

 ФЭ жҥйесінің апаттық жағдайда жҧмыс істеу принципі;

 ФЭ қуатын КФЭБ табақшасынан аккумулятор батареялары мен таратушы шкафқа

жеткізу жҥйесі;

 найзағайдан сақтану жҥйесі және т.б. жатады

7.1.3 |Техникалық сипаттамаларға мыналар жатады:

 ФЭ тҥрі және оның тағайындалған қуаты;

 қуаттың электрлік (кернеулік) сипаттамасы;

 ФЭ тағайындалған қуаты бойынша КФЭБ меншікті ауданы;

 ФЭ тҥрі ҥшін кҥн сәулелерінің спектр аумағы;

 ФЭ сенімділігінің кӛрсеткіштері;

 ФЭ қызмет мерзімі жатады.

7.1.4

КФЭБ ҥшін ФЭ тҥрін таңдау берілген қҧрылыс алаңы ҥшін мыналар болып

табылады:

 берілген қҧрылыс алаңы ҥшін кҥн сәулелерінің тҥсу сипатына қарай электр

энергиясын мҥмкіндігінше кӛп мӛлшерде ӛндіру;

 КФЭБ берілген қуатын тиімді пайдалану коэффициентінің жоғарғы мәні;

 ӛндірілген электр энергиясының мҥмкіндігінше ең аз сату қҧны.

7.1.5

КФЭБ ҥшін ФЭ таңдаған кезде КЭС салынатын жердің климатына сәйкес

келетін ФЭ қарастыру керек, яғни:

 шектік және экстремалды температуралар, ауаның ластығы мен ылғалдылығы;

 экстремалды ауа райының шарттары (қҧйындар, дауылдар, атмосфералық ауаның

тҧздылығы, қҧмды борандар, қар қалыңдығы мен жҥктемесі).

7.1.6

7.1.1

7.1.5 п. келтірілген ережелер бойынша таңдап алынған ФЭ ҥшін

қарастырылып отырған жердегі кҥн тҥсу сипаттамасына сай әрбір КФЭМ (немесе КФЭБ)

жылдық есептік электр энергиясын ӛндіру мӛлшерін анықтау керек. Жер телімін КЭС

салу ҥшін таңдау кезеңінде бҧл есептеуді [3] келтірілген әдісті қолданып, анықтауға

болады.

7.1.7 КЭС-ны жиынтықтау ҥшін қажет КФЭБ-ын қорытынды таңдауы КЭС-ның

техникалық-экономикалық кӛрсеткіштерін салыстыруларға сҥйене отырып, КЭС

қҧрылысына салынған инвестициялардың техникалық-экономикалық дәлелдемесін

әзірлеу сатысында жасалады. Нҧсқалар экономикалық тҧрғыдан тепе-тең болған

жағдайда, бірлік қуаты кӛбірек КФЭБ-ны таңдаған абзал.

7.1.8 КФЭБ техникалық сипаттамалары Мемлекеттік стандарттар органдары

тіркеген Техникалық жағдайлардың ішінде келтірілген мәліметтер негізінде қабылданады.

Оларға сәйкес қондырғылардың жиынтықты жеткізілімі жҥзеге асырылады. КФЭБ

сипаттамаларына жеткізуші немесе ӛндіруші тарапынан ӛзгертулер енгізілсе, сәйкес

ӛзгертулер белгіленген тәртіппен Техникалық талаптарға енгізілуі тиіс. Импорттық

жабдықтың техникалық сипаттамалары берілген тізімдемелер негізінде қабылданады

және жеткізу қҧжаттары (контракт) бойынша нақтыланады.

7.1.9

КФЭМ қҧрау ҥшін ФЭ тҥрін таңдаған кезде КЭС ішкі жҥйесі ФЭ ӛндіретін

тҧрақты ток кернеуін тарату желісіндегі стандарттық тҥрге айналдыратын кернеуді

тҥрлендіруші тізбегі болуы керек және ол фазалар саны, ток жиілігі және кернеу шамасы

бойынша сәйкес болуы керек.

7.1.10 Қолданатын инверторда КФЭМ ӛндірген тҧрақты токтың орташа кернеу

мәні U_ФП(ϕ_ji) мен инвертор кернеуі U_Ф1 арасындағы байланыс мына ӛрнектен табылады

[4]:

U_ФП(_ij) = 2U_Ф1sin(ʌ/6)cosβ + ΔU (I) + ΔU_М

(5)

мҧнда β - КФЭМ қосылу бҧрышы, γ - КФЭМ коммутация бҧрышы,

I - инвертордың тогының орташа мәні,

ΔU - I тогының коммутациясынан болатын кернеудің тҥсуі,

ΔU_М - КФЭМ - модулдердегі кернеудің тҥсуі.

7.1.11 Егер КЭС салғанша метеоберілгендері бойынша тек бір жыл ішіндегі кҥн

сәулесінің қосынды қуаты φ_i, ашық кҥндер d_i мен сағаттар h_i белгілі болса, онда алдын ала

орындалатын есептеулерде КЭС салынатын ауданда бір жылдың әр айындағы орташа

тәуліктік кҥн сәулесінің қосынды қуаты ϕ_ji, ашық кҥндер d_ji мен сағаттардың h_ji орташа

мәндері есепке алынуы керек.

7.1.12 ФЭ әртҥрлі кернеу-амперлік сипаттамасына ие болатындығы белгілі. Егер

кернеу-амперлік сипаттамасының формасы ток кӛзіне сәйкес болса, онда U_ФП(ϕ_ji)-тің ϕ_ji

мәнінен тәуелділігі минималды, сонда осындай ФЭ инвертор жҥйесінде қолдану ӛте

ыңғайлы болады. ФЭ тогын қосқан кезде γ бҧрышының мәні салыстырмалы кӛп емес,

сондықтан алдын ала U_Ф1 есептеулер жасағанда ΔUγ(I) мен ΔU_М мәндерін нӛлге теңесе

болады.

7.1.13 Желіге U_Ф1 кернеуін беру ҥшін инвертор жҧмысының режимін β бҧрышын

ӛзгерту арқылы орындау керек. Бірақ β ӛзгерту инверторды басқару схемасын

қиындатады, β арттырған кезде U_Ф1 кернеу мәнінде жоғары гармоникалар арта бастайды.

Ал кернеу-амперлік сипаттамасының ток кӛзінің сипаттамасына тең кезінде U_ФП(ϕ_ji)-тің ϕ_ji

мәнінен тәуелділігі минималды болады, ал β бҧрышы 15° аспайды. Осы кезде U_Ф1 кернеу

мәнін мына ӛрнектен табылады:

U_Ф1U_ФП(_ij) = U_ФП(_ij) / [2,1«2.3]

(6)

мҧнда U_Ф1-трансформатор орамдарындағы инвертордан алынатын фазалық кернеу,

U_ФП(ϕ_ji) - КФЭМ (немесе КФЭБ) алынатын тҧрақты ток кернеуі.

КЭС ішкі желісі әртҥрлі дәрежедегі кернеу мен токтардың ҥш тҥрінен тҧрады.

Біріншісі - КЭС ішкі желісінің тҥрлендіруші бӛлігі - кӛптеген КФЭМ тҧратын

тҧрақты ток тізбектері, қосушы кабельдер, инверторлар, трансформаторлар.

Екіншісі

- трансформатордан алынатын бірінші дәрежелі деңгейдегі кернеудің

(кӛбіне 10 кВ) ҥшфазалы айнымалы ток тізбектері, радиалды және магистралды ҥшфазалы

айнымалы ток кабелдер.

Ҥшіншісі - 35 және 110 кВ кернеулік орталық подстанция. КЭС орналасқан аудан

ҥлкен болғандықтан бірнеше подстанция болуы мҥмкін, КЭС қуатына байланысты.

7.1.14 ФЭ таңдаған кезде оның паспорттық берілгендерінде кҥн сәулесінің φi0 =

1000 Вт/м² қосынды қуатына арналған нормаланған параметрлері кӛрсетіледі, ал Кэс

орналасқан жерде ондай кҥн тҥсу болмауы мҥмкін, осыны ескерген жӛн.

7.1.15 КФЭБ қҧрылымдық қҧжаттар жиынтығы КЭС жобалау, КФЭБ монтаждау

және пайдалану ҥшін қажетті кӛлемде ақпаратты қамтуы тиіс.

7.1.16 Негізгі және қосымша жабдықтардың, бағдарламалық жасақтаманың кҥші

бар нормативтік қҧжаттар талаптарына сәйкестігі тиісті Мемлекеттік стандарттың тиісті

сертификаттау орталығынан немесе сертификаттау нәтижелерін мойындау жӛнінде

келісім-шарт жасалынған шетел мемлекетінің сертификаттау орталығынан алынған

сертификатпен расталуы қажет.

7.2

Автономды КЭС ҥшін аккумулятор батареялары

7.2.1

КЭС ӛндіретін электр энергиясы кҥннің жарығына тәуелді болғандықтан,

фотоэлектрлік жҥйелерді жасағанда энергияны сақтау мен жинақтау басты міндет болып

табылады.

КЭС жҧмысының сенімділігі мен тиімділігі аккумулятор батареяларын дҧрыс

таңдауға байланысты.

7.2.2

Автономдық фотоэлектр жҥйелері ҥшін аккумулятор батареяларын қолдану

тек энергияны сақтау мен жинақтау ғана емес, сонымен қатар энергия кӛзінен

тҧтынушыға дер уақытында жеткізу, пайдалану кезінде алынатын кернеудің

тҧрақтылығы, кернеудің артуы кезінде электр қҧралдарының істен шықпауын болдырмау.

7.2.3

Автономдық не гибридтік кҥн электр жҥйелерінде қолданылатын аккумуля-

тор батареялары кеш тҥскеннен энергиясын жоғалта бастайды да кҥн жарық кезде қайта

зарядталады.

Ең кең тараған қорғасынды-қышқыл батареялары: стартерлік (автомобилдердікі);

AGM (герметикалық); герметикалды гелдік; пластиналардан қҧралған қҧйылмалы (OPzS

сериясы); тартушы және басқалар.

Әртҥрлі аккумулятор тҥрлері әртҥрлі зарядталу циклдерімен, сақтау мерзімімен,

сыйымдылығымен, жҧмыс істеу температурасымен, тез арада энергия жинауымен және

қҧнымен сипатталады.

7.2.4

Нақты автономдық КЭС ҥшін аккумулятор батареясын таңдау бірнеше

факторлармен анықталады: ӛздігінен зарядын жоғалтуы, аз мәнді заряд тогымен жҧмыс

істеу қабылеті, теріс температураларда да жҧмыс істеуі

(жыл бойы қолданылатын

жҥйелер ҥшін), техникадық кҥтімнің ең аз талаптары.

7.2.5

аккумулятор батареяларын бір блокқа тізбектей жалғау тиімдірек. Параллел

жалғанғанда аккумулятор батареяларының жалпы сыйымдылығы барлығының қосынды

сыйымдылығына тең болады, ал жалпы кернеу жеке бір ғана аккумулятор батареясының

кернеуіне тең болып қалады.

7.2.6

Аккумуляторлардың қолданыс укзінде шамадан тыс қызуы олардың ҧзақ

уақыт жҧмыс істеуіне кедергі болады.

7.2.7

Аккумуляторлар зарядталу

кезінде

сутегін

бӛліп

шығарады

(герметикаланған аккумуляторларда да), сондықтан оларды желдету қоланудың шарты

болып табылады.

7.2.8

Фотоэлектрлік станциялар ҥшін аккумулятор батареялары жеке және

олардың қҧрамды жиынтығынан да тҧрады, алынатын кернеу 6 немесе 12 В.

7.2.9

Аккумулятор батареялары бір ӛндірушіден, бірдей сыйымдылықты, бір

уақытта жасалынған болуы керек, яғни бір партиядан болғаны дҧрыс.

7.2.10 Ӛндірілген электр энергиясын электр желісіне тура беретін КЭС ҥшін

аккумулятор қуаты қажет емес.

7.3

Автономдық КЭС қосалқы элементтері

7.3.1

Автономдық КЭС қосалқы элементтері - аккумулятор батареяларының за-

ряд-разрядын бақылайтын микропроцессорлық контроллер, инвертор және аккумулятор

батареялары ҥшін зарядтаушы қондырғы.

7.3.2

Микропроцессорлық контроллер кҥн батареяларының максималды қуатын

қадағалап отырады және заряд тоғына ендік-импульстік модуляция жҥргізеді. Осындай

контроллерлер аккумулятор батареяларын 100 % дейін зарядтайды. Заряд контроллері ин-

вертормен біртҧтас та жасалынады.

7.3.3

Фотоэлектрлік жҥйелер ҥшін негізгі екі контроллер тҥрі бар: шунттық және

тізбектік.

7.3.4

Заряд контроллерін қолданған кезде аккумулятор батареяларының қызмет

мерзімі ҧзарады және КЭС энергиясын пайдалану тиімдірек бола тҥседі.

7.3.5

Қуатты КЭСда жалпы жҥйені басқаратын жҥйелік контроллерлер

қолданылады. Бақылау жарықталынуды, температураны, токты, кернеуді және т.б. жҥйе

сипаттамаларын есепке алып және мәнін талдайтын компьютер арқылы жҥргізіледі.

7.3.6

Әр фотоэлектрлік жҥйе фотоэлектрдік модулдердің қуаты мен жҥктеме

шамасына қарай сай келетін контроллерді қажет етеді.

7.3.7

Кҥн батареяларымен ӛндірілген тҧрақты ток энергиясын бір фазалы 220

В/50 Гц немесе ҥш фазалы

380 В/50 Гц айнымалы токқа айналдыратын әртҥрлі

инверторлар бар, олар ерекшелінеді:

 қуатымен,

 тҧрақты ток кернеуімен,

 шығу сигналының формасымен,

 бірге орындалған зарядтаушы қҧрылғысымен және энергияны тура беру жҥй-

есімен,

 аналогтық немесе импульстік схемасымен және т.б.

Инверторлар тек қана автономдық жҥйелер ҥшін немесе электр энергиясын тура

желіге беретін болып бӛлінеді.

7.3.8

Инверторды таңдаған кезде мына сипаттамаларға назар аудару керек:

 номиналдық қуаты Р_НОМ (инверторға жалғауға болатын жҥктемелер қуатының

қосынды шамасы). Номиналдық қуат тҧрақты 20-30 % артық алынуы керек.;

 шектік қуат Р_ПИК - аккумулятор батареяларынан жҧмыс істегенде инвертор кӛтере

алатын қуаттың максималды мәні. Инвертордың максималды қуатын (шектік қуатын)

тҧтынатын қҧрылғылардың қосылу тогы шамасын ескере отырып таңдау керек.

 тҧрақты токты тҥрлендіру кезіндегі айнымалы ток сигналының формасы.

 аккумулятор батареяларының әр тҥрін зарядтай алуы;

 «ҧйықтау» режимінің бар болуы;

 біріктіре қҧралған ауыстырма қосқыштың болуы, бҧл сыртқы желіде ток болмаса

аккумулятор батареяларынан энергия ала бастайды.

 температура ӛлшегіштің болуы.

Заманауи инверторлар қҧрамында МРРТ разряд контроллерімен жасалады, ол акку-

мулятор батареяларының отырып қалуына жол бермейді (шамамен 1,8 В/элемент).

7.3.9

Фотоэлектрлік жҥйе тҥріне байланысты инверторлар екі тҥрге бӛлінеді:

 автономдық жҥйелер ҥшін біріккен жиілік генераторы бар инверторлар;

 желіде қолданатын инверторлар.

Екі тҥрлі инверторлардың ПӘК 90 % кем болмауы керек.

7.3.10 Зарядтаушы қондырғы қайта жӛндеуге келмейтін герметикалды қорғасын-

қышқылды аккумуляторларды автоматты тҥрде зарядтау ҥшін арналған.

7.3.11 Зарядтаушы қондырғының таңдау негізі болып қажетті зарядтау тогы, ак-

кумулятор тҥрі, зарядтау жылдамдығы мен автоматтық дәрежесі табылады.

7.3.12 Аккумуляторды жиі максималды токпен зарядтау оның қызмет мерзімін

азайтады. Зарядтау процессін тездету ҥшін бірнеше зарядтаушы қондырғыларды парал-

лел қосу керек. Заряд тогы сонда артады және токтар қосындысына тең болады. Аккуму-

лятордың ҧзақ мерзімді жҧмыс істеуі зарядтау әдісі мен қоршаған орта температурасына

тура тәуелді.

7.4 Ӛндірістік КЭС ҥшін метеобекет

7.4.1 Метеобекеттің қажеттігі:

 кҥннің тҥсу қуатының ӛтпелі мәндерін, жел бағыты мен жылдамдығын, ауа

температурасын және қысымын ӛлшеу;

 электр энергиясын ӛндірудің тиімділігін бағалап отыру ҥшін кҥн сәулесінің

ағынына мониторинг жҥргізу;

 КЭС технологиялық ҥдерісін басқарудың автоматтық жҥйесінің

(ТҤБАЖ)

қызметін қамтамасыз ететін мәліметтерді әзірлеу және ЦҚК-қа жеткізу.

7.4.2 Метеобекет қҧрамына метеорологиялық мҧнара және жел жылдамдығын,

бағытын, және қоршаған ауа температурасы мен қысымын ӛлшеуге арналған қҧралдар

жиынтығы кіреді.

7.4.3 Метеобекеттерді орнату орындары мен олардың КЭС алаңындағы саны жер

бедерінің сипатымен және КФЭБ ӛрісінің конфигурациясымен анықталады. КЭС алаңын

жеке телімдерге бӛліп ҥлестіру кезінде, метеобекетті әрбір жер телімінде орнатуға кеңес

беріледі.

7.4.4 КЭС жҧмысын талдауға қажетті кҥн сипаттамаларына қатысты дҧрыс

мәліметтерді жинау ҥшін КЭС алаңының (телімінің) қарама-қарсы жағында орналасқан

және негізгі метеобекеттің желмен кӛлегейленуі кезінде кҥн сипаттамаларына қатысты

мәліметтерді жинақтауға арналған қосымша метеобекетті орналастыруға кеңес беріледі.

Қосымша метеобекет, КЭС-дағы барлық КФЭБ-ның қауіпсіз және сенімді

қолданысын қамтамасыз ету мақсатында, әсіресе КФЭБ-ның қатарлап

(ҥш қатардан

артық) орналасуы кезінде, және жер бедері кҥрделі ӛңірлерде, оның ішінде таулы

аудандарда, кҥн тҥсу жӛніндегі ақпаратты қайталайды.

7.4.5 Жобада метеобекеттердің келесі қҧралдармен қамтамасыз етілуін алдын-ала

ескеру қажет:

 0,5 м/с қателікпен 0-50 м/с дейінгі жел жылдамдығын ӛлшеуге арналған қҧралдар;

 0-360

° ауқымында

(дискреттілігі

°С аспайды) жел бағытын анықтауға

арналған қҧралдар;

 0,5 °С қателікпен минус 40 °С -тан плюс 40 °С-қа дейінгі ауа температурасын

ӛлшеуге арналған қҧралдар;



1 %-дан аспайтын қателікпен 650-1080 ГПа ауқымында атмосфералық қысымды

ӛлшеуге арналған қҧралдар;

 ауа тығыздығын ӛлшейтін қҧрал (гигрометр).

 кҥн тҥсу параметрлерін мониторинг жасайтын толық станция:

 1 горизонталды пиранометр - кҥн сәулелерінің толық ағынын ӛлшеу ҥшін;

 1 пиргелиометр кҥнмен бірге кҥн сәулелерінің баҥытымен жҥріп отыратын;

 1 еңкейген пиранометр, пиргелиометрге қондырылған;

 1 қараңғыланған пиранометр - кҥн сәулелерінің шашырауын ӛлшеу ҥшін.

7.4.6 Барлық ӛлшеу қҧралдарын метеомҧнарада, КФЭБ жазықтығының биіктігінде

орналастырған жӛн. Ауа температурасы мен атмосфералық қысымды ӛлшейтін

қҧралдарды жер бетінен 1,5 м-ден кем емес биіктікте орналастыруға рҧқсат етіледі.

7.4.7 Жел жылдамдығын ӛлшейтін қҧралдардың қырау және мҧз қату

жағдайларында жҧмыс жасау қабілеттілігін қамтамасыз ететін жҥйелер болуы тиіс.

7.5 Басқару, бақылау және диагностикалау жҥйесі

7.5.1

КЭС пен оның элементтерін басқару жҥйесі кҥн энергиясын КФЭБ арқылы

электр энергиясына ӛзгерту және оны электр желісіне таратуды бақылайтын және

оңтайлы басқаруға бағытталған біртҧтас жҥйе ретінде қҧрылуы керек.

7.5.2 Бҧл ретте жҥйе негізгі және қосымша жабдықты оңтайлы басқаруды және

апаттық жағдайларда орын алуы мҥмкін салдардың басқарылмалы тҥрде алдын алуын

қамтамасыз етеді.

7.5.3 КЭС басқару жҥйесін, оның негізгі технологиялық жабдықты диагностикалау,

сондай-ақ ішкі және сыртқы факторлар

(электр және механикалық аппараттар мен

ақаулар, желдің шекті ҧйғарынды жылдамдығы, кӛктайғақ, жаңбыр, бҧршақ, жер

сілкіністері және басқасы) әсерінен туындаған зақымдардан қорғау қызметін бір уақытта

атқаратындай етіп ҧйымдастырған жӛн.

7.5.4 КФЭБ саны кӛп болған кезде, олардың жалпы қуаттылығына қарамастан, КЭС-

ын негізгі және қосымша жабдықты басқару қызметін орындайтын қос деңгейлі басқару

жҥйесімен жабдықтау кеңес етіледі.

7.5.5 Жоғары басқару деңгейін КЭС қҧрамына кіретін барлық КФЭБ, орталық

жоғары вольтты шағын станцияны, жалпы станциялық кӛмекші жҥйелерді

орталықтандырылған бақылау және басқару ҥшін, сондай-ақ КЭС-ң метеобекеттерінен

келетін ақпаратты қабылдау және ӛңдеу ҥшін жобалау қажет.

7.5.6 Тӛмен басқару деңгейі жекелеген КФЭБ жҧмысын бақылау және басқару ҥшін,

оның ішінде бақылау және диагностикалауға қатысты толық ақпаратты тапсыру

қызметтерін, сондай-ақ КФЭБ жергілікті басқару және реттеу қызметтерін орындау ҥшін

жобалануы тиіс.

7.5.7 Жоғарғы және тӛмен басқару деңгейлерінің арасында технологиялық

ақпаратты және басқару сигналдарын тарату қҧралдары ескерілуі тиіс. Бҧл мақсатпен

бақылау шоғырсымдары немесе байланыс шоғырсымдары, жоғары жиілікті немесе

оптикалық талшықты шоғырсымдар қолданыла алады.

7.5.8 КФЭБ саны неғҧрлым кӛп және жалпы қуаттылығы 500 кВт жоғары КЭС

оперативтік басқаруды орталық басқару пунктегі тҧрақты оперативтік персоналымен

жҥзеге асырылуға кеңес беріледі. Басқа жағдайларда, экономикалық негіздеме жасау

шартымен, ауысымның кезектілігін ҧсынатын нҧсқа қабылдануы мҥмкін. Бҧл жағдайда

кезекші персоналда әр КФЭБ-ң шақырылмалы дабылдама қҧралдары және қуат жҥйесінің

диспетчерімен байланыс орнату қҧралдары орнатылуы тиіс.

7.5.9 КЭС орталық басқару пунктін орналасу орнын таңдаған кезде, осы нысана

және КФЭБ арасындағы шоғырсым желісі ҧзындығының қысқартылуын, сондай-ақ КФЭБ

алаңын еркін қарай алуды қамтамасыз ету қажет.

7.5.10 Орталық басқару пунктінің және басқару, бақылау және диагностикалау

жҥйесінің жабдығын орналастырудың ӛлшемдері бҧл бӛлмелерде кезекші персоналдың

тҧрақты тҥрде болуының эргономикалық талаптарының негізінде қабылданады.

7.5.11 КЭС-ң технологиялық процесстерін автоматты басқару жҥйесі (ТПАБЖ)

микропроцессорық техника қҧралдарымен (компьютерлермен, контроллерлермен), оның

ішінде технологиялық ақпаратты кӛрсету және беру қҧрылғыларымен жабдықтау қажет.

Қағида бойынша, бҧл мақсатпен кең дисплейлер немесе дабылдама мен басқарудың бас

нақышты қалқандары қолданылуы тиіс.

7.5.12 КЭС орталық басқару пунктінің жабдығын әр КФЭБ тӛменгі деңгейлі

жҥйелерімен аппараттық және бағдарламалық ҥйлесімділік шартымен таңдаған жӛн.

7.5.13 КЭС орталық басқару пунктінің басқару қондырғылары КФЭБ-ң іске

қосылуы мен ӛшірілуін қамтамасыз етуі тиіс, олардың қызметі КЭС-ң қуат беру

желілерінде кернеу толығымен жоқ болған кезде де қамсыздандырылуы тиіс. Осы

қҧрылғылардың қуат алуын қамтамасыз ету ҥшін бӛлек тоқтаусыз қуат беруші агрегаттар

орнатылуы немесе шағын станциялардың аккумуляторлық батареядан резервтік қуат алуы

бар қуат беруші агрегаттар қолданылуы тиіс.

7.5.14 КЭС басқару жҥйесі барлық КФЭБ кҥндізгі және тҥнгі кҥн қуатынан

мҥмкіндігінше максималды электр қҧатын ӛндіруі ҥшін олардың жҧмысын автоматты

тҥрде орындалуын қамтамасыз етуі керек.

7.5.15 КЭС орталық басқару пунктінде келесі ақпараттық қызметтер орындалады:

 кҥн жарығының параметрлері жӛнінде, әр КФЭБ мен шағын станцияның

электр параметрлері (кернеу, ток, қуат, электр қуатының кӛлемі) жӛнінде аналогтық

ақпаратты жинау және дисплейде немесе бас басқару қалқанында кӛрсету. Бҧл

параметрлерді екі бағытта (беріліс ҥшін және тҧтыну ҥшін) ӛлшеу қажет;

 әр КФЭБ кҥйі

(қосулы/ӛшірілуі) жӛнінде, жоғары вольтты қосымша

станцияларды бас схемаларының ауыстырып-қосқыштарының кҥйі

(қосулы/ӛшірілуі)

жӛнінде, жалпы станциялық кӛмекші жҥйелердің кҥйі жӛнінде негізгі дискреттік

технологиялық ақпаратты жинау және дисплейде немесе бас басқару қалқанында кӛрсету;

 әр КФЭБ-ң, шағын станцияның және жалпы станциялық жҥйенің негізгі және

қосымша технологиялық жабдығындағы ақау және авария жӛнінде жалпыланған және

мағынасы ашылған дискреттік ақпаратты жинау және дисплейге кӛрсету;

 оқиғаларды автоматты тіркеу, мәліметтердің тәуліктік және айнымалы қисық

сызығын қҧру және басып шығару;

 жабдықтың техникалық кҥйі жӛнінде ақпаратты, оны диагностикалау

нәтижелерін жинау, жалпылау және талдау, статистика және ағымдағы қызмет кӛрсетулер

мен жӛндеулерді орындау қажеттілігі ҥшін деректер қорын жасау;

 негізгі ақпаратты қҧру және қуат жҥйесі диспетчерінің деңгейіне тарату.

Қағида бойынша, жоғары деңгейге жалпы активті және реактивті қуат (бағытын ескере

отырып) мәндері, шығыс шағын станциялардың шиналарындағы кернеу мен жиілік

мәндері, қуат жҥйесіне бастапқы желілердің коммутациялық аппараттары кҥйінің мәндері,

КЭС-ғы «Авария» және «Ақау» сигналдары берілуі тиіс;

 тәжірибелік-ӛнеркәсіптік КЭС-ға қажетті қосымша қызметтер, сондай-ақ

Тапсырыс берушінің талабы бойынша қосымша қызметтер.

7.5.16 КЭС орталық басқару пунктінде келесі негізгі басқару қызметтері

орындалғаны жӛн:

 орталық шағын станцияның барлық жоғары және тӛмен кернеулі ауыстырып-

қосқыштарын қашықтан қосу және ӛшіру және трасформаторлардың жҥктелімі астындағы

кернеуді реттеуші ауыстырып-қосқыштарды басқару;

 әр КФЭБ ҥшін белсенді қуатты шектеу бойынша нҧсқауларды беру мҥмкіндігі;

 қозу реттегіштеріне жекелей немесе топталған әсер ету жолымен КЭС

шиналарындағы кернеу мен реактивті қуаттылықты реттеуге арналған генераторлардың

қозуын орнатуды қашықтан ӛзгерту (қозуды қашықтан реттеу мҥмкіндігін ескеретін

синхронды генераторлары бар КФЭБ ҥшін ғана).

7.5.17 Тӛмен деңгейдің басқару қҧралдары КФЭБ толық жергілікті басқаруды

қамтамасыз етуі тиіс және, әдетте, әр КФЭБ-мен бірге жеткізілуі тиіс.

7.5.18 Әр КФЭБ мен шағын станцияны орталықтан басқаруды

«жергілікті»

басқаруға ауыстыру тӛмен деңгейлі басқару шкафынан, ал 35-110 кВ шағын станциялар

ҥшін - қауіпсіз қызмет кӛрсету орындарында орналасқан шкафтардан (панелдерден)

жҥзеге асырылуы тиіс. Бҧл ретте КЭС орталық басқару пунктінен

«жергілікті» басқаруға

кӛшірілу жӛнінде хабарлама жіберілуі тиіс.

7.5.19 КЭС нысандарын технологиялық басқару қызметтерінен басқа, орталық

басқару пунктінде КФЭБ мен шағын станцияларға техникалық қызмет кӛрсету және

жҧмысын есепке алу мәселелерін шешуге арналған кәсіпорынды басқарудың

автоматтандырылған жҥйесінің қҧралдары орнатыла алады:

 жабдыққа техникалық қызмет кӛрсету бойынша жҧмыстың орындалуына ӛкім

беру жҥйесін жҥргізу;

 әр КФЭБ жабдығына техникалық қызмет кӛрсету бойынша жҧмысты орындау

кӛлемі мен уақытының есебі;

 КЭС-на қосалқы бӛлшектер шығынының есебі;

 әр КФЭБ-на техникалық қызмет кӛрсетуге және жӛндеуге жҧмсалатын

шығындар есебі;

 КЭС-ң ӛзіндік қажеттіліктеріне қажетті электр қуаты шығынының есебі.

Қағида бойынша, компьютерлік қҧралдарға тҥсірілетін жҥктелімді азайту ҥшін бҧл

қызметтерді ортақ желіге жалғанған бӛлек стандартты ЭЕМ орындауы тиіс. Бҧл ретте

мекемені автоматты басқару жҥйесі тарапынан технологиялық процесстерін автоматты

басқару жҥйесі элементтеріне рҧқсатсыз әсерлердің алдын алу ҥшін қорғаныс шараларын

ескерген жӛн.

КЭС СЕНІМДІЛІК КӚРСЕТКІШТЕРІ

8.1

КЭС және оның қҧрылымдық элементтерінің сенімділік кӛрсеткіштерінің

мәндері ӛзіндік қҧнының минималдық мәнінде электр қуатын шығаруды қамтамасыз етуге

сҥйене отырып алынады.

8.2 КЭС мен оның жҥйелерінің экономикалық тиімділігі мен сенімділігі

ӛндірушілердің бӛлек элементтердің сенімділігі жӛнінде деректерінің негізінде анықталуы

тиіс:

 элементтердің тоқтау жиілігі;

 тоқтап қалған элементті қалпына келтірудің орташа ҧзақтығы;

 элементтерге техникалық қызмет кӛрсету ҥшін жоспарлы ӛшірулер жиілігі;

 жабдықтың тоқтауы салдарынан электр қуаты ӛндірімінің шығынын ескергендегі,

элементті жӛндеудің орташа ҧзақтығы.

8.3 КЭС-ң жҥйелері мен жабдығының сенімділігі жабдықтың негізгі элементтерін,

желілер мен жҥйелерді бӛлек резервтеумен, жҧмысшы жҥктелген резервтеумен және

қоймалық резервтеумен қамтамасыз етілуі тиіс.

8.4 КЭС-ын қҧрайтын элементтер ҥшін қалпына келтіруі бар резервтеуді ескерген

жӛн. КФЭБ-ң жылдам тозатын бӛліктері мен тораптарының қоймалық резерв ретінде

сақталуын ескеру қажет.

8.5 Автоматтандырылған басқару жҥйелерін қҧру, ақпаратты тарату желілері мен

арналарының орындалу әдістері мен қолданылу тәртіптерін таңдау кезінде ақпарат алу

кезіндегі кедергілерге жол бермеу және ақпаратты бҧрмалаудан қорғау мақсатында,

аппараттық қҧралдарды жоғары кернеулі электр қондырғыларының қауіпті әсерінен,

найзағай мен оның қосымша белгілерінің әсерінен қорғау бойынша шараларды әзірлеуге

ерекше кӛңіл аударған жӛн.

КЭС ПАЙДАЛАНЫЛУ КӚРСЕТКІШТЕРІ

9.1 КЭС жобалау кезінде қабылданған негізгі техникалық шешімдердің сапасы

техникалық және экономикалық есептеме кӛрсеткіштерімен анықталуы тиіс.

9.2 КЭС жҧмысының тиімділігін бағалаудың негізгі кӛрсеткіштері келесілер болып

табылады:

 электр қуатының жылдық ӛндірімі;

 қабылданған КФЭБ тҥрлері ҥшін атаулы қуатты қолдану коэффициенті (КЭС

бойынша орташа);

 алынатын электр қуатының ӛзіндік қҧны.

9.3 КЭС жобалау кезінде метеорологиялық зерттеулерге сҥйене отырып бір ғана

КФЭБ электр энергиясын ӛндіру кӛлемін жоспарлағанда, ол электр қуаты жобалау

кезеңіндегі есептік мҥмкіндік деп қарастырылуы керек.

9.4 КЭС қажетті электр энергиясын ӛндіре алу мҥмкіндігі әрбір жекелеген КФЭБ

ӛндіретін энергия қосындысы ретінде анықталады.

9.5 КЭС-нан электр қуатын жобалық жіберу шамасы КФЭБ ӛзара әсер етуіне

байланысты кӛлегейлеу әсері салдарынан, жеке қажеттіліктер ҥшін электр қуатын

пайдалану салдарынан туындаған шығындар шамасына және жобада техникалық

шешімдермен, қолданудың ҧйымдық-техникалық деңгейімен, КЭС жҥйелері мен

жабдығының сенімділігімен қабылданған жоспарлы шығындар шамасына азайтылған

толық ӛндірім ретінде анықталады.

9.6 Қызмет етіп тҧрған барлық бір типтес КФЭБ электр қуатының жылдық

әлеуетті есептік ӛндірімін жалпы жағдайда тӛмендегі тәуелділік бойынша анықтайды

W_Σ = Wn • m•(1-К_З) • К_Г,

(7)

мҧнда W_Σ - КФЭБ тобымен ӛндірілетін электр энергия, кВт•ч;

Wn - жазғы мҥмкін ӛндірілетін электр энергия, кВт•ч;

m - КФЭБ тобтағы саны;

Кз - кӛлеңкелеу коэффициенті, бҧл коэффициент ӛндірілетін электр энергиясының

КФЭБ бір біріне әсер етуінен азаюын ескереді (К_З = 0,05 « 0,1 в зависимости от схемы

размещения СФЭБ);

К_Г - бір топтағы барлық КФЭБ әзірлік коэффициенті .

9.7 Кз коэффициентінің бҧдан тӛменірек мәндеріне қол жеткізу мҥмкіндігін

анықтау ҥшін КЭС алаңында кӛп жылғы мерзім ішінде кҥн тҥсу параметрлерінің

қайталанғыштығы жӛнінде нақты немесе есептеп шығарылған деректерді ескеру

шартымен, ҥлгілеу әдістерін қолдана отырып, КФЭБ-ын орналастыруды оңтайландыру

қажет. Бҧл ретте КФЭБ тобы ҥшін Wn • m•(1- Кз) болжамды мәні анықталуы мҥмкін.

9.8 Берілген топтағы барлық КФЭБ-ң әзірлік коэффициентінің мәні К_ГУ осындай

КФЭБ-мен жабдықталған ӛнеркәсіптік немесе демонстрациялық КЭС-ын тәжірибелік

қолданудың нақтылы нәтижелерінің негізінде қабылданады. Нақты деректер жоқ болған

кезде К_ГУ мәнін КЭС Тапсырыс берушісімен келісілген жеткізушінің немесе ӛндірушінің

деректері негізіндегі мәніне рҧқсат беріледі. Игеру мерзімі ішіндегі КЭС қуаттылығын

алдын ала есептеу ҥшін К_ГУ = 0,80, ал келесі қолдану мерзімінде К_ГУ = 0,96 деп алуға

рҧқсат беріледі.

9.9 КЭС-ғы электр қуатының жылдық ӛндірімін тӛмендегі теңдеу арқылы

анықтаған жӛн:

W_КЭС = Σ WГI • К_ГООС,

(8)

i = l

мҧндағы W_КЭС - КЭС-ғы электр қуатының ӛндірімі, кВтч;

W_{ГI i} -КФЭБ тобының электр қуатының ӛндірімі, кВтч;

k - КФЭБ саны;

К_ГООС - КФЭБ-ң қызмет етуін және ӛндірілген электр қуатының желі арқылы электр

қуатының есебін жҥргізу тҥйініне дейін берілісін қамтамасыз ететін жалпы станциялық

жабдық пен жҥйелердің әзірлік коэффициенті.

9.10 К_ГООС мәнін КЭС элементтерінің сенімділік кӛрсеткіштеріне сҥйене отырып

есептелінеді. Жобалау кезінде К_ГООС = 0,99 мәндерін қолдануға рҧқсат беріледі.

9.11 К_ГООС мәндерін есептеу кезінде жабдықтың ҧйымдастыру себептеріне

байланысты бос тҧруын ескермеген абзал.

9.12 Электр қуатының технологиялық шығыны W_ТП КФЭБ-ң басты ауыстырып-

қосқыштарынан КЭС-ң электр қуатын есепке алу торабына электр қуатын беру

желісіндегі, атап айтқанда, шоғырсымдардағы, барлық трансформаторларындағы электр

қуаты шығынының қосындысы деп анықтаған жӛн.

Электр қуатының аталып ӛткен элементтер ҥшін технологиялық шығынының

есептемесін таратылатын қуат шамасы жалғанатын КФЭБ атаулы қуатының 20 % - на тең

болған жағдайда орындауға кеңес беріледі.

9.13 Электр қуатын КЭС негізгі жабдығының ӛзіндік қажеттіліктеріне тҧтынуын

W_СН электр қуатын КФЭБ ӛзіндік қажеттіліктеріне (электр қуатын шығару тәртібінде

және бос тҧру тәртібінде), атоматты жҥйелерді,, метеобекеттердің қуат алуына тҧтынуды

қосу арқылы анықтаған жӛн. Есептемені ӛндірушілердің қҧжаттамасында келтірілген

атаулы мәндерге және тиісті тәртіптегі жабдық жҧмысының болжамды ҧзақтығына сҥйене

отырып орындаған жӛн.

9.14 Электр қуатын қосымша жабдық жҧмысын және басқа жалпы станциялық

қажеттіліктерді қамтамасыз етуге тҧтынуды Wқж болжамды жҥктелімді (жарықтандыру,

жылыту, қосымша жабдық жетегі және басқа қажеттіліктер) ескере отырып, әрекет етуші

нормативтерге сәйкес анықтау қажет.

9.15 КЭС-нан тауарлық электр қуатының жобалық жылдық жіберілімі келесі теңдеу

арқылы анықталады:

W_TЭ = W_КЭС- W_ТП - W_СН - W_ВО,

(9)

мҧндағы W_TЭ - КЭС-нан электр қуатының жобалық жылдық жіберілімі, кВтч;

W_КЭС - КЭС-ғы электр қуатының ӛндірімі, кВтч;

W_ТП - электр қуатының трансформация және таратылу кезіндегі технологиялық

шығыны, кВтч;

W_СН - электр қуатын КЭС-ң негізгі/қосымша жабдығының ӛзіндік қажеттіліктері

ҥшін тҧтыну, кВтч;

W_ВО - электр қуатын қосымша жабдық жҧмысын және басқа жалпы станциялық

қажеттіліктерді қамтамасыз ету ҥшін тҧтыну, кВтч.

9.16 КЭС электр қуатының нақтылы жылдық жіберілімі жобамен ескерілген және

ескерілмеген факторлардың толық жиынтығымен анықталады.

9.17 КЭС-ң белгіленген қуатын пайдаланудың орташа жылдық коэффициенті К_ЖО

жобалық шешімдер сапасының және КЭС орналасқан нақты алаңның метеорологиялық

жағдайларында жабдық жҧмысының, сондай-ақ қолдану, жӛндеу және әкімшілік

персоналы қызметінің тиімділігінің қорытынды кӛрсеткіші болып табылады. бҧл

кӛрсеткіш W_Гмәніне сәйкес есептеп шығарылады.

9.18 Жіберілген электр қуатының есептік ӛзіндік қҧны және КЭС-ң басқа

экономикалық кӛрсеткіштері электр энергетикасы саласындағы нормативтік қҧжаттардың

талаптарына сәйкес анықталуы тиіс.

Бҧл ретте КЭС қызметін қамтамасыз ету бойынша тӛмендегідей шығындар қосымша

ескерілуі тиіс:

- ақпараттық қызмет кӛрсету және ЭЕМ бағдарламалық жасақтамасы ҥшін тӛлемдер;

- зияткерлік меншікті пайдалану ҥшін тӛлемдер;

- әлеуметтік саланы қамсыздандыру шығындары және т. б..

10 ЭЛЕКТРKЛІК ТЕХНИКАЛЫҚ БӚЛІМ

10.1 Электр жалғасуларының басты және ішкі схемалары

10.1.1 Электр энергетикалық жҥйелердің электр желілеріне жалғасатын КЭС

электр жалғасуларының басты схемалары келесі бастапқы жағдайларды ескере отырып

әзірленеді:

 КЭС қҧрамына кіретін КФЭБ саны және орналасуы, олардың атаулы

қуаттылығы, КФЭБ тҥрі мен қуатының атаулы коэффициентінің кеңес етілетін мәні,

реактивті қуат берілісі

(тҧтынуы) кезіндегі жҧмыс тәртіптер, қоздыру жҥйелеріне

қойылатын талаптар, реактивті қуатты компенсациялау қҧрылғылары;

 КЭС электр қуатын қуат жҥйесіне шығаратын кернеу, электр қуатын тарату

желілері бағыттарының саны, әр желі бойынша таратылатын активті және реактивті

қуаттылық, КЭС шиналарындағы кернеудің ҧйғарынды ауытқулары;

 қуат жҥйесінің дамуын ескере отырып, максималдық және минималдық

тәртіптер ҥшін КЭС-ң жоғары кернеулі шиналарындағы қуат жҥйесінен қысқа тҧйықталу

токтарының

(ҥш фазалық және бір фазалық) мәндері, ауыстырып-қосқыштардың

тҥйісулеріндегі жаңғырмалы кернеу мәні;

 қуат жҥйесінің статикалық және динамикалық орнықтылығының және оның

аварияға қарсы автоматикасының шарттарымен

(қысқа тҧйықталуларды ӛшіру

жылдамдығын арттыру, қуат теңгерімін жақсарту мақсатында желіні бӛлу, қуаты артық

ауданда генераторларды ӛшіру, автоматты жиіліктік жеңілдену (АЖЖ) және басқалары)

байланысты талаптар.

 артық кернеуден қорғаныс ҥшін электр тогын ажыратқышты, сондай-ақ

шунттаушы реакторларды орнату қажеттілігі.

10.1.2 КЭС электр жалғасуларының басты схемасы оның нҧсқаларын техникалық-

экономикалық салыстыру негізінде таңдалады.

Салыстыруға арналған схема нҧсқалары осы бӛлімнің кеңестеріне сәйкес

қҧрастырылады.

Техникалық-экономикалық салыстыру кезінде шағын станциясының электр

жабдығына жҧмсалатын шығындар, электр қуатын таратудың шоғырсымды және әуе

желілері, амортизация және қызмет кӛрсетуге жҧмсалатын жыл сайынғы шығындар, КЭС

жҧмыс тәртіптерін ескере отырып, схема элементтеріндегі электр қуаты шығынының

қҧны, сенімділік кӛрсеткіштері (тоқтап тҧрулар ағынының параметрлері және жабдықтың

қалпына келу уақыты, электр қуатының болжамды кем ӛндірімі және оның салдарынан

болған залал), схеманың икемділігі мен жӛндеуге жарамдылығы, қолдану және

автоматтандыру жайлылығы, қҧрылымдық-қҧрастыру шешімдері және т. с. с. ескеріледі.

Негіздеме жеткіліксіз немесе экономикалық кӛрсеткіштердің арасындағы

айырмашылық болмашы болған жағдайда, схемалардың нҧсқаларын таңдау ҥшін

кӛпмақсатты оңтайландыру әдісін қолданған жӛн.

10.1.3 КФЭБ қуатының берілісі кернеудің ҥлестіруші қҧрылғысы арқылы немесе

8.2. т. келтірілген талаптарға сәйкес кӛтеруші трансформаторлар арқылы жҥзеге

асырылуы тиіс.

КЭС-ң бҥкіл қуатын ОЭШС-на бір кӛтеруші трансформатор арқылы беру мҥмкіндігі

қуат берілісі схемасының сенімділік шарттары және жоғары вольтты желілердің ӛткізу

қабілетінің шамалары, КЭС-ын энергетикалық жҥйеден ажыратудың ҧйғарынды уақыты

және ӛзінді қажеттіліктерді сенімді қамсыздандыру бойынша тексерілуі тиіс.

КЭС электр жалғасуларының басты схемасын таңдау кезінде КФЭБ-ны қолдануға

енгізу мерзімі және кезектілігі және ҥлестіруші қҧрылғыларды ҧлғайту қажеттілігі

ескеріледі.

10.1.4 Электр станциясының жеке КФЭБ қуатын қуат жҥйесіне беру ҥшін

шоғынландыруды КЭС-ң ішкі электр желісі бойымен жҥзеге асырған жӛн.

10.1.5 Желінің атаулы кернеулері мен онда трансформацияның аралық сатыларын

енгізу қажеттілігі тӛмендегілермен анықталады:

 КФЭБ тҥрімен және оның бірлік атаулы қуатымен;

 КЭС-ң белгіленген қуатымен;

 кернеуді ҧйғарынды тӛмендетумен

(КЭС-ң ток сымдарын, қуаттың

шоғырлануы жҥзеге асырылатын, шағын станциялардың шиналарына жалғасу орнындағы

атаулы қуаттың 5 %).

10.1.6 КЭС-ң ішкі желісінің параметрлерін анықтауға арналған есеп тәртібі КЭС-ң

белгіленген қуатын беру тәртібі болып табылады.

10.1.7 Ішкі және басты электр желілерінің қҧрылу қағидасын және монтажын,

сондай-ақ КЭС-ң бірыңғай қуат жҥйесімен жалғасуын, КЭС қуатын шоғырландыруды

және кҥш желілерінің қҧрылымдық орындалуын электр монтаждық жҧмыстарды

орындауға тиісті лицензиясы бар энергетикалық компания орындауы керек.

10.2 Дербес және гибридті КЭС-ға арналған КФЭБ қуатын шоғырландыру

схемалары

10.2.1 Дербес және гибридті КЭС-ға арналған КФЭБ-ны таңдаған кезде орташа

жылдық және айлар ішінде кҥн жарығының тҥсу қуаты мен жыл кезеңіндегі қосынды

энергия тҧтынуды ескеріп, тҥзетулер енгізіп алу қажет.

10.2.2 Дербес және гибридті КЭС ҥшін КФЭБ қуатын шоғырландыруды

аккумуляторлық батареялар (бҧдан әрі - АБ) жҥйесіне жҥзеге асырған жӛн.

10.2.3 АБ-да жиналған электр қуаты (тҧрақты ток) инвертор электр аспабының

кӛмегімен тҧтынылатын ауыспалы кернеуге ӛзгереді.

10.2.4 АБ жиынтығының зарядын бақылау, КФЭБ қуат кӛздерін басқару және

олардың синхрондалуы арнайы электрондық қҧрылғы - контроллер ішінде орындалады.

10.2.5 АБ-ны КЭС қолдану ауданыдағы желдің орташа жылдық жылдамдығына

байланысты таңдайды.

10.2.6 Инверторды таңдау кезінде пайдаланушының қажеттіліктерін негізге алу

қажет, ӛйткені инверторлардың екі тобы бар:

 инверторлардың бірінші тобы

(қымбаттырақ) синусоидалы шығыс кернеуін

қамтамасыз етеді,

 екінші топ шығыс кернеуін синусоиданы алмастыратын жеңілдетілген сигнал

тҥрінде қамтамасыз етеді.

Тҧрмыстық аспаптардың басым кӛпшілігі ҥшін жеңілдетілген сигналды қолдануға

болады. Синусоида тек кейбір телекоммуникациялық аспаптар ҥшін ғана маңызды.

10.2.7 Инверторды

220В/50 Гц стандартты кернеулі қуат тҧтынудың шектік

қуатына негізделе отырып таңдайды. Инвертордың екі жҧмыс тәртібі бар. Бірінші тәртіп -

бҧл ҧзақ жҧмыс тәртібі. Бҧл тәртіп инвертордың атаулы қуатына сәйкес келеді. Екінші

тәртіп - шамадан артық жҥктелім тәртібі. Бҧл тәртіпте инверторлар ҥлгілерінің кӛбісі

бірнеше ондаған минут бойы атаулы қуат тәртібінде жҧмыс істей алады.

10.2.8 Жалпы қуат тҧтынысын тҥзету кезінде шоғырсымдағы, инвертордағы және

АБ-ғы қуат шығыны ескеріледі. Шоғырсымдағы шығын КФЭБ-ң қуат ӛндірімін 30 %-ға

дейін тӛмендетуі мҥмкін, сондықтан қуат шығынын қысқарту ҥшін ҧзын шоғырсымды

қолданған кезде шоғырсым тарамының ҥлкен қимасын таңдауға кеңес беріледі.

10.2.9 АБ және инверторлардағы қуат шығыны қуатты ӛзгертудің ПӘК-мен

байланысты. Қорғасынды АБ-ң ПӘК шамамен 90 %, сілтілі батареяның ПӘК шамамен 80

% қҧрайды. Қазіргі заманғы инверторлардың атаулы ПӘК шамамен

% тең.

Инвертордың бҥкіл жҧмыс ауқымы ҥшін инвертордың орташа ПӘК-ін

% деп

қабылдауға болады.

10.2.10 Қажетті электр кернеуі АБ жиынтығы элементтерін ретті жалғастыру

жолымен қамтамасыз етіледі. Қатар жалғасу АБ-ң кейбір арнайы тҥрлері ҥшін ғана рҧқсат

етіледі.

10.3 Ӛзіндік қажеттіліктерге электр энергиясын тҧтыну

10.3.1 Ӛзіндік қажеттіліктер ҥшін электр қуатын беру қуат жҥйесінен КЭС-ң қуат

беру желілері арқылы және КЭС жҧмыс істеп тҧрған кезде оның ӛзінен жҥзеге асыру

кеңес етіледі.

10.3.2 КЭС-ң ӛзіндік қажеттіліктері ҥшін белгіленген қуаты 20 МВт жоғары электр

қуатымен жабдықтау жҥйесінің, мҥмкіндігінше, кемінде екі дербес қуат кӛзі болуы тиіс:

 КЭС-ң кӛтеруші трансформаторының тӛмен кернеу орамы;

 6-10 кВ қҧрама шиналар немесе жергілікті қуатпен жабдықтау жҥйесінің ЭШС

шиналары.

10.3.3 Қуат жҥйесімен бірге «кернеудің ҧзақ уақытқа созылған шығыны» және

КЭС тоқтауы кезіндегі ӛзіндік қажеттіліктер ҥшін авариялық электр қуатын беру ҥшін

дизельдік электр станциясы да қолданыла алады. Дизельдік электр станциясының

қуаттылығы КЭС-ң жабдығы мен жҥйелерін жҧмысқа қабілетті кҥйінде ҧстап тҧру

жағдайларына және КЭС-ын жҧмыс істемейтін кҥйінен іске қосу мҥмкіндігіне негізделе

отырып анықталады.

10.3.4 КЭС-ң ӛзіндік қажеттіліктер ҥшін ауыспалы токтың электр жалғасуларының

схемасы, әдетте, 0,4-0,23 кВ бір кернеумен (жерге тҧйықталған бейтарап сымы бар ҥш

фазалық жҥйе) орындалады.

Ӛзіндік қажеттіліктер ҥшін бӛлек қабылдағыштарға қуат беру ҥшін қауіпсіздік

шарттары бойынша кернеуі 42 В немесе 12 В ауыспалы ток қолданылуы мҥмкін. Ірі КЭС

ҥшін тиісті қажеттіліктер бар болған жағдайда, 6 (10) кВ кернеу де қолданыла алады.

10.3.5 Ӛзіндік қажеттіліктерге арналған шиналардағы кернеу КЭС-ң кез келкен

жҧмыс тәртіптерінде, сондай-ақ ол тоқтаған кезде, электр қуатымен жабдықтау кӛзінің

авариялық ӛшірілуі кезіндегі резервтің автоматты қосылуын

(РАҚ) қолдану арқылы

қамтамасыз етілуі тиіс.

Дербес қуат беру кӛздерінің тҥрі мен саны, ӛзіндік қажеттіліктерге арналған кернеу

шамасы, трансформаторлардың саны мен қуаты, ӛзіндік қажеттіліктердің қуат беруші

электр жалғасуларының схемасы электр қуатымен жабдықтаудың қажетті сенімділігін

ескере отырып, техникалық-экономикалық есептемелер негізінде анықталады.

10.3.6 Ӛзіндік қажеттіліктердің тҧтынушылары - оперативтік ток тізбегін, ҥздіксіз

қуат берудің тҥрлендіруші агрегаттарын, эвакуациялық және авариялық жарықтандыруды,

байланысты тҧрақты ток қуатын беру ҥшін аккумулятордық батарея және зарядтаушы-

ажыратушы қҧрылғы орнатылады.

Аккумуляторлық батареяның кернеуі, әдетте, тҧрақты токтың

220 В деп

қабылданады.

10.3.7 КЭС-да диспетчерлік технологиялық басқару қҧралдарының негізгі қуат

алуы ӛзіндік қажеттіліктерге арналған ауыспалы ток желісінен, резервтік қуат алуы - 24

және

60 В кернеулі аккумуляторлық батареялардан жҥзеге асырыла алады.

Аккумуляторлық батареялардың сыйымдылығы диспетчерлік технологиялық басқару

қҧралдарының кемінде екі сағат бойы резервтік қуат алуын қамтамасыз етуі тиіс.

10.3.8 Аккумуляторлық батареялардың есептемесі мен таңдауы оны ҥздіксіз

зарядтау әдісі бойынша қолданылуын ескере отырып жҥзеге асырылады. Зарядтаушы

қҧрылғының қуаты мен кернеуі аккумуляторлық батареяны алдыңғы

30-минуттық

разряды шартымен сегіз сағаттан артық емес мерзім ішінде атаулы сыйымдылығының 90

%-на тең сыйымдылыққа дейін зарядтауға жетуі тиіс.

Жарты сағаттық авариялық разряд жҥктелімін ескере отырып, ҧзақ мерзімді

жҥктелім әдісі бойынша таңдалған аккумуляторлық батареяның сыйымдылығы жалпы бір

жолғы жҥктелім мен жарты сағаттық авариялық разрядтың соңындағы ҧзақ мерзімді

жҥктелім сәйкес болған кезде, шиналардағы кернеу деңгейі бойынша тексерілуі тиіс.

10.4 Басқару, дабылдама, автоматика

10.4.1 Жоғары кернеулі шағын станциялардың басқару, дабылдама, электр

қорғаныстары және автоматика қҧралдары КЭС-ң жалпы басқару жҥйесінің қҧрамына

кіреді және тиісті нормативтік қҧжаттар негізінде жобаланады.

10.4.2 Шағын стацияларға жалғасатын КФЭБ электр қуатын шығару кӛздері болып

табылатынын ескерсек, шағын станциялардың және электр қуатын тарату желілерінің

электр қорғаныстары жҧмыс істеген кезде, әр КФЭБ-ң басқару шкафтарында орнатылған

коммутациялық аппараттардың да ӛшірілуі алдын ала ойластырылуы тиіс.

10.5 Электр қуатының есебі

10.5.1 Әр КФЭБ-да ӛндірілген электр қуатының есепбі ҥшін бақылау-ӛлшеу

аппаратурасының шкафтарында активті қуаттың есептеуіштері, ал синхронды

генераторлар ҥшін - реактивті қуаттың да есептеуіштері ескерілуі тиіс.

10.5.2 КФЭБ-да орнатылатын есептеуіштер дәлдігінің ҧйғарынды санаты 0,5 нашар

болмауы тиіс.

10.5.3 КФЭБ-да электр қуатының автоматтандырылған есебі жҥйелерін орнатқан

жағдайда, бастапқы қадағалар мен тҥрлендіргіштер орнатылады, ал орталық қҧрылғылар

КЭС ОБП-де орнатылады.

10.5.4 Активті және реактивті қуаттың есептік есептеуіштері КЭС-ң қуат жҥйесіне

жалғасу орындарында орнатылады. Электр қуатының есебін қуат жҥйесінен берілген және

алынған активті және реактивті қуат бойынша кӛпқызметті есептеуіштердің кӛмегімен,

ақпаратты қуат жҥйесінің диспетчерлік пунктіне таратумен бірге орындауға кеңес

беріледі.

10.5.5 КЭС-ң бастапқы шағын станциясы оған басқа пайдаланушылардың немесе

генерациялаушы қуат кӛздерінің жалғасуымен бірге жҥйелі болып табылатын жағдайда,

электр қуатын есепке алу жҥйесі ЭҚОЕ сәйкес қарастырылуы тиіс.

10.5.6 Электр қуатын есепке алу қҧралдары ӛлшеулер дәлдігіне қойылатын

метрологиялық талаптарға сәйкес келуі тиіс, сондай-ақ қызмет етудің жоғары

сенімділігіне ие болуы тиіс.

10.6 Найзағайдан қорғаныс

10.6.1 Найзағай салдарынан туындайтын қауіптілік дәрежесін ескере отырып, КФЭБ

пен метеорологиялық діңгектер найзағайдан қорғаныс бойынша ҚР ЕЖ 2.04-103 ҥшінші

санатқа жатқызылады.

10.6.2 Найзағайдың тікелей тҥсіуінен қорғаныс КФЭБ (метеодіңгек) қҧрылымымен

қамсыздандырылып, найзағай тогының жабдықты бҧзбай және басқару мен реттеу

жҥйелерінің электроникасын зақымдамай ӛтуіне кепілдік беруі тиіс.

10.6.3 Ток аударғыштарды тірек мҧнарасының қҧрылымы бойымен салып, токтың

жайылуының импульстық кедергісі 2 Омға дейінгі жерге тҧйықтауышқа жалғау қажет.

Мҧнара металдан дайындалған жағдайда, оны ток жеткізуші бӛлшектер ретінде қолдануға

рҧқсат етіледі. КФЭБ-ң жерге тҧйықтаушысы қорғаныс жерге тҧйықтаушы элемент болып

табылады.

10.6.4 КФЭБ-ң, метеодіңгектің және кешенді трансформатор подстанциясының

жерге тҧйықталу контурларын біріктіруге тыйым салынады.

10.7 Қосымша имараттар

10.7.1 КЭС-ң диспетчерлік, технологиялық байланыс және телемеханика

қҧралдарын оперативтік-диспетчерлік басқаруды және қолдануды ҧйымдастыру

схемасына сәйкес қҧру қажет.

10.7.2 Байланыс және телемеханика қҧралдарының кӛлемі КЭС-ң қуаты мен қуат

жҥйесіндегі маңыздылығына байланысты және тӛмендегілерді қамтамасыз ету

қажеттілігімен анықталады:

 диспетчерлік байланысты;

 технологиялық байланысты;

 әкімшілік-шаруашылық байланысты;

 жоғары деңгейлі басқару пункттері бар сыртқы байланыс және ақпаратты тарату

арналарын;

 сыртқы байланыс арналарын.

10.7.3 КЭС-ын қызмет кӛрсетуші персоналмен байланыс қҧралдарының кӛлемі

келесілерден тҧрады:

 диспетчердің

(кезекші инженердің) оперативтік персоналмен оперативтік

байланысы (телефондық, радиоіздеу, ҧсақ ҧялы);

 қызметтік бӛлмелерді радиоландыру;

 кҥзет дабылдамасы;

 ӛрт дабылдамасы.

10.7.4 КЭС-ң тҧрақты қызмет кӛрсету персоналы жоқ учаскелері ҥшін байланыс

және телемеханика қҧралдарының кӛлемі келесілерді қамтиды:

 КФЭБ-нан ақпаратты тарату арналары;

 ақпаратты басқару орнына таратуға арналған байланыс арналары;

 жалпы мемлекеттік байланыс желісінен байланыс арнасы;

 кҥзет дабылдамасы;

 реттеу және жӛндеу жҧмыстарының мерзімі бойы байланыс.

10.7.5 Байланыс қҧралдарының және ақпаратты тарату арналарының аппаратурасы

тарату жылдамдығы, сенімділігі және сапасы бойынша заманауи талаптарға сәйкес келуі,

сондай-ақ қуат жҥйесімен берілетін техникалық талаптармен ҥйлесуі тиіс.

11 ӚРТ ҚАУІПСІЗДІГІ ЖӘНЕ ӚРТКЕ ҚАРСЫ ҚОРҒАНЫС

11.1 КЭС кешенінің ғимараттары мен имараттарында сыртқы және ішкі ӛрт сӛндіру

ҥшін КЭС кешендерінің игерілмеген аумақтарда және елді мекендерден айтарлықтай

алшақ орналасу ерекшеліктерін ескере отырып, тҧщы суды пайдаланумен бірге бӛлек

ӛртке қарсы су қҧбырын алдын ала ойластырған жӛн.

11.2 Ӛртке қарсы су қҧбырын КЭС кешенінің ғимараттары мен имараттарында

орнату қажеттілігі сутартқыш жҥйені жобалауға қойылатын талаптарға сәйкес

анықталады.

11.3 Ӛртке қарсы су қҧбырының имараттары ӛрт қауіпсіздігінің талаптарына сәйкес

жобалануы тиіс. Сумен жабдықтау кӛзін таңдау кезінде жер асты суларын ескеру қажет.

Негізді жағдайларда ӛртке қарсы сумен жабдықтауды ыдыстардан (сҧйыққоймалардан,

суайдындардан) жҥзеге асыруға рҧқсат беріледі. Бҧл жағдайларда ӛртке қарсы су қоры

сырттан әкелінетін сумен толықтырылады.

11.4 КФЭБ-ң сыртқы ӛрт сӛндіруі ескерілмеуі тиіс және ӛртке қарсы су қҧбырының

тарату желілері орнатылмайды.

11.5 КЭС ғимараттары мен имараттарының жарылыс-ӛрт және ӛрт қауіптілігі

бойынша және шағын станциялар тобының ӛртке қарсы қҧралдармен жабдықталу

дәрежесі санаттылығын ӛртке қарсы нормаларға сәйкес анықтаған жӛн.

11.6 КЭС нысандарының орналасу ерекшеліктерін ескере отырып, станциялардың

ғимараттары мен имараттарының жылытуы мен желдетуін қамтамасыз ету ҥшін электр

қуатын қолдануға рҧқсат беріледі.

11.7 КЭС кешенінің ғимараттары мен имараттарын (КФЭБ-нан басқа) автоматты

ӛрт сӛндіру жҥйелерімен және ӛрт дабылдамасымен жабдықтау қажеттілігі қолданыстағы

нормалар негізінде анықталады.

11.8 Ӛрт сӛндіруші қҧралдар ретінде ӛрт сӛндіруші ҧнтақтар (ҧнтақты ӛрт сӛндіру),

кӛміртегі диоксиді немесе азот (газды ӛрт сӛндіру) қолданылады. Қондырғы тҥрі (ҧнтақты

немесе газды, модульды немесе жалпы нысанды) мен оның орналасуы техникалық-

экономикалық есеппен анықталады.

12 НЫСАНДЫ ҚОРҒАУДЫҢ ИНЖЕНЕРЛІК ҚҦРАЛДАРЫ

12.1 Инженерлік-техникалық қорғау қҧралдарын жобалау кезінде тиісті саладағы

нормативтік қҧжаттарды басшылыққа алу кеңес етіледі.

12.2 КЭС-ң қорғау шараларының кешеніне тӛмендегілерді енгізген жӛн:

 ОББП, ҚӚК, автокӛлік тҧрағы, ашық және жабық қоймалар периметрі бойымен

қорғаныс қоршауы;

 қоршалған аумақты жарықтандыру;

 ғимараттар мен имараттардың қорғаныс тосқауыл дабылдамасы;

 КЭС алаңының қорғалатын және тыйым салынған аймақтары.

12.3 КЭС орталық басқару пунтінің сыртқы қоршауының биіктігі кемінде 2 м болуы

тиіс.

12.4 КЭС подстанциялары мен орталық подстанцияларының қоршауы электр

қондырғыларын орналастыру ережелеріне сәйкес келуі тиіс.

12.5 Автокӛлік және кӛтергіш-кӛлік жабдығының тҧрақтары мен ашық және жабық

сақтау қоймаларымен бірге КЭС ғимараттары мен имараттары аумақтарының сыртқы

жарықтандырылуы жер деңгейіндегі кӛлденең жазықтықта 0,5 лк кем болмауы тиіс.

12.6 Қорғаныс-тосқауыл дабылдамасы:

 бӛлменің немесе әр КФЭБ-ң басқару қҧралдары мен автоматикасы орналасқан

блоктың және метеобекеттің кіре-берісінде;

 орталық басқару пунктінің, жӛндеу шеберханаларының, сорғы станцияларының

қазандық пен жабық қоймалардың кіріп-шығатын есігінде және әйнектелген терезе

ойықтарына ескеріледі.

12.7 Тосқауыл дабылдамасының сигналы орталық басқару пунктіне жіберіледі.

12.8 Қорғаныс металл торлар орталық басқару пунктінің, шеберханалар мен жабық

қоймалардың бірінші қабатындағы терезе ойықтарында, сондай-ақ компьютерлік зал мен

байланыс бӛлмелерінің, материалдық қоймалардың есік ойықтарында орнатылады.

12.9 КЭС алаңында тыйым салынатын аймақ, КЭС дирекциясының рҧқсатымен

жҧмыстарды жҥргізу мҥмкіндігі жӛнінде міндетті ескере отырып, жерді тҧрақты және

уақытша бӛліп берген аумақ шегінде орнатылады.

13 ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРДІ БАҒАЛАУ

13.1 КЭС-нан тыс аумақты ауыл шаруашылық дақылдарын ӛсіру, шабындық, мал

жаю және ауыл шаруашылық қызметтің басқа да тҥрлері ҥшін қолдануға шектеу

қойылмайды. Бҧл аумақты орман шаруашылығын жҥргізу және бағбаншылық ҥшін

қолдануға шектеулер КЭС-ғы КФЭБ-ң осындай кӛшеттер нәтижесінде орын алатын

кӛлеңкеленуге негізделе отырып қойылуы мҥмкін.

13.2 Мамандырылған ҧйымның кеңесі ҧсынысымен қалақтарды флуоресцентті

бояумен бояу, қҧстарды ҥркітетін дыбыстық сигналдарды орнату, тҥнгі уақытта, тҧман

тҥскен кезде және кӛру мҥмкіншілігі жеткіліксіз болған кездегі басқа жағдайларда КФЭБ

тіректері мен қалақтарына жарық тҥсіру арқылы орнитофаунаға зиян келтіруге жол

бермейтін шараларды ескерген жӛн.

13.3 Курорттық немесе халық тығыз орналасқан аймақта КФЭБ-ы пейзаждың

кӛркемділігін бҧзбауына әрекет жасаған жӛн.

13.4 Ірі КЭС-ң жобасын келісу барысында жҧртшылық пен мҥдделі ҧйымдардың

танысуы ҥшін КЭС ҥлгісі бар аумақтың фотомонтажын немесе макетін қолданған жӛн.

А Қосымшасы

(ақпараттық)

КЭС-да электр энергиясын ӛндіруді есептеу мысалы

А.1 КЭС-да электр энергиясын ӛндіруді есептеу оның экономикалық тиімділігін

анықтаған кезде негізгі болып табылады.

А.2 электр энергиясын ӛндіруді есептегендемына шығындар міндетті тҥрде

ескеріледі:

- КФЭБ панелдерін КЭС алаңында орналастырғанда бір бірін кӛлеңкелеу дәрежесіне

сай болатын шығындар,

- КЭС ішкі электр желісінде болатын шығындар,

- КФЭБ жӛндеу немесе техникалық кҥтімдер жҥргізу кезінде істен шығуынан

болатын шығындар,

- КФЭБ бетінің мҧздануы немесе ескіруінен болатын шағандыр,

- басқа шығындар.

А.3 Есептеулер негізінде КФЭБ оңтайлы орналастыру туралы ҧсыныстар беріледі.

А.4 КФЭБ топтамасы ҥшін алынатын электр қуаты осы КЭС орналасқан аудан ҥшін

келесі ретпен табылады.

Кҥн сәулелендіру параметрлерінің белгілі мәндерінде: φ_i

- Кҥн сәулелендіру

қосынды қуаты, d_i - ашық кҥндер саны, h_i - бір жылдағы ашық кҥндер, сағат.

А.5 Қосынды қуатты Р_ΣСФЭБ, Вт/м²квартал бойынша ϕ_ji есептеу керек:

Р_ΣСФЭБ = P _j(ϕ_ji) N_j(1 - α_ji)

(А.1)

где P j (ϕ_ji) -КФЭБ алынатын қуат, N_j - КФЭБ саны, αji - кӛлеңкелену коэффициенті.

А.6 Мысал:

Айнымалы ток желісінде алынатын қуатты мына элементтер болғанда есептеу: екі

инвертор мен трансформатор. КЭС ішкі желісінің екінші бӛлігінде трансформатордан

алынатын бірінші дәрежелі кернеудің ҥшфазалы айнымалы ток тізбегі бар (кӛбінесе 10

кВ), радиалды және магистралды ҥшфазалы айнымалы токтың кабелдері. Есептеуді 1 МВт

қуат ҥшін орындау. Параметрлерін есептеуге керекті қатынастар (2 инвертор +ТР) А1

кестеде кӛрсетілген.

А.1 сурет - КЭС алаңындағы ФЭ қуаттық сипаттамасы

А.1 кесте - (2 инвертор +ТР) схемасындағы параметрлердің қатынастары

Параметр

Мәні

Фазалар саны m

Инвертордан алынатын тҧрақты ток кернеудің орташа мәні,

2,34

ТР U _ΣКФЭБ /U_Ф1болған кезде

Инвертордан алынатын фаза кернеуінің мәні,

0,427

инверторда U_Ф1/ U _ΣКФЭБболғанда

КФЭМ-модуліндегі максималды кері кернеу,

1,045

UОБР. СФЭМ /U_ΣКФЭБболғанда

ТР орамындағы токтың әсер мәні, инвертордан алынатын жерде

0,817

I_1ТР/I_ΣКФЭБ

КФЭМ-модуліндегі токтың орташа мәні,

0,33

инверторда I_СФЭМ/I_ΣСФЭБ (I _ΣКФЭБ /m)

(2И+ТР) схемасындағы инвертор мен трансформатор параметрлері

Инвертордан шығар жерде ТР орамындағы кернеудің әсерлік мәні U_Ф1 = 0,4 кВ, U_Л1

= 0,69 кВ, мҧнда U_Ф1 - ТР орамындағы кернеудің әсерлік мәні.

Формуладан

U_Ф1 = 0,2U_ΣКФЭБ(ϕ_ji)/sin(0,15«.0,16)ʌ

(А.2)

табамыз U_ΣКФЭБ = 850-900 В, U_ΣКФЭБ(ϕ_ji) - КФЭБ шығар тҧрақты ток кернеуінің мәні.

Инвертордың есептік қуатында - Р_ΣСФЭБ = 500 кВт [2] сәйкес, А2 кестеде токтың

орташа мәні I_ΣКФЭБ = 550-570 А, КФЭМ-модулдеріндегі токтың орташа мәні I_СФЭМ = 185 А,

СФЭМ-модулдері ҥшін максималды кері кернеу U_ОБР. _КФЭМ = 950 В.

Инвертордан алынатын S_ТР1 ТРбір орамындағы толық қуат:

S_ТР1 = (Р_ΣКФЭБ η_И)/(1,2cos ϕ₁)

(А.3)

мҧнда η_И-инвертордың ПӘК;

cosϕ₁ - ТР алынатын қуат коэффициенті;

Инвертордан алынатын S_ТР1 ТРбір орамындағы токтың мәні I_1ТР

I_1ТР= S_ТР1cos ϕ₁/(1,7U_Л1)

(А.4)

ТР алынатын кернеудің әсерлік мәні U_Ф2 = 5,78 кВ, U_Л2 = 10 кВ стандарт бойынша

алынған; ТР S_ТР2 орамынан алынатын толық қуат ТР - S_ТР2 = 2S_ТР1, сонда ТР орамындағы

ток I_2ТР

I_2ТР= S_ТР2cos ϕ₂/(1,7U_Л2)

(А.5)

(1) - (5) бойынша есептеулер мынандай шамалар береді Р_ΣКФЭБ = 500 кВт; η_И = 0,8;

cosφ₁ = 0,9; S_ТР1 =370 кВт; S_ТР2 = 740 кВт; I_1ТР = 480 А; I _2ТР = 40 А.

Квартал мен жыл бойы алынатын энергия қуаты

WРАС.ЖЫЛ = 36524 РНОМ N

(А.7)

WРАС.КВАР = DI 36524 РНОМ N

(А.8)

мҧнда N -ФЭ саны; D_I - кварталдағы кҥн саны.

Берілген қуаттың орташа жылдық пайдалану коэффициенті K мына формулалардан

анықталады

К_ЖЫЛ = W_ЖЫЛ/ W_{ЕСЕПТІК ЖЫЛ}

(А.9)

КИУМ_КВАР = W_КВАР/ W_{ЕСЕПТІК .КВАР}

(А.10)

СОДЕРЖАНИЕ

ВВЕДЕНИЕ

ОБЛАСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ««««««««««««««««««««««.

НОРМАТИВНЫЕ ССЫЛКИ«««««««««««««««««««««...

ТЕРМИНЫ И ОПРЕДЕЛЕНИЯ««««««««««««««««««««..

ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ«««««««««««««««««««««««...

ПРАВИЛА ПРОЕКТИРОВАНИЯ СЭС«««««««««««««««««..

5.1 План размещения СЭС с оценкой климатических условий и выбором

площадок установки СФЭБ «««««««««««««««««««««««

ПРИЕМЛЕМЫЕ АРХИТЕКТУРНО-СТРОИТЕЛЬНЫЕ РЕШЕНИЯ««««

ОСНОВНОЕ И ВСПОМОГАТЕЛЬНОЕ ОБОРУДОВАНИЕ СЭС«««««...

7.1 Правила выбора фотоэлектрических элементов«««««««««««««..

7.2 Аккумуляторные батареи для автономных СЭС «««««««««««««

7.3 Вспомогательные элементы автономной СЭС «««««««««««««..

7.4 Метеопост для промышленных СЭС «««««««««««««««««.

7.5 Система управления, контроля и диагностики««««««««««««««

ПОКАЗАТЕЛИ НАДЕЖНОСТИ СЭС«««««««««««««««««

ЭКСПЛУАТАЦИОННЫЕ ПОКАЗАТЕЛИ СЭС«««««««««««««.

ЭЛЕКТРОТЕХНИЧЕСКАЯ ЧАСТЬ««««««««««««««««««..

10.1 Главные и внутренние схемы электрических соединений««««««««.

10.2 Концентрирование мощности СФЭБ для автономных и гибридных СЭС ««

10.3 Электропотребление для собственных нужд «««««««««««««.

10.4 Управление, сигнализация, автоматика««««««««««««««««

10.5 Учет электроэнергии«««««««««««««««««««««««...

10.6 Молниезащита««««««««««««««««««««««««««...

10.7 Вспомогательные сооружения СЭС««««««««««««««««««

ПОЖАРНАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ И ПРОТИВОПОЖАРНАЯ ЗАЩИТА«««.

ИНЖЕНЕРНО-ТЕХНИЧЕСКИЕ СРЕДСТВА ОХРАНЫ ОБЪЕКТА««««.

ОЦЕНКА ВОЗДЕЙСТВИЯ НА ОКРУЖАЮЩУЮ СРЕДУ««««««««..

ПРИЛОЖЕНИЕ А (информационное) Пример расчета выработки электроэнергии на

СЭС «««««««««««««««««««««««««««««««««.

БИБЛИОГРАФИЯ ««««««««««««««««««««««««««««

СП РК 4.04-113-2014 ПРОЕКТИРОВАНИЕ СОЛНЕЧНЫХ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЙ (ҚР ЕЖ 4.04-113-2014) - 1