СП РК 2.03-106-2013 ПОДЗЕМНЫЕ ГОРНЫЕ ВЫРАБОТКИ (ҚР ЕЖ 2.03-106-2013)

Сәулет, қала қҧрылысы және қҧрылыс

саласындағы мемлекеттік нормативтер

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

Государственные нормативы в области

архитектуры, градостроительства и строительства

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ЖЕРАСТЫЛЫҚ ТАУ ҚАЗБАЛАРЫ

ПОДЗЕМНЫЕ ГОРНЫЕ ВЫРАБОТКИ

Ресми басылым

Издание официальное

Қазақстан Республикасы Ҧлттық экономика министрлігінің

Қҧрылыс, тҧрғын ҥй-коммуналдық шаруашылық істері және жер

ресурстарын басқару комитеті

Комитет по делам строительства, жилищно-коммунального

хозяйства и управления земельными ресурсами

Министерства национальной экономики Республики Казахстан

Астана 2015

СП РК 2.03-106-2013

АЛҒЫ СӚЗ

1 ӘЗІРЛЕГЕН:

«ҚазҚСҒЗИª АҚ, ҚР БҒМ «ҚарМТУª РМҚК

2 ҦСЫНҒАН:

Қазақстан

Республикасы

Ҧлттық

экономика

министрлігінің Қҧрылыс, тҧрғын ҥй-коммуналдық

шаруашылық істері және жер ресурстарын басқару

комитетінің Техникалық реттеу және нормалау

басқармасы

3 БЕКІТІЛІП,

Қазақстан

Республикасы

Ҧлттық

экономика

ҚОЛДАНЫСҚА

министрлігінің Қҧрылыс, тҧрғын ҥй-коммуналдық

ЕНГІЗІЛДІ:

шаруашылық істері және жер ресурстарын басқару

комитетінің 2014 жылғы 29-желтоқсандағы № 156-НҚ

бҧйрығымен 2015 жылғы 1-шілдеден бастап

ПРЕДИСЛОВИЕ

1 РАЗРАБОТАН:

АО «КазНИИСАª, РГКП «КарГТУª МОН РК

2 ПРЕДСТАВЛЕН:

Управлением

технического

регулирования

нормирования Комитета по делам строительства,

жилищно-коммунального хозяйства и управления

земельными ресурсами Министерства национальной

экономики Республики Казахстан

3 УТВЕРЖДЕН И

Приказом Комитета по делам строительства, жилищно-

ВВЕДЕН В ДЕЙСТВИЕ:

коммунального хозяйства и управления земельными

ресурсами Министерства Национальной экономики

Республики Казахстан от 29.12.2014 № 156-НҚ с 1 июля

2015 года

Осы мемлекеттік нормативті Қазақстан Республикасының сәулет, қала қҧрылысы

және қҧрылыс істері жӛніндегі уәкілетті мемлекеттік органының рҧқсатысыз ресми

басылым ретінде толық немесе ішінара қайта басуға, кӛбейтуге және таратуға болмайды

Настоящий государственный норматив не может быть полностью или частично

воспроизведен, тиражирован и распространен в качестве официального издания без

разрешения уполномоченного государственного органа по делам архитектуры,

градостроительства и строительства Республики Казахстан

МАЗМҦНЫ

КІРІСПЕ

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

3 ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАР

4 ЖАЛПЫ ЖАҒДАЙЛАР

5 ИНЖЕНЕРЛІК-ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ГИДРОГЕОЛОГИЯЛЫҚ ІЗДЕСТІРУЛЕР

6 ҤЙЛЕСТІРІМДІК ЖӘНЕ ҚҦРЫЛЫМДЫҚ ШЕШІМДЕР. НЕГІЗГІ ЕСЕПТІК

ЖАҒДАЙЛАР

6.1 Жерасты кен қазбаларының ҥйлестірімдік және қҧрылымдық шешімдері

6.2 Негізгі есептік жағдайлар

6.3 Тік діңдердің (шурфтардың) кӛлденең қазбалармен ҧштасуы

6.4 Жыныстар тӛзімділігінің және бекітпеге жҥктеменің есебі, тҥрін таңдау және

бекітпе есебі

7 ТІК ҚАЗБАЛАР

7.1 Кӛлемдік-жоспарлық және қҧрылымдық шешімдер

7.2 Тік қазбаларды ҧңғылау және бекіту

7.3 Тік діңдерді арматуралау

8 КӚЛДЕНЕҢ ЖӘНЕ КӚЛБЕУ ҚАЗБАЛАР

8.1 Кӛлемдік - жоспарлық және қҧрылымдық шешімдер

8.2 Кӛлденең, кӛлбеу қазбалар мен камераларды жҥргізу және бекіту

9 ТАУ-КЕН ҚАЗБАЛАРЫН ЖОБАЛАУ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУ БОЙЫНША НЕГІЗГІ

ЖАҒДАЙЛАР

А ҚОСЫМШАСЫ (міндетті) Тік шахталардың діңінің кӛтергіш тҥтіктері, тіреуіштері мен

саңлаудың шығыңқы бӛліктері арасындағы жол берілетін саңылаулар

Б ҚОСЫМШАСЫ (міндетті) Діңге жақын орналасқан ғимараттар мен ҥймереттер

әсерінен дің сағасы бекітпесіне тҥсетін қосымша жҥктемелерді анықтау

БИБЛИОГРАФИЯ

III

СП РК 2.03-106-2013

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕЛЕР ЖИНАҒЫ

СВОД ПРАВИЛ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

ЖЕРАСТЫЛЫҚ ТАУ ҚАЗБАЛАРЫ

ПОДЗЕМНЫЕ ГОРНЫЕ ВЫРАБОТКИ

Енгізілген кҥні - 2015-07-01

1 ҚОЛДАНУ САЛАСЫ

Осы ережелер жинағы жерастылық тау қазбаларын, жаңа, қайта жӛнделетін және

кеңейтілетін пайдалы қазбалар ӛндіру бойынша қолданыстағы мекемелерді жобалауға

арналады. Бҧл жҧмыстардың ӛндірісі кезінде ҧсынылған нормалар талаптарынан басқа,

жобада бекітілген басқа қҧжаттар талаптары, сонымен бірге қауіпсіздік және ӛндіріс

санитариясы, қоршаған табиғи ортаны және жер қойнауын қорғау бойынша нормативті

қҧжаттардың талаптары орындалуы қажет.

Осы ережелер жинағы тау жыныстардың массивіндегі кӛлденең кернеу шамалары

кезінде тау-кен қысымының шамасы аспайтын жағдайда немесе арнайы ӛту

қҧрылғыларымен салынатын тектоникалық кернеулігі жоғары аумақтарда ӛтетін

жерастылық тау қазбаларын жобалауға, сонымен қатар қолданыстағы ғимараттар мен

ҥймереттердің іргетастар негізінің сығылу қабаттында салынған жерастылық тау

қазбаларын (ары қарай - қазбалар) жобалауға таратылмайды.

2 НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР

Осы ережелер жинағын қолдану ҥшін келесі сілтемелік нормативтік қҧжаттар қажет:

Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 24-маусымдағы №291-ІV «Жер қойнауы

және жер қойнауын қолдану туралыª заңы;

Қазақстан Республикасының

2002 жылғы

3-сәуірдегі

№314-ІІ

«Қауіпті ӛндіріс

объектілеріндегі ӛнеркәсіп қауіпсіздігі туралыª заңы;

Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің 2009 жылғы 6-қаңтардағы №14 қаулысымен

бекітілген «Ӛрт қауіпсіздігіне қойылатын жалпы талаптарª техникалық регламенті;

Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің 2010 жылғы 17-қарашадағы №1202 қаулысымен

бекітілген «Ғимараттар мен қҧрылыстардың, қҧрылыс материалдары мен бҧйымдарының

қауіпсіздігіне қойылатын талаптарª техникалық регламенті;

Қазақстан Республикасы Ҥкіметінің 2010 жылғы 17-шілдедегі №731 қаулысымен

бекітілген

«Кӛмір және ӛндіріс ҥрдістеріне, оларды табу, қайта ӛндеу, сақтау және

тасымалдау қауіпсіздігіне қойылатын талаптарª техникалық регламенті;

ҚР ҚН 2.03-04-2013 Жерастылық тау қазбалары.

Ресми басылым

ЕСКЕРТПЕ Мемлекеттік нормативті қҧжаттарын қолдануда сілтеме жасалған қҧжаттарды жыл сайын

жаңартылып отыратын «Қазақстан Республикасы шекарасында қызмет атқаратын сәулет, қала қҧрылысы

және қҧрылыс саласындағы нормативті қҧқылы және нормативті-техникалық тізімª,

«Қазақстан

Республикасының стандарттау бойынша нормативтік қҧжаттарға сілтеуª, «Қазақстан Республикасының

мемлекет аралық нормативтік қҧжаттарға сілтеуª қҧжаттары бойынша тексерген жӛн. Егер сілтеме қҧжаты

ауыстырылған

(ӛзгертілген) болса, онда ҧсынылған қҧрылыс нормасын қолданғанда ауыстырылған

(ӛзгертілген) қҧжатты қолданған жӛн. Егер сілтеме қҧжаты ауыстырымсыз алынып тасталса, онда оған

сілтеме берілген ереженің бӛлігі ғана қолданылады

3 ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАР

Осы ережелер жинағында ҚР ҚН 2.03-04 терминдері мен анықтамалары, сонымен

қатар келесі терминдер мен анықтамалар қолданылды:

3.1 Қазбалар бекітпелерінің тау массивтерімен бірлескен әрекеті: Айтарлықтай

тығыз бекітпе кезінде тепе-теңдікке алып келетін, бекітпе мен жыныстардың бірлескен

деформациялану процесі. Осы бірлескен әрекеттің келесі режимдерін ерекшелейді:

берілген жҥктеменің, берілген деформацияның, ӛзара әсер етуші деформацияның.

3.2 Тау жыныстарының кен қазбалары бекітпелеріне қысымы: Бекітпелердің

жыныстармен шекарасындағы тҥйісу кернеуінің шамасы, олардың ӛзара бірлескен

әрекетінің нәтижесі ретінде.

3.3 Кавитация: Сҧйықтықта

(суда) газбен

(бумен) толтырылған кавитациялық

қуыстықтың

(кӛпіршік) пайда болуы. Айтарлықтай жоғары қысым аймағына кӛшу

кезіндегі сҧйықтықтағы қысымның жергілікті айырмасы нәтижесінде кавитациялық

кӛпіршіктер екпінді толқын тҥсіре отырып жабылып қалады. Дің бекітпесінде су

ағысының қатты кезінде (15 м/с аса жылдамдықта) бҧл қҧбылыс бекітпе материалының

зақымдануына әкеп соқтырады, бҧған шахталық суда тҥрлі ҧсақ бӛлшектердің бар болуы

да әсер етеді, бҧл кавитациялық ҧйытқымалар бекітпелердің жоғарғы бӛлігіне екпіндік-

абразиялық әсер етуді кҥшейтеді.

3.4 Бақылау-діңдіқ ҧңғыма: Тік діңнің орналасу орнында жыныстардың

сынамасын алуға арналған барлау-геологиялық ҧңғыма.

3.5 Криологиялық мәліметтер: Оның мҧздатылған жағдайымен байланысты

сипаты туралы мәліметтер.

3.6 Жыныс қабатының литотипі: Жыныс қабатының

(қҧрамы, қҧрылымы,

генезис), оның ішінде пайдалы қазбалардың, литологиялық сипаттамасы, пайдалы

қазбаларды қосып алғанда.

3.7 Ляда: Тік және кӛлбеу қазбаларға, соқыр діңге, шурфқа ауа кетпеу ҥшін жауып

қоюға арналған қҧрылғы.

3.8 Кернеу: Алаң бірлігіне келетін ішкі кҥштің мәні (массивте, кентіректе, бекітпеде

және т.б.).

3.9 Тау жыныстары сілемдерінің кернеулік ахуалы: Игерілмеген

сілемдерде

жекелеген қарапайым алаңдардағы кәдімгі және қатыстық кернеуінің мәні және

бағытымен сипатталады.

3.10 Қорыстар: Тау жыныстары қорыстық жағдайда суға қаныққан саздақ, балшық

суды жеңіл береді және жеткілікті тҥрде беріктігін сақтайды. Конденсациялық-

коагуляциялық байланыстары бар жыныстарды екінші тҥрдегі қорыстар қҧрайды:

қорыстық саз және қҧмдық-коллоидтық қорыстар. Гелий тҥстес жағдайдағы тҧрған

қҧмдық-коллоидтық қорыстарды аз ғана су бӛлуші нағыз қорыс ретінде бӛлектеп

кӛрсетеді. Балшықтар олардың сулылығына байланысты белгілі бір интервал арасында

қорысқа айналады.

3.11 Қазбаларды сӛндіру: Жерасты жҧмыстары кезеңдерін аяқтағаннан кейін

қазбаларды жою.

3.12 Бекітпенің иілгіштігі: Тау жыныстары қысымының әсерінен бекітпелердің,

ӛзінің нақыт қабілетін және жҧмыс қабілетін сақтай отырып, ӛзінің негізгі кӛлемін

кішірейте алу қабілеті (тіреуіш биіктігін, жоғарғы маңдайшалары ҧзындығын, арканың

биіктігі мен енің). Бекітпенің иілгіштігі керсінде оның беріктігіне пропорционал болады.

3.13 Тау жыныстарын алдын-ала жеңілдету: Қазбаларды ҧңғылауға дейін алдын-

ала шаралар жасау немесе тау жыныстарындағы кернеуді азайту немесе толық жою

бойынша шаралар кешенің қолдану.

3.14 Тау жыныстарының мамықтануы: Жыныстардың, оларды қазбаға итермелеу

тҥріндегі, тау қысымының әрекетімен шартталған, жабысқақ-пластикалық ағыны немесе

белгілі бір физикалық-химиялық процесстің дамуы кезінде олардың кӛлемінің ҧлғаюы.

3.15 Жыныстардың қҧрылымдық бҧзылымдары: Жыныстар тҧтастығын,

олардың тығыздығын бәсеңдететін қуыстар, сызаттар жҥйесі арқылы бҧзылуы.

3.16 Бекітпе артындағы кеңістікті тығындау: Қазбаларды қоршап тҧрған

жыныстар мен бекітпе арасындағы кеңістікті тампонажды ерітіндімен толтыру,

саңылауды таңдау және қазбаларды судан оқшаулау, соынмен қатар бекітпелердің

бҥйіржақ беттегі жыныстармен ілінісуін қамтамасыз ету ҥшін.

3.17 Тектоникалық кернеу: Жер қабығы мен ҥстіңгі ішкі қабаттағы тектоникалық

қозғалысы нәтижесінде пайда болған жыныстардағы кернеу.

3.18 Тау жыныстары сілемдерінің тектоникалық бҧзылымдары: Жер қабығы

мен ҥстіңгі ішкі қабаттағы тектоникалық қозғалысы нәтижесінде пайда болған тау

жыныстарының сілемдерінің тҧтастығының бҧзылуы.

3.19 Кеуектілік: Тау жыныстары сілемдеріндегі сызаттардың жиынтығы және

олардың қарқындылығы. Әр метрге шаққандағы сызаттар саны салыстырмалы

кеуектілікті сипаттайды.

3.20 Тау жыныстары сілемдерінің орнығуы: Тау жыныстары тығыздығын

иньекциялық, электрохимиялық және басқа да тәсілдермен жасанды тҥрде арттыру.

3.21 Кен қазбаларының тӛзімділігі: Қазбалардың белгіленген ӛлшемдермен талап

етілген уақыт мерзімінде белгілі бір жағдайда қызмет ете алу қабілеті.

3.22 Қазбаларды қоршап тҧрған тау жыныстары сілемдерінің тӛзімділігі:

Белгілі бір жағдайда сілемдердің тепе-теңдік сақтай алуы.

4 ЖАЛПЫ ЖАҒДАЙЛАР

4.1 Жерастылық тау қазбаларын жобалау барысында ҚР ҚН 2.03-04 нормаларын,

сонымен қатар жерасты кен қазбаларын жобалау кезінде «Ӛрт қауіпсіздігіне қойылатын

жалпы талаптарª,

«Ғимараттар мен қҧрылыстардың, қҧрылыс материалдары мен

бҧйымдарының қауіпсіздігіне қойылатын талаптарª, «Кӛмір және ӛндіріс ҥрдістеріне,

оларды табу, қайта ӛндеу, сақтау және тасымалдау қауіпсіздігіне қойылатын талаптарª

техникалық регламенттерінің талаптарын ескеру керек, «Қауіпті ӛндіріс объектілеріндегі

ӛнеркәсіп қауіпсіздігі туралыª,

«Жер қойнауы және жер қойнауын қолдану туралыª

заңдарды орындай отырып қолдану қажет.

4.2 Қазбаларды тӛмендегілерді негізге ала отырып жобалау керек:

 қазбалардың мәнін, қызмет мерзімін, тҧрғызу және пайдалану шарттарын

анықтайтын мәліметтерді;

 қазба орналасқан орындарды инженерлік-геологиялық зерттеу мәліметтері

енгізілген инженерлік іздеулер нәтижесін;

 әрекеттегі нормативтік қҧжаттардың талаптарын.

4.3 Қауіпті тау соққысы, кӛмірдің ӛз бетінше тҧтануы, кӛмірдің, жыныстардың және

газдың ӛздігінен шашырауы, динамикалық әсер еткенде, ауданның сейсмикалығы

7 баллдан асқан жағдайда, тау жыныстары температурасының жоғарлауы және басқа да

жағдайлардың орын алуы мҥмкін болған жағдайда қазбаларды жобалау, қолданыстағы

нормативтік техникалық қҧжаттарда қарастырылған қосымша талаптарды ескере отырып

жҥргізілуі керек.

4.4 Уақытша қазбаларды

(қҧрылыс жҧмысы жҥргізіліп жатқан кезде) жобалау

кезінде осы нормаға сәйкес, барлық әрдайымғы сондай бағыттағы кен ӛндірісіне

қойылатын талаптар сақталуы керек.

4.5 Ерекше жауапты кен ӛндірісі жобалары қҧрамында, бҧзылуы кәсіпорынның

барлық жҧмысын тоқтатуға алып келетін жағдайларды бақылауға арналған қҧралдар мен

ӛлшеу бекеттерін орнату мәселесі қарастырылуы керек.

4.6 Пайдалы қазбаларды ӛндіру бойынша кәсіпорындарда желдету, ауаны тазарту,

сутӛкпе, электр кӛзімен қамтамассыз ету және жерасты кӛлік жобалары технологиялық

жобалау мен белгіленген тәртіпте бекітілген басқа да салалық нормативтік қҧжаттарға

сәйкес ӛнделуі тиіс.

5 ИНЖЕНЕРЛІК-ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ГИДРОГЕОЛОГИЯЛЫҚ

ІЗДЕСТІРУЛЕР

5.1 Қазбаларды жобалау және салу ҥшін инженерлік іздеулер қҧрылысқа арналған

инжинерлік іздеулер бойынша әрекеттегі нормативтік қҧжаттарға сәйкес, сонымен қатар

осы нормада қарастырылған жерасты қҧрылысының ерекшіліктерін ескере отырып

орындалуы керек [2], [3].

5.2 Қазбаларды жобалауға арналған бастапқы инженерлік-геологиялық мәліметтерде

келесі жағдайлар қарастырылуы керек:

 жобаланатын қазбаның ҧйғарылған орналасу орнының геоморфологиясы, кен

жыныстары сілемдерінің стратиграфиясы және тектоникасы, ал қажет жағдайда жер

бетінің топографиясы енгізіле отырып;

 сілемдер жынысының литологиялық сипаттамасы;

 сілемдер жыныстарының механикалық сипатын сынау нәтижесі;

 сілемдердің гидрогеологиялық сипаттамасы, газға тӛзімділігі сипаттамасы және

қажет болғанда геокриологиялық мәліметтер.

5.3 Жыныстардың физикалық-механикалық қҧрамы мен қҧрылымдық бҧзылуы,

олардың жату қуатының арақашықтығы бойынша анықталынады:

 қазбаның ҧйғарылған орналасу орнының деңгей жиегінен 20 м дейін биік және

10 м дейін тӛмен - қуаттылығы 0,3 м жоғары барлық қабаттар, қыртыстар, қатпарлар ҥшін

толық және литотиптер ҥшін қабаттар қуаты 0,1 м 0,3 м дейін;

 қазбаның ҧйғарылған орналасу орнының деңгей жиегінен 20 м-ден 100 м дейін

биік және 10 м-ден 30 м дейін тӛмен - жыныстар литотиптері ӛкілдері ҥшін қабаттар

қуаттылығы 1 м жоғары.

5.4 Тік бақылаушы-дің ҧңғымалары ҥшін жыныстардың физикалық-механикалық

қҧрамы мен қҧрылымдық бҧзылуын толық зерттеу бҧрғылаудың барлық арақашықтығы

бойынша орындалады.

6 ҤЙЛЕСТІРІМДІК ЖӘНЕ ҚҦРЫЛЫМДЫҚ ШЕШІМДЕР. НЕГІЗГІ ЕСЕПТІК

ЖАҒДАЙЛАР

6.1 Жерасты кен қазбаларының ҥйлестірімдік және қҧрылымдық шешімдері

6.1.1 Қазбаларды орналастыру орнын таңдауды оны қоршаған жыныстардың

тӛзімділігін, сонымен қатар пайдалы қазбаларды ӛндіру бойынша кәсіпорында қазбаның

барлық кешенінің жалпы ҥйлестірімдік шешімдерін ескере отырып жасаған дҧрыс [1], [2],

[3].

6.1.2 Қазбалардың кӛлденең қимасының пішіні мен кӛлемі, тҧрғызу және пайдалану

жағдайында, оған жабдықтарды, санитарлық-техникалық қҧрылғылар мен инженерлік

желілерді орналастыру, сонымен қатар жерасты кӛлігі, желдету және сутӛкпеге қажетті

талаптарын сақтай отырып, берілген ӛткізу қабілеттілігін қамтамассыз ету арқылы

алынады.

6.1.3 Қазбалардың жҧмыс қалпын қамтамасыз ету жағдайын жетілдіру мақсатында

оларды мҥмкіндігінше тҧрақты жыныстарда орналастыру керек, ал қажет болғанда

сақтандырудың таулық шараларын және қазбаларды және бекітпелерді сақтаудың

қҧрылымдық шараларын сақтау қажет.

6.1.4 Қазбалар бекітпесінің қҧрылымын, ӛлшемдерін және есебін таңдау, бекітпені

дайындау және тҧрғызу, қазбаның барлық қызмет ету мерзімі бойынша беріктігі мен

қауіпсізідігін қамтамассыз ететін ҥрдістерінің кешенді механизмінің мҥмкіндігін ескеріп,

жыныстардың тӛзімділігін бағалау, олардың жылжу шамаларын, бекітпеге тҥсетін

жҥктеме мәнің анықтау арқылы бірдей қҧрамды жыныстар аймағы бойынша сараланып

жҥргізіледі.

6.1.5 Қазбалар бекітпесін, сонымен қатар басқа да жерасты қҧрылымдық

элементтерін (діңді арматуралау, жабдықтар астында орнатылатын іргетастар және т.б.)

жобалау кезінде оларды агрессивті орта әсерінен сақтау қарастырылады.

6.1.6 Жыныстардың сулы сілемдерінде тҧрғызылатын қазбалар жобасы кезінде

қазбаларға су ағызу жолдары, бекітпелердің судан оқшаулауы және жыныстардың

тампонажы арқылы су кіріп кетпеуін қарастырған жӛн.

6.1.7 Бекітпені қҧрастыру материалдарын таңдауды нормативтік қҧжаттар мен

олардың жерасты жағдайында жҧмыс жасайтынын ескере отырып, мемлекеттік

стандарттар талаптарына сай жасау қажет.

6.1.8 Шахталық діңдердің монолиттік бетондық және темірбетондық бекітпесінің

қҧрылымы кезінде маркасы М200 кем емес ауыр бетон қолданған жӛн, ал басқалары ҥшін

М150 кем емес, діңдердің монолиттік бетондық және темірбетондық бекітпесінің

қҧрылымы ҥшін М300 маркалы бетон қолдану қажет.

6.1.9 Суыққа тӛзімділігі мен су ӛтпейтіндігі бойынша бетонның жобалық маркасын

қабылданған судан оқшаулау жҥйесін немесе қазбаның орналасу ауданының климаттық

және гидрогеологиялық жағдайына байланысты бекітпені тотығудан сақтауды ескере

отырып тағайындау керек.

6.1.10 Монолитті темірбетон бекітпесінің арматурасы ҥшін бетонның сақтандырғыш

қабатының минималды қалыңдығы 30 мм болуы қажет.

6.1.11 Блокты және тюбингілі жинақталған бекітпенің элементтері, оны тҧрғызу

ҥрдісінде бекітпенің артындағы тампонаж қуыстарына арналған ойықтармен

жасақтандырылады.

6.1.12 Ауданның сейсмикалығы

7 баллдан асатын сейсмикалық аудандарда

тҧрғызылатын темірбетонды және бетонды қазбалардың бекітпелерде, бір бірінен 30 м

қашықтықта орналасқан деформациялық жапсарлар орнату қарастырылады.

6.1.13 Кӛтеру тҥтігі, тіреуіш және тік шахталардың ҧңғымасындағы саңлау

арасындағы саңылаулар А қосымшасында берілген кӛлемге сәйкес келеді.

6.2 Негізгі есептік жағдайлар

6.2.1 Жыныстардың тӛзімділігін, олардың жылжу шамаларын, бекітпеге тҥсетін

жҥктемелерді және қазбалардың бекітпе шамаларын анықтауға арналған негізгі есептік

мәліметтері ретінде келесі мәліметтер қолданылады:

 қазбаны орналастырудың есептік тереңдігі, Hp ;

 тау жыныстарының физикалық-математикалық сипатының есептік мәні;

 бекітпе материалдарының және бекітпенің артқы жағын толтыру

материалдарының нормативтік және есептік сипаттамасы.

6.2.2 Материалдарының нормативтік және есептік сипаттамасын, олардың жерасты

жағдайында жҧмыс істейтінің ескере отырып және әрекеттегі нормативтік техникалық

қҧжаттарды басшылыққа ала отырып қабылдау қажет.

6.2.3 Қазбаның бекітпесін есептеуді қҧрылыс механикасы әдісін қолданып, қазбаны

салу мен пайдалану кезінде бекітпе мен жыныстардың ӛзара әрекетін ескере отырып

жасаған дҧрыс.

Бекітпе мен жыныстардың ӛзара әрекетін бағалау кезінде жыныстарды орнықтыру

немесе жеңілдету, қҧрылыс аймағының геологиялық, гидрогеологиялық және таулы

техникалық жағдайының ӛзгеруі бойынша іс-шараларды ескерген жӛн.

6.2.4 Бекітпе қҧрылымын есептеуді оның тӛзімділігі бойынша жҥргізу керек, қажет

болғанда сызаттӛзімділігі тӛзімділігі бойынша, қҧрылыс қҧрылымдары мен негіздерін

жобалаудың негізгі ережелері бойынша әрекеттегі нормативтік қҧжаттардың талаптарына

сәйкес жасау қажет.

Тӛзімділікке есептеулер арқылы жҧқа қабырғалы болат және қҧрамалы

қҧрылымдарды, ал бҧзылушылыққа гидро және газдан оқшаулағыш бекітпелерді тексеру

керек.

6.2.5 Қазбалар бекітпелерін мҥмкін болатын жағымсыз әсерлерді, бекітпелерді

тҧрғызу және қазбаларды жҥргізу технологиясын ескере отырып, қазбалардың тҧрғызу

немесе пайдалану кезінде бірден әсер ететін жҥктемелерді ескеру арқылы есептеу керек.

Бҧл жағдайда келесі жҥктемелер ҥйлесімін ескеру қажет:

 негізгі - қҧрылыс кезінде туындайтын тҧрақты әсер ету, уақытша ҧзақ әсер ету;

 ерекше - тҧрақтыдан, уақытша ҧзақтан, айтарлықтай мҥмкін болар қысқа мерзімде

және ерекше сейсмикалық немесе басқа да әсер етулерден.

6.2.6 Қазбалар бекітпесінің қҧрылымын ӛзара әрекетке ҥйлесімділігін жобалау

кезінде тӛменгілерді ескерген жӛн:

 тҧрақты әсер ету:

а) тау жыныстарының сілемдер жағынан қысымы;

б) бекітпенің ӛз салмағы;

в) бекітпелер элементтерінің адына-ала кернеуінен болатын әсер ету;

г) жерасты суларының қысымы;

 уақытша ҧзақ әсер ету:

д) температуралық әсер ету, оның ішінде аяздық мамықтау;

е) тазарту жҧмыстарынан, басқа қазбалар және су деңгейінің тӛмендеуінің әсері;

ж) жыныстардың ісінуінен болған қысым;

 қысқа мерзімді әсер ету:

з) тампонажды ерітіндінің қысымы, бекітпе артқы жағына қысып толтырылатын;

и) ҧңғыма машинасы, транспорттық машина және кешендердің жылжымалы

жҥктемесінен болған әсер;

к) жаппай жаралыстан болған әсер;

 ерекше әсер ету:

л) динамикалық әсер;

м) сейсмикалық әсер.

Әсер етушіліктің ҥйлесімін есепке алу кезінде, әрекеттегі нормативтік қҧжаттармен

белгіленген, ҥйлесімділік еселігін қолдану қажет.

6.2.7 Бекітпенің қабілеті және тӛзімділігі бойынша есептеулерді әсер етудің негізгі

және ерекше ҥйлесімділігіне жҥргізу қажет, шамадан тыс жҥктеме еселігін, осы нормада

белгіленген қҧрылымының жҧмыс жағдайын және әрекеттегі нормативтік қҧжаттардың

тиісті тараулары бойынша қабылданатын материалдардың есептік қарсылығын қолдана

отырып жасау қажет.

6.3 Тік діңдердің (шурфтардың) кӛлденең қазбалармен ҧштасуы

6.3.1 Жҥктерді тасымалдауға қолданылатын дің манындағы алаңның діңмен тҥйісу

биіктігін, ең ірі тҥйінді жабдықтар, ҧзын ӛлшемді материалдар мен контейнерлер діңі

арқылы, кедергісіз нәтиже жағдайы арқылы анықтаған жӛн. Тҥйісу биіктігін рельс

бастарынан 4500 мм кем болмайтындай етіп қабылдау ҧсынылады.

6.3.2 Дің маңындағы алаңның ҧштасуының жол аралығы енінің клеттер ортасы

арасындағы арақашықтық теңдей етіп, ал барлық жағынан ӛтетін жол - 1000 мм-ден

қабылдау қажет.

Кеңейтілген аралық жолдың кәдімгі жолға кӛшуін вагонеткаларды ауыстыруға

арналған қҧрылғыларды орналастыру шегінде қарастыру керек.

Клетті діңнің маңындағы алаңымен тҥйісуі кӛлемінде жиналған темірбетон немесе

бетоннан жасалған рельстік жол басы деңгейінде еден салу қарастырылуы керек.

6.4 Жыныстар тӛзімділігінің және бекітпеге жҥктеменің есебі, тҥрін таңдау және

бекітпе есебі

6.4.1 Тік шахталық дің бекітпелерінің шамалары есебі мен тҥрін таңдауды,

тартылған бӛлік, тҥйісу аймақтарының кіре беріс қҧйылысы ҥшін, инженерлік-

геологиялық, гидрогеологиялық жағдайларды, зиянды әсерге байланысты, жҧмысты

ҧйымдастыру сызбасын және әдісін ескере отырып, саралап жҥргізу қажет [2], [3].

6.4.2 Дің және шурфтардың кіре беріс қҧйылысы бекітпелері монолиттік бетон

немесе темірбетон, металл, темірбетонды тюбингтен жасауды жобалау қажет. Ҧңғыма

ауыздарының бекіткіш қҧрылғыларын әсер етуші жҥктерге, су ӛтетін ойыстардың

ӛлшемдері мен тік қазбалардың диаметріне сәйкес бір, екі, ҥш сатылы шҧғыр немесе

сатылы-шҧғыр ретінде қарастыру керек.

6.4.3 Дің және шурфтардың кіре беріс қҧйылысы есебі тік және кӛлденең қысымда

жасау қажет.

Тік жҥктемені бекітпенің ӛз салмағынан, бекітпеге сҥйеліп тҧрған қҧралдар мен

қҧрылғылардың салмағынан болған қысым қосындысы деп анықтау қажет, ал кӛлденең -

сілемдер жынысы, жоғарғы беткі фундаметтер салмағы және тҧғырлар қысымынан.

6.4.4 Кіре беріс қҧйылысының бекітпесіне әсер ететін, ^Рр

, кН

(т) есептік тік

жҥктемені тӛмендегі формула бойынша анықтау қажет:

i1



nP



(1)

i1

мҧнда n - артық жҥктеме еселігі, 1,4 тең болады;

i

- дің жанында жоғарғы қабатта, дің кіре беріс қҧйылысының бекітпесіне



вi

i1

орналасқан таулы техникалық қҧрылғылардың жіберетін тік жҥктемелерінің қосындысы,

кН (т);

- кіре беріс қҧйылысы бекітпесінің ӛз салмағы, кН (т).

6.4.5 Аз біріккен және балшықты жыныстарда дің аузындағы бекітпеге

жыныстардың есептік кӛлденең

(радиалды) қысымын

кПа

(т/м²), тӛмендегі

формулалалр бойынша анықтау қажет:





1





φ



































γr

1





(2)









1





φ







Htg





























мҧнда n - артық жҥктеме еселігі, 1,3 тең;

- 1,7 тең болып қабылданатын еселік, мҧнда бекітпедегі ойық 20 м асады және

20 м аз болғанда 2,9 тең;

- дің радиусы, м;

φ - сорғыштардың, градтың ішкі ҥйкеліс бҧрышы, град;

ψ - ӛлшемсіз еселік, келесі шартты белгілерден анықталады:



2tgφtg( 45



)

;

H - қарастырылып отырған аймақтың жоғарыдан алғандағы тереңдігі, м;

- діңге жақын жоғарғы бетте орналасқан ғимараттар мен қҧрылғылардың ең

ҥлкен қосынды қосымша жҥктемесі, кПа (т/м²), Б Қосымшасына сәйкес анықталады;

γ - жыныстың ҥлес салмағы (топырақтың), кН/м³ (т/м²), тӛмендегі формулаға сәйкес

анықталады:

γρ

g ;

– жыныстардың орташа тығыздығы, т/м³;

g - ауырлық кҥшінің жылдамдығы, м/с² (тек ӚЖ бірлігі ҥшін ғана енгізіледі)

Бекітпеге тҥсетін жҥктеме есебін жҥргізу, дің қҧйылысы бекітпесінің тҥрі мен

шамасын ӛндірістік кәсіпорын қҧрылысын жобалау бойынша ҚНжЕ тарауына сәйкес

тағайындау рҧсқат етіледі.

6.4.6 Діңнің ҧзындығының бойы бӛлігі ҥшін бекітпе шамалары есебі мен тҥрін,

сонымен қатар тҥйісу аймақтарын таңдау тік қазбалар жынысының тӛзімділік санатын

анықтау негізінде 1-кестеге сәйкес жҥргізу қажет.

1-кесте - Тік қазбалар жынысының тӛзімділік санатын анықтау

Жыныстар

Жыныстар тӛзімділік жағдайын

Тік қазбалар жынысының

тӛзімділігі-нің

бағалау

тӛзімділігінің ӛлшемдері, C

санаты

Тҧрақты

3 дейін

Орташа тҧрақты

3 тен 6 дейін

III

Тҧрақсыз

6 дан 10 дейін

Ӛте тҧрақсыз

10 астам

ЕСКЕРТПЕ

 2 МПа кезінде жыныстар тӛзімділік санатының IV жатады

6.4.7 C тік қазбалар жынысының тӛзімділігінің шамасын келесі формула бойынша

анықтау қажет:

k k kH

г сб ц t



(3)

26 ,3k



5,250,0056k



α c

мҧнда

- судың салмақтаушы әрекетін ескеретін еселік: су сақтағыш деңгей

жиектен тыс аймақтары ҥшін

1-ге тең, ал су сақтағыш деңгей жиек жыныстары ҥшін

келесі формула бойынша анықталады:



γh

P







γ



1ε



(4)

γН

- жыныс қалыңдығының су тіректен жер бетіне дейінгі аралықтағы биіктігі, м;

- жыныстар қалыңдығының су сақтағыш деңгей жиектегі қарастырылып отырған

қимадан су тірек жерқыртысына дейінгі биіктігі (су сақтағыш деңгей жиегінің жабынына

дейін), м;

,γ

- су сақтағыш деңгей жиегі жыныстарын бӛліктерінің меншікті салмағы және

п в

судың меншікті салмағы, кН/м³ (т/м³);

- Жыныстардың қаңқа кӛлеміне қатынасы ретінде анықталатын және

гидрогеологиялық іздеулер арқылы анықталатын сусақтағыш деңгей жиек жыныстарының

ӛсу еселігі;

Н - жыныстар қалыңдығының қарастырылып отырған қимадан бастап жер бетіне

дейінгі биіктігі, м;

- судың тӛмендеуін ескере отырып, жерасты суларыныңқысымы кПа (т/м²);

– діңге басқа қазбалардың әсер ету еселігі: діңнің созылған аймақтары ҥшін

сб

ге тең; ҧштастырулар ҥшін

1,5-ке тең;

сб

- тазарту жҧмыстарының діңге әсер теу еселігі: әсер етуді сезінбейтін аймақтар

ҥшін

1-ге тең; тазарту жҧмысытар әсер еткен кезде

мамандандырылған ҧйымдар

мәліметі бойынша қабылданады;

- α жыныстар орны бҧрышының әсер ету еселігі: кӛлденең жатқан жыныстар

ҥшін

1-ге тең, басқа жағдайларда

тӛмендегі формуладан қабылдау қажет:

k_α



10,5sinα

- жобаланып отырған қазбаны пайдалану мерзімінің әсер етуі еселігі: шахталық

діңдер ҥшін

1-ге тең; ал басқа қазбалар ҥшін - 0,9;

,γ -(1), (2) және (6) формулаларда берілген мағыналар сияқты.

ЕСКЕРТПЕ

кг/см² (3) формулаға ҧқсас болатын

орнына 0,1

қою қажет.

6.4.8 Қатты арматурланған діңнің созылған аймақтарында, сонымен қатар тазарту

жҧмыстарының, басқа қазбалардың және судың тӛмендеуінің әсері жоқ кезде тӛзімділігі I,

II және III санатты жыныстардағы діңнің ҧштасуы аймақтарында монолитті бетондық

бекітпе қолдану қажет, осы арада:

 тӛзімділігі I санатты жыныстарда бетондық бекітпенің қалыңдығы есептеусіз 2-

кесте бойынша қабылданады;

 тӛзімділігі II және III санатты жыныстарда бетондық бекітпенің қалыңдығы осы

норманың 6.4.17 т. есептеулер талаптарына сәйкес белгілеу қажет, бірақ

2-кестеде

берілген шамалардан кем болмауы керек.

Тиісті негіздеме кезінде, I санатты жыныстарда ӛткен, қатты арматураланған

діңдерге осы ереженің

6.4.9 т. анықталған бекітпелер мен оның ӛлшемдері

тағайындалады.

Монолитті бетондық бекітпенің есептік қалыңдығы 500 мм асатын болса, онда

жағары маркалы бетон немесе басқа тҥрдегі бекітпе қолдану қажет.

2-кесте - Бетон бекітпенің қалыңдығын таңдау

Аймақтың орналасу

Жыныстар, қатпардың орналасу орны бҧрышы кезіндегі бетондық

тереңдігі, м

бекітпе қалыңдығы, мм

35 дейін

35 аса

500 дейін

200

250

500 аса

250

300

6.4.9 Иілгіш арматуралы діңдерге, сонымен қатар кӛтергіш қҧрылғылармен

жабдықталмаған діңдер мен шурфтарда, судың ағыны

8 м³/с аспайтын, тазарту

жҧмыстарының және судың тӛмендеуі әсер етпейтін кӛтерілуші қазбаларда және

кентҥсірулерде, тӛзімділігі I және II санатты жыныстарда бҥкпе бетондық бекітпе немесе

қарнақтардан, металл торлардан және бҥкпе бетоннан жасалған қиыстырылған бекітпелер

қолданылады; судың ағыны 8 м³/с асатын болса тӛзімділігі I және II санатты жыныстарда

монолитті бетондық бекітпе қолдану қажет, осы арада:

 тӛзімділігі I санатты жыныстарда бҥкпе бетондық бекітпенің қалыңдығы есептеусіз

3-Кесте бойынша қабылданады;

 тӛзімділігі I санатты жыныстарда діңнің тҥйісу аймақтарында, сонымен қатар

тӛзімділігі II және III санатты жыныстарда бҥкпе бетондық бекітпенің қалыңдығы осы

норманың 3.34 т. талаптарына сәйкес есептеулері арқылы анықталынады. Бҧл жағдайда

бҥкпе бетондық бекітпенің қалыңдығын 500 м дейін тереңдікте 150 мм кем емес, тереңдігі

500 м асатын болса 200 мм етіп тағайындау ҧсынылады.

Аралас бекітпелерде

қарнақтар ҧзындығы

2 м тең болуы керек; қарнақтар

арасындағы арақашықтық 0,7l

осындай негіздемелер кезінде қарнақтар ҧзындығын және

олардың арасындағы ара қашықтықты ӛзгертуге рҧқсат етіледі.

6.4.10 Тӛзімділігі IV санатты жыныстарда, ағын қатты сулы дің аймақтарында,

сонымен қатар калий, калий тектес кен орындарында тюбингілік, темірбетондық

бекітпелер қолданылады, ал жыныстардың тӛзімділігі жеткілікті болса монолитті

бетондық бекітпе қолданылады.

3-кесте - Бҥкпе бетон бекітпенің қалыңдығын таңдау

Аймақтың орналасу

Жыныстар, қатпардың орналасу орны бҧрышы кезіндегі

тереңдігі, м

бетондық бекітпе қалыңдығы, мм

35 дейін

35 аса

500 дейін

120

500 аса

100

150

6.4.11 Діңдер мен шурфтардың созылған бӛлігінде бекітпелер есептеулерді,

технологиялық және монтаждау жҧмыстарының жҥктемесін ескере отырып, сілемдер

жыныстарының кӛлбеу (радиалды) қысымының

және жерасты суларының қалған

ағынының

қосынды әрекетіне қарай жасау қажет.

Жалпы қысымды қысым ең кӛп болған мезетте анықтау қажет.

6.4.12 Тік қазбаның созылмалы бӛлігіндегі бекітпеге тҥсетін жыныстардың есептік

кӛлбеу (радиалды) қысымы

, кПа (т/м²) тӛмендегі формула бойынша анықталады:

 nm

n Р



10,1(r

3)



(5)

y н

мҧнда

- қазба радиусы, м;

n - артық жҥктеме еселігі, 1,3-ке тең;

- жҧмыстар шартты еселігі, 4-кесте бойынша қабылданады.

4-кесте - Жҧмыс шартты еселігін таңдау

Бекітпе тҥрі

Жҧмыс шартты еселігі

Бҥкпе бетондық

0,50

Қҧрастырмалы

0,75

Монолитті

0,80

- жҥктеменің тепе-тең емес эпюрасы кезінде есептік қысымға келтіру еселігі, 5-

кесте бойынша қабылданады;

- бекітпеге тҥсетін нормативті қысым, кПа (т/м²), тӛмендегі формула бойынша

анықталатын, тӛзімділігі I, II және III санатты жыныстар ҥшін:

C6P

 10 



2С  1



 ,

(6)

10  C  6 P

 10 



3С 7 Δ ,

(7)

мҧнда С

- кӛлденең қазбалардың тӛзімділігінің ӛлшемдері, тӛмендегі формула

бойынша есептеледі (3);

 - ҧңғымалау жҧмыстары технологиясын есепке алатын шама, тең дәрежеге

қабылдайтын: реттік және параллель технологиялық сызбалар кезінде - нӛлге; қозғалмалы

қорама қалыпты С 6  кезінде, ҧңғылаудың қоса атқарылған технологиялық сызбасы

кезінде 2-ге тең және 10  C  6  кезінде 3-ке тең.

5-кесте -

еселігін таңдау

Жыныстардың орны бҧрышы,

еселігі

α , қатпарлар

Ҧңғымалаудың ретті және

Ҧңғымаладың қоса атқаратын

параллель сызбасы кезінде

сызбасы кезінде

10 дейін

2,0

1,75

10-нан 35-ке дейін

2,5

2,0

35-тен жоғары

2,75

2,25

мамандандырылған ҧйымдар әдістері бойынша анықталады. (6) және (7) формулаларда кӛбейткіш 10 СИ

бірліктері кезінде енгізіледі.

6.4.13 Ҧштастыру аймағындағы ҧзындығы жоғары қарай 20 м және 20 м тӛмен қарай

ҧзындықта тік қазбалар бекітпесіне тҥсетін

жыныстардың есептік кӛлденең қысымы,

жәнеP^н шамаларының орнына, тӛмендегі формулалалар бойынша есептелетін,

нс

жәнеP^н

шамаларын қоя отырып, осы ереженің (5) формуласы бойынша анықталады:

п





20  z



(8)

нс

Р



1,5  0,025z



(9)

мҧнда z

- ҧштасу желісінен қарастырылып отырған 20 м аймағындағы ҧштаға

дейінгі ара қашықтық 20 м;

- 6-кесте бойынша қабылданатын, созылмалы аймақтан ҧштасу аймағына ӛту

еселігі.

6-кесте - x еселігін таңдау

Жыныстардың орны

x еселігі

бҧрышы, α , қатпарлар

Ҧңғымалаудың ретті және

Ҧңғымаладың қоса

параллель сызбасы кезінде

атқаратын сызбасы кезінде

10-ға дейін

0,050

0,037

10-нан жоғары

0,025

6.4.14 Бҧрын қазбаланған кеңістіктердің ҧштасу орнында 6 m дейін жабынға және

(мҧнда m

- жер қабаты қуаттылығы) дейін топыраққа алынып тастау кезінде

бекітпеге тҥсетін нормативтік қысымдардың ^Pн, кПа

(т/м²) шамасы, келесі формула

бойынш анықталады:

0,66Р

 100 ,

(10)

мҧндаP^н - (6) және (7) формулалар бойынша анықталатын нормативтік қысым;

100

- ӚЖ бірлігі бойынша қосылғыштар; қысымның т/м² бірлігі кезінде

қосылғыштарды 10-ға тең деп алу қажет.

6.4.15 Діңнің тік қазбалармен, камералармен ҧштасуын жобалау кезінде, олардың

діңге әсер етуін болдырмау ҥшін:

 тӛзімділігі II санатты жыныстарда дің маңындағы қазбаларды діңнен

30 м

қашықтыққа дейін, ал тӛзімділігі III және IV санатты жыныстарда дің маңындағы

қазбаларды кем дегенде 50 м дейінгі қашықтыққа дейін қатты бекітпемен бекіту

қажет; ал тҧрақтлығы I санатты жыныстарда бекітпе тҥрі ҧсынылмайды;

 сӛндірілетін дің маңындағы қазбалар тӛзімділігі I және II санатты жыныстарда

діңнен 10 м дейінгі қашытықта, ал тӛзімділігі III және IV санатты жыныстарда

діңнен

30 м дейінгі қашықтыққа дейін тампонажды ерітіндісі бар кусталық

жыныспен толтырылады.

6.4.16 Қазбалардың бекітпесіне жерасты суларының қысымы

, кПа (т/м²), тҥпкі

жыныстарда, олардың тампонажы болмаған жағдайда (11) формула бойынша анықтау

қажет, ал жыныстар тампонажы болған жағдайда (12) формула бойынша анықталады:

пН

e в



(11)

R t

кр

1

пН

е в

(12)



R t



кр





















мҧнда n - артық жҥктеме, 1,1-ге тең;

- аталған су тоқтатқыш деңгей жиегіндегі табиғи немесе жалпы сутоқтатқыш

арқылы тӛмендетілген судың ағыны, ол гидрогеологиялық іздеулер нәтижесі бойынша

анықталады, м;

кр

- бекітпе сҥзілу еселігі (бетондық бекітпе ҥшінkкр

= 0,00158 м/тәу);

- жыныстар мен тығындалған аймақтар сҥзілуінің еселігі, ол

гидрогеологиялық іздеулер нәтижесі бойынша анықталады, м/тәулігіне;

– сәйкесінше, бекітпенің сыртқы,

r

жақындастыру қалыңдығы кезінде

ішкі радиусы және тығындалған аймақтар радиусы, м, ол бекітпенің одан кейінгі

қалыңдығын тағайындау кезінде 0,5 м тең болып келеді;

R(t) - қазба дренажының әсер ету радиусы, ол гидрогеологиялық іздеулер нәтижесі

бойынша анықталады, формуласы R(t)  1,5

at ;

a - сулы деңгей жиектің пьезӛткізгіштігі еселігі, м²/тәулігіне;

t - дренаждау бастауынан бергі уақыт, тәулігіне;

– (4) формуладағы сияқты белгі.

Есептеулер бойынша

P

–дан артық болатын жағдайда

(11) және

(12)

формулаларда уақыттың ӛзгеруін, яғни бекіткішті жҧмысқа қосу мерзімі 2 айға сәйкес

келгенің ескеру қажет.

Егер ^ф

қатынасы 4-тен кем болса, онда (12) формуладағы

0-ге тең, ал ^фk

кр

k_ф

қатынасы 100-ден асқан жағдайда, келесі формула арқылы анықталады:

Н

γ .

е в

Суландырылған жыныстардың кӛлденең қысымын есептеу кезінде (5) формулада

еселігінің орнынаn^г

еселігін қабылдау қажет, ол келесі формула бойынша анықталады:

10,1



3







1



1

(13)

10,1



3





6.4.17 Тік қазбалардың монолитті бетондық және бҥкпе бетондық бекітпесінің

қалыңдығын

есептеу тӛмендегі формула бойынша жасалалды:





пр





1δ

(14)

nб



2k





б1

пр



мҧнда

- тік қазбаның радиусы, мм;

- бекітпе жҧмысының шартты еселігі, 1,25 тең деп қабылданатын еселік;

m ,m ,m

- сәйкесінше, бетондық және темірбетондық қҧрылымдарды жобалау

б3

бойынша ҚНжЕ тарауларына сәйкес қабылданатын, ҧзақ жҥктемені, тығыздығын арттыру

және температуралық ауытқу ҥшін шарттарды ескеретін еселіктер;

- бетондық және темірбетондық қҧрылымдарды жобалау бойынша ҚНжЕ

пр

тарауларына сәйкес қабылданатын, бетонның сығыммен есептік қарсы тҧруы, кПа (т/м²);

- діңнің созылмалы аймағында 1-ге тең болатын және ҧшстасы аймағында (2-0,05

z) тең болатын, бекітпе қҧрылымындағы қысым концентрациясының еселігі, мҧнда z -

ҧштасу бҧрышынан қарастырылып отырған қима арасындағы ара қашықтық, м;

P - кӛлденең қысым, кПа (тc/м²), жыныстар қысымы

мен жерасты суларының

қосындысы ретінде анықталады;

– жыныс бетондық қабықша, бетонның бҧзылған жыныстар қоршаған ортасына

пб

енуі есебінен пайда болатын: бҥкпе бетон ҥшін 50 мм -ге тең, ал басқа тҥрлері ҥшін -

нӛлге тең болып қабылданады.

6.4.18 Тазарту жҧмыстары және басқа да қазбалар аймағындағы, сонымен қатар

бекітпеге арналған,

7-кестеде берілген, рҧқсат етілген мағынадан асатын, қазбалар

маңындағы жыныстардың кҥтілетін салыстырмалық деформациясының шамасындағы

суды азайту аймағындағы, тӛзімділігі барлық санатты жыныстар аймағындағы тік

қазбаларда қорғаныстың қҧрылымы элементтерін немесе жыныстар сілемдерімен бірлесе

отырып кҥштеп деформациялауға бейімделген бекітпе қҧрылымдарын қолдану қажет.

6.4.19 Діңнің бекітпесін қҧрылымды қорғау элементтерін, діңді судан оқшаулауға

қажетті деңгейді ескере отырып, дің маңындаңы сілемдерді кҥтілетін салыстырмалық

деформациялау негізіне тағайындау қажет. Осы арада, егер:

 жыныстарды созу деформациясы 7-кестеде берілген мәннен асатын болса, онда

бір-бірінен ара қашықтығы 15 м аспайтын қашықтықта кӛлденең кесінді жіктер қарастыру

қажет, әсіресе жыныстардың айтарлықтай осал қабаттарында;

 жыныстарды сығымдау деформациясы 7-кестеде берілгеннен 7-ден 15 мм/м-ге

дейінгі қашықтықтағы интервалда тҧрса, онда айтарлықтай ҥлкен деформация

орындарында, қатты және осал жыныстардың қатынасында кӛлденең шӛкпелі жіктер

қарастыру қажет;

 жыныстарды сығымдау деформациясы 15 мм/м асатын болса, онда шӛкпелі

аймақтар және тік иілгіштік желілерін;

 кӛлденең деформация пайда болса, онда жҥк кӛтеру қабілетін және икемделгіш

қҧрылымдарды арттыру қажет.

7-кесте - Рҧқсат етілген салыстырмалық тік деформациялар

Рҧқсат етілген салыстырмалық тік деформациялар, мм/м

Бекітпе

сығымдау кезіндегі

созу кезіндегі

Монолиттік

0,85

Салмақ кӛтеру қабілеті

бойынша

0,05

Монолиттік

0,85

Сызаттарды ашуы бойынша

0,25

Қҧрастырмалы

2,00

1,00

6.4.20 Тік деформацияларды шӛкпелі жіктермен компенсациялау ҥшін олардың

арасындағы ең ҧзын ара қашықтық тік қазбаларда осы нормалардың талаптарына сай

белгіленеді, бірақ 20 м артық емес. Шӛкпелі жіктер иілгіш материалдардардан жасалады,

ал судан оқшаулау, газдан оқшаулау қажет болған жағдайда оларға иілгіштіктің арнайы

герметикалық желісі орнатылады.

Ең ҧзын ара қашықтық 1 м, шӛкпелі жіктер арасында келесі формула бойынша

анықталады:

D

б3

пр







(15)

f D

n тр

мҧнда

- ҧңғымалаудағы қазба диаметрі, м;

- жарық қазба диаметрі, м;

- жынысты бекітпеге ҥйкелеу еселігі, атқару арқылы пайда болған жыныстар,

қҧмдақтар мен әктастар ҥшін 0,6; алевролит және аргилиттер ҥшін 0,5 және кӛмір мен

тҧзды жыныстар ҥшін 0,4;

R ,Р ,m ,m

- мәні (5) және (14) формуладағы сияқты.

пр

6.4.21 Шӛкпелі жіктің есептік жҧмысшылық биіктігі

, мм, мына формула

бойынша анықталады:

100



1,2

(16)

мҧнда

Δη

– қорғалатын аймақтар шекарасындағы шӛгудің әртҥрлілігі, мм, ол

Δη

формуласынан.анықталады;



- қорғалатын аймақтар шекарасындағы салыстырмалы тік деформация, мм/м;

– қабат қуаттылығы, м;

- жік салымы немесе иілгіштік желісіндегі материалдарының сығылуы, %,

матераилды сынау нәтижесінде қабылданатын, бекітпе материалдары ҥшін рҧқсат етілетін

жҥктемеге тең болған жағдайда.

6.4.22 Сілемдерді тік және кӛлденең деформацияларын тазарту жҧмыстарының

әсерінен қорғаудың қҧрылымды шаралары арқылы толық ӛтемдеу кезінде тік қазбаның

бекітпесіне тҥсетін есептік қысымның шамасын, тазарту жҧмыстары әсерін ескермей, осы

нормалардың талаптарына сәйкес анықтау қажет.

Аталған деформациялардың кӛрсетілімдерін тазарту жҧмыстарының әсерінен толық

компенсацияламаған жағдайында немесе қазбаны қорғаудың қҧрылымдық шаралары

болмаған жағдайда бекітпелер кҥтілетін қозғалыстарға сәйкес, мамандандырылған

ҧйымдар тәсілі бойынша жасалуы қажет.

Бекітпенің жҥк кӛтеру қабілетінің ең кіші шамасы, тазарту жҧмыстарының әсерін

есептемегенде, бекітпеге тҥсетін есептік қысым шамасынан кем болмауы керек.

ЕСКЕРТПЕ Бекітпе артындағы кеңістік толтырылатын сырғымалы бекітпе кезінде бекітпеге

тҥсетін қысымды, тік қазбаладардың бекітпесін қорғаудың қҧрылымдық шараларын арнайы

мамандандырылған ҧйымдар әдісі бойынша жасау қажет.

6.4.23 Кен қазбаларын жобалау кезінде сулы деңгей жиектен келетін су

қалдықтарының ағынының қосындысы, рҧқсат етілген діңге тҥсетін судың мӛлшерінен

аспауы керек.

Судың бекітпе арқылы сҥзілуі нәтижесінде діңге қалдықты судың келуі тӛмендегі

формула бойынша анықталады

, м³/тәулігіне:

ост

W

ост

(17)

мҧнда m - сулы деңгей жиек қауаттылығы, м;

W - діңнің ҧзындығы бірлігіне кететін судың сҥзілу шығыны, м²/тәулігіне, келесі

формула бойынша анықталады:

жыныстарды тығындау жағдайында

2,7 H



(18)

R t



кр

жыныстарды тығындау жағдайында

2,7 H



(19)

R t



кр

п кр т

мҧнда

,R(t) - (11) және (12) формуладағы сияқты.

e ф ф

7 ТІК ҚАЗБАЛАР

7.1 Кӛлемдік-жоспарлы және қҧрылымдық шешімдер

7.1.1 Тік қазбаны орнату орнын бас жоспар және басқа қазбаларды орналастыру

орнымен ӛзара байланыста, сонымен қатар жер қойнауынан негізгі және солармен бірге

орналасқан пайдалы қазбаларды айтарлықтай толық шығару мҥмкіндігін ескере отырып

таңдау қажет [1], [2], [3]. Тік қазбаларды жоспарлау кезінде:

 ірі тектоникалық бҧзылым және напорлық сулы деңгей жиектердің тік

қазбалармен қиылысын болдырмау;

 діңдерді шахта алаңдарынан тыс жерде немесе пайдалы қазбалар орнынан

қорғаныс кентірегін қалдыруды болдырмайтын ара қашықтықта орналастыру қажет;

 діңдерді шахта алаңдарына немесе пайдалы қазбалар орны алаңдарына

орналастыру кезінде дің маңындаңы кентіректерді қазып шығару шараларын қарастыру

керек:

 дің маңындағы алаңды тҧрақты, берік топыраққа орналастыруды қаматамсыз

ету;

 діңдерді тазарту жҧмыстарының, судың тӛмендеуінің және жақын маңдағы

немесе тҥйісетін қазбалардың әсер етуін болдырмайтын шаралар қабылдау қажет.

7.1.2 Тҧзды және калийлік кеніштерде діңдерді тҧзды қабаттардың ҥстінде судан

сақтандырғыш тау жынысы бар немесе қуаты 15 м кем емес жабынды тҧзды тасы бар

орындарға орналастыру қажет.

7.1.3 Діңдер мен шурфтарды орналастыру кезінде санитарлық сақтандыру

аймақтарын әрекеттегі нормативтік-қҧқықтық қҧжаттарға сәйкес қарастыру керек.

7.1.4 Тік діңдерді, дҧрысында, дӛңгелек кӛлденең қимада жобалау қажет. Басқа тік

қазбаларға, олардың қызмет мерзіміне, қызметі мен таулы геологиялық жағдайларға

сәйкес дӛңгелек формадан бӛлек кӛлденең қиманың формасынан беруге жол беріледі.

7.1.5 Діңдер мен шурфтарды сақтандырғыш кентіректермен қорғау кезінде,

соңғылардың ӛлшемін әрекеттегі нормативтік қҧжаттарға сәйкес тағайындау керек. Осы

қазбалардың бекітпелерін, пайдалы қазбаны сақтандырғыш кентіректерден қазып шығару

кезінде, қорғау шараларын басқа қазбалардың, жер бетіндегі ғимараттар мен

қҧрылыстарды сақтандыру және қорғау шараларымен, сонымен қатар ғимараттар мен

ҥймереттерді кен ӛндірілген аймақтарда жобалау бойынша нормативті қҧжаттар

талаптарына сҥйеніп жер бетіндегі ҥймереттер мен ғимарттарды ӛзара байланыстыру

қажет.

7.1.6 Тік діңдер мен шурфтардың аузының жалпы тереңдігі, нақты таулы-

геологиялық жағдайларды ескеретін есептеулермен анықталады.

Желдеткіш және калорифердік каналдар бар болуы жағдайында канал тҥбінің

тӛменгі белгісі негізгі тірек мҧнарасынан 100 мм кем емес биік болуы қажет.

Желдеткіш немесе калориферлік каналдың діңдермен немесе шурфпен тҥйісуін

бҧрыш астынан баяу жҥргізе отырып, жоспарлау қажет. Желдету калориферлі каналдар

схемалары бойынша, ережеге сәйкес, желдеткіш қҧрылғыларымен сәйкестендіру рҧқсат

етіледі.

7.1.7 Жер бетінен 1000 мм кем емес тереңдікте діңдер мен шурфтар аузындағы

бекітпелерге, қажет жағдайда сым енгізу ҥшін саңылау қалдыруды ескеру қажет. Саңылау

кӛлемі сымдардың санына байланысты, оларды тҧрғызу, тексеру мҥмкіндігін қарастыра

отырып, анықталады.

Дің мен тартылатын сым каналының (ордың) тҥйісетін жерінде, егер шахта ҥстіндегі

ғимаратта тиісті бос бӛлме қарастырылмаған жағдайда, тӛбесінде шығатын жері бар

сымды қҧдық қарастырылуы керек.

Сым каналы тҥбінің дің аузындағы бекітпенің ішкі бетімен тҥйісуі радиусы (ең кіші

мән ретінде) ең ірі салынатын сымдардың диаметрінен 25 есе кӛп болып, қисық бойынша

қарастырылуы керек.

Каналдардың дің аузымен тҥйісу орындарында қорғаныс қоршаулары

қарастырылады.

7.1.8 Діңдер мен шурфтардың саты орналасқан бӛліктерінің кіре беріс ауыздың

ҥстінде металл ляда, ал желдеткіш бӛлім ҥстіне - металл тор немесе жанбайтын заттан

жасалған герметикалық жабын қарастырылады.

7.1.9 Дің мен шурфтардағы қҧбырлы-сымды бӛлімдердің ӛлшемдері, оларға

тартылатын қҧбырлар мен салынатын сымдардың санына, сонымен қатар қуыстар санына

байланысты анықталады, қуыстардың саны келесі жағдайларға байланысты

анықталынады:

 қҧбырлар арасында - тартылатын қҧбыр фланцы диаметрінен кем болмауы керек;

 қҧбыр мен бақылау сымы және байланыс сымы арасында - 100 м кем болмауы

керек;

 сымдар арасында - 50 мм, сым диаметрінен кем болмау керек.

Діңге екі топты қарапайым сым желілерін ӛткізу кезінде, олардың арасындағы

қуыстардың қашықтығы 1000 мм кем болмауы керек.

Діңдегі сымдарды бетке шығару ҥшін басты сутӛкпе камерасына қҧятын сулы

қҧбырлы ӛтістер қолданады, ал олар болмаған жағдайда сымды ӛтістерді қолдану

қарастырылады. Ерекше жағдайларда сымдарды бетпен тҥйістіру арқылы шығару рҧқсат

етіледі.

7.1.10 Зумпфтар (дің маңындағы алаң орнынан тӛменгі діңдер мен шурфтар аймағы)

тереңдігін анықтау ҥшін, су деңгейінен зумпфта орналасқан қҧралға дейінгі 1000 мм тең

минималды саңылау қарастырылады.

7.1.11 Діңдегі су тамшылаудың алдын алу ҥшін, суды тосып алатын, тосып алынған

суды шахталық жалпы сужинағышқа жіберетін суды тосып алу қҧралы қарастырылады.

7.2 Тік қазбаларды ҧңғылау және бекіту

7.2.1 Технологиялық аймақтардың кіре беріс аузы бӛлігін, тҧрақты коперлер тҥріне

байланысты тӛмендегідей ӛткізу керек:



8 м дейінгі тереңдікке - ашық котлаванға, мҧнара астындағы коперге фундамент

тҧрғыза отырып;



30 м дейінгі тереңдікке - арнайы ППР ҧсынысы бойынша.

Ҧңғыма ауыздарын қоршау қауіпсіздік ережелер талаптарына сәйкес жҥргізіледі.

Қазаншҧңқырларды ӛндіру қолданыстағы нормативтік қҧжаттарға сәйкес жҥргізу

қажет.

7.2.2 Діңдерді бҧрғылау уақытында діңдердің аузындағы, сонымен қатар мҧнара

астындағы іргетастардағы ойықтарды, діңдерге судың кіріп кетуінен сақтайтын уақытша

бӛгеттермен қоршау қарастырылады.

7.2.3 Тік діңдерді технологиялық аймақтарын ҧңғымалау тереңдікке жҥргізу керек,

негізгі тау-ҧңғымалау қҧралдарының жағдайына байланысты анықталынады.

Діңдерді дің маңындағы алаңдармен тҥйістіруді 10 м дейінгі ҧзындықта жҥргізу

қажет, ал технологиялық қҧрал қолданылған жағдайда, дің маңындағы алаңдарда бҧдан

әрі мехникаландырылған қазбалар жҥргізу ҥшін - осы қҧралды орналастыру жағдайына

байланысты анықталатын ҧзындықта жҥргізу керек. Діңдерді дің жанындағы алаңдармен

тҥйістіруді 10 м кем емес ҧзындықта жҥргізіледі.

7.2.4 Тік қазбаларда ҧңғыманың бірлескен және параллель сызбасы кезінде

жоғарыдан тӛмен қарай монолиттік бетондық бекітпе тҧрғызу, әдетте, жылжымалы

қорама қалыпта жҥргізіледі. Қорама қалыптың кезекті кіріске қозғалуына тек нығыздық

бетонының қысып ҧстауға 0,8 МПа кем емес болғанда рҧқсат етіледі.

7.2.5 Діңдерді бетон ерітіндісін қорама қалыптың ар жағына жіберу, әдетте, екі

бетон жіберуші арқылы жҥзеге асырылады.

7.2.6 Тюбингілік бекітпе орнату кезінде кіріс кӛлеміне тюбингілік шығыршық

ілінгеннен кейін тюбингілік жапсарласқан жерлерді радиалды және айнала кесу

жҧмыстарын жҥргізу керек. Чеканка жасалуының сапасын тексергеннен кейін бекіту

кеңістігі тампонажды ерітіндімен толтырылады.

7.2.7 Уақытша бекітпенің қҧрастырмалы қатты металлдық қҧрылымын ілу

жҧмыстары болат ілгектерде жҥргізіледі.

Уақытша бекітпелердің шиыршықтарының арасына, ілгектер санына сәйкес келетін

тіреуіштер орнатылады. Шиыршықтар арасындағы қазбалар қабырғасын тарту қалыңдығы

40-50мм тақтайшаламен жасалады, ал тҧрақты жыныстарда - анкарлы болттары бар болат

торлармен жасалады.

Уақытша бекітпелер шиыршықтары арасындағы қашықтық тӛзімділігі III және IV

санатты жыныстарда 800-600 мм, ал тӛзімділігі I және II санатты жыныстарда 1200-

800 мм болатындай етіп қабылдау керек. Жыныстардың тӛзімділігі санаты әрекеттегі

нормативтік қҧжаттарға белгіленеді.

Металл торлы, бетондық және бҥкпе бетондық уақытша қарнақтық бекітпені

тҧрғызу бекіту паспортымен анықталады.

7.2.8 Тік кен қазбаларында тҧтас басты бекітпе тӛзімділігі III және IV санатты

жыныстарда тӛменнен жоғары қарай, ал тҧғырлардағы бекітпелер - тӛзімділігі I және II

санатты жыныстарда жоғарыдан тӛмен қарай тҧрғызылады.

Ілмелі бекітпелерді жҧмыс жҥру орнынан кем дегенде 2 м қалдырып орындау керек.

Щҧғырлардың орналасқан жерінің дҧрыс қабылданғаның ҥш бҧрыш бойынша, ал

қабырғалардың тіктігін - іргелік бет бойынша тексеру қажет.

7.2.9 Бекітпелер қабырғаларының дің орталығынан радиус бойынша ауытқуы

бетондық және темірбетондық бекітпелер ҥшін - 50 мм шамасында, тюбингілік бекітпелер

ҥшін - 30 мм шамасында жолберіледі.

Монолитті бетонды және темірбетонды бекітпелердің байланыстырғыш

орындарындағы шығыңқы бекітпе шамасы 40 мм дейін рҧқсат етіледі.

Кӛлденең жазықтықтан тюбингілік шығыршықтарда

120 мм шамасында жол

беріледі.

7.2.10 Тереңдігі 800 м дейін қҧрылысы аяқталған діңге келіп тҥсетін судың жалпы

тасқыңы 5 м³/сағ. аспауы керек, осы тасқыңды 0,5 м³/сағ. есебінен әрбір дің бойынша

100 м сайын жоғарлату рҧқсат етіледі. Бҧл жағдайда жобада суды тӛмендету, нормадан

асып кеткен судың тасқың шығыңын азайту, суды діңнен шығару бойынша қҧрылымдық

шешімдер ӛнделген.

Діңнен ӛткен судың қалдық тасқыңы калийлі немесе тҧзды шахтада 0,15 м³/сағ.

аспауы керек, судың сҥзілуі діңнің бекітпесі кейлькранцтардан тӛмен арқылы ӛтпеген

жағдайда да осы талап орындалуы тиіс.

7.3 Тік діңдерді арматуралау

7.3.1 Арматуралау бойынша жҧмыстарды бастамас бҧрын болашақта пайда болатын

кӛтеру және бекітпе бӛлшектері арасындағы ең кіші қуыстардың сызықтары бойынша дің

қабырғаларын бақылап, профильді тҥсірістер жҥргізу керек.

7.3.2 Арматуралау монтажын бақылау қабатын орнатудан бастау керек.

Діңдерді жоғарыдан тӛмен қарайғы бағытта арматуралау кезінде дің маңындағы

алаңның деңгей жиегінде бақылау ярусын орнату, жоғарғы бақылау ярусынан тҥсірілген

тіктеуішке қатысты немесе проекциометр кӛмегімен орындау қажет. Жоғарыдан тӛменге

қарай бағытталған арматураларды орналастыру тіктеуішке сәйкес жҥргізіледі.

Тӛсемелердің астындағы қуыстарды бӛлшектеу, ереже бойынша, бҧрғыланған

бӛлшектерді жинап алатын шараларды қарастыру арқылы қуыстарды бҧрғылауға арналған

бҧрғылау машиналары арқылы жҥзеге асырылады.

7.3.3 Металл кермелердің (бір тӛсегенде ҥштен аспауы тиіс) жатықтығы, оларды

қуысқа орналастыру кезінде, арнайы металл тӛсемдер кӛмегімен қамтамасыз ету қажет.

Қуыстарды бетондау алдында кермелерді металл немесе ағаш тығындармен жоғарғы

салымдарда тығындау керек.

7.3.4 Ярустарды орнатумен қатар, әдеттегідей, діңдегі кӛтергіштер жҥйесі мен

коммуникация жҥйесін, саты орналасқан бӛлімнің сӛрелерінің тӛсенішін монтаждау және

сатыларды орнату жҧмыстарын жҥргізу қажет.

7.3.5 Діңдерде қҧбырларды жинау фланцтық және дәнекерлеу қосылымдарында

орындау керек. Тігіндер ҧзындығы сальникті компенсаторлар арасындағы қашықтыққа тең

болуы қажет.

Тігіндерді діңге батырмас бҧрын беріктікке және тҧмшалылыққа сынайды.

7.3.6 Арматуралы сымдарды және ҧзын элементтерді діңге тҥсіру арқандар кӛмегімен

жҥргізіледі. Сымды арқанға бекіту арнайы бекітпе қҧрылғыларымен сым маркасына сәйкес

интервалдар арқылы жасау қажет.

Ілу жҧмыстарын жҥргізуден бҧрын сымдардың оқшауланғаның тексеру қажет.

7.3.7 Тік діңдерді арматуралау бойынша жҧмыстарды атқару кезінде геометриялық

ӛлшемдердің жобалық ӛлшемдерден рҧқсат етілетін ауытқу шамалары қолданыстағы

нормативтік қҧжаттар негізінде қабылданады.

7.3.8 Тҧрақты тҥтіктерді ілу алдында олардың геометриялық кӛлемін тапсырыс

берушілер ӛкілі, бас мердігер және ӛндіруші зауыт ӛкілі ӛлшеуі керек. Нәтижесі актімен

ресімделеді.

8 КӚЛДЕНЕҢ ЖӘНЕ КӚЛБЕУ ҚАЗБАЛАР

8.1 Кӛлемдік-жоспарлық және қҧрылымдық шешімдер

8.1.1 Кӛлденең және кӛлбеу қазбаларды орналастыру орның тандау ҥшін жалпы

нақтыланған шешімдерді ескеру арқылы жҥзеге асыру қажет [1], [2], [3]. Ережелерге

сәйкес келесі жҧмыстар қарастырылуы керек:

 басты ашық қазбаларды тӛзімді жыныстарда орналастыру керек, ал егер тӛзімді

қабаттар болмаған жағдайда қабатталған немесе бҧзылмаған жыныстарға жеткізу керек,

сонымен қатар қазбалар әсер етпейтін арақашықтықтарда орналастырған жӛн;

 ірі тектоникалық бҧзылуларға ҧшыраған және арыңды суағар горизонтта

қазбаларды орналастырудан қашық болу керек;

 қазбаларды сӛндіру кезінде қорғаныс бҥтіндерден пайдалы қазбаларды ӛндіру

мҥмкіндігін қарастыру керек;

 дің жанындағы аумақтардағы қазбаларды және ҧштасқан қазбалардың

қималарының ӛлшемдерінің ең кіші саның қолдану керек.

8.1.2 Қазбаның кӛлденең қимасының пішінің жыныстардың тӛзімділігіне, қызмет

кӛрсету мерзімі мен қолданылуына байланысты тандау қажет. Тӛзімді жыныстарда,

ережелерге сәйкес, тік қабырғалы ҧқсас пішінді қазбаларды қолданған жӛн; тӛзімділігі

тӛмен жыныстарда - шеңберлі немесе эллипсті пішінді қазбаларды қолданған жӛн.

8.1.3 Дің жанындағы аумақтардағы қазбаларды және басты магистраль қазбаларын

қорғау ереже бойынша тазарту жҧмыстары әсерін алмаған сақтандыру бҥтіндері кӛмегі

арқылы жҥргізу керек.

Тазарту жҧмыстар әсерін алған қазбаларды бекітуді қорғаудың қҧрылымдық

шараларына сәйкес қарастыру керек.

Кӛлденең және кӛлбеу қазбалар, ережеге сәйкес, бір

- біріне әсер етпейтін

арақашықтықтарда орналастырылады.

8.1.4 Штоль және кӛлбеу қазбалардың кіре беріс аузының бекітпелерінде

қҧбырларды, сымдарды енгізу және шығару қуыстарын, сонымен қатар желдеткіш немесе

калорифендік каналдардың жалғасуына арналған қуыстар қарастырылуы керек.

Кӛлденең діңдердің ауызымен тҥйіскен каналдарда қорғаныс қоршауларын орнату

қарастырылады.

Іргелі еністерді бекіту, беткі суларды шығару және кӛлденең діңдер мен орлар ауызы

шығыстарын орнату ҥшін портал қҧрылғыларын орнату қарастыру керек, оларды

бетоннан, бутобетоннан, қҧрамалы немесе монолитті темірбетоннан жобалаған жӛн.

8.1.5 Сутӛкпе арықтарды қолданыстағы нормативтік қҧжаттарға сәйкес жобалау

қажет.

8.1.6 Дің маңындағы алаңдардың жҥк тасымалдаушы және бос бҧталарын тік

сызықты кем дегенде локомотивтік қҧрам ҧзындығында етіп жобалау қажет.

8.1.7 Клетті діңнің жҥк тасымалдау және бос бҧталары арасындағы бағыттары ҥшін

айналма қазба немесе саты астындағы бӛлімде немесе кҥту камерасында ӛткел

қарастырылуы керек.

8.1.8 Қазбалар тҥйісуін жобалау тҥйісетін қазбалардың қимасын және олардың ӛзара

әсерін, жылжымалы қҧрам габаритін, стрелкалық ауыстыру тҥрін, қажетті ӛткел,

саңылауды сақта кезінде торапқа бӛлінуін ескере отырып жобалануы керек.

8.1.9 Кӛлденең қазбалардың ӛзара тҥйісуінің қисық сызықты аймақтарының

радиусы, соынмен қатар кӛлденең және кӛлбеу қазбалардың тҥйісуін қабылданатын

транспорт және ҧңғымалау қҧралдарын қабылдауын ескере отырып қабылдау керек.

8.1.10 Кӛлденең қазбалардың айналмасында локомативтік тасып шығару кезінде

қиғаштың сыртқы жағынан 300 мм кем емес, ал қиғаштың ішкі жағынан 100 мм кем емес

кеңею шамасы болуы керек. Осы арада рельстер діңі, жолдар арасындағы ара қашықтық

жолдар торабы арасындағымен салыстырғанда тік жол аймақтарында 300 мм кем емес

қашықтыққа ҧзарту керек.

8.1.11 Кӛлденең және кӛлбеу қазбаларды адамдарды механикаландырылған

тасымалдауды қамтамасыз ете отырып жобалау қажет. Адамдарды тасымалдау

жолдарында адам отырғызу алаңдары қарастырылады.

8.2 Кӛлденең, кӛлбеу қазбалар мен камераларды жҥргізу және бекіту

8.2.1 Кӛлбеу діңдердің аузы, әдетте, қазаншҧңқырлар (траншея) тҥрінде жасалады.

Қазаншҧңқырларды (траншея) әзірлеу Қазақстан Республикасы аймағында қолданыстағы

нормативті-техникалық қҧжаттардың талаптарына сәйкес жҥргізіледі [2], [3].

8.2.2 Тҥйісуі

20 м² дейін болатын тӛзімділігі I және II санатты жыныстарда

қазбаларды жҥргізу жаппай забойларда жҥзеге асырылады.

Тӛзімділігі III және IV санатты жыныстарда, сонымен қатар қимасы 20 м² асатын

қазба жҧмыстарын жҥргізу кезінде забойды дайындау әдісі ЖӚЖ бойынша анықталады.

Қауіпті қабаттарда мен жыныстарда қазба жҧмысын жҥргізуді ҧңғымалау

комбайндары арқылы арнайы атқарушы органдар жҥргізеді.

8.2.3 Тӛзімділігі I санатты жыныстарда жҥргізілетін қазбаларда уақытша

инвентарлық бекітпе арнайы ЖӚЖ нҧсқауы бойынша алынады.

Тӛзімділігі II және IV санатты жыныстарда уақытша бекітпені тҧрақты бекітпе

ретінде қалдыруға жол беріледі.

Берік, монолитті және сызаты аз жыныстарда қазбалар уақытша бекітпесіз

жҥргізіледі.

8.2.4 Кӛлбеу қазбаларда тҧрақты рамалық бекітпелер кӛлбеулік бҧрышы 30° асқан

кезде, сонымен қатар кез келген кӛлбеулік бҧрышындағы монолитті бетондық және

темірбетондық бекітпелерде тӛменгіден бастап жоғарғы тірекке дейін тӛменнен жоғары

қарай тҧрғызу қажет. Кӛлбеулік бҧрышы 30° дейін болғанда рамалық бекітпелер забойды

жылжытқаннан кейін тҧрғызылады.

8.2.5 Монолитті бетоннан

(темірбетоннан) жасалған екі бекітпенің жапсарлас

аймағы арасындағы кертпелер шамасы 10 мм аспауы керек. Тік тегістіктегі бекітпе

қабырғаларының кӛлбеулігі 0,01-ден аспауы қажет, ал іргетастың салу тереңдігі жобада

қабылданған қазба шамасынан 30 мм шамасында ерекшеленуі керек.

8.2.6 Бекітпелерді қҧрастырмалы элементтерден тҧрғызу кезінде келесі талаптарды

орындау керек:

 бекітпе элементтерінің және олардың бӛлшектерінің сипаттамасы қазба жобасына

және ӛндіруші-зауыт паспортына сәйкес болуы керек;

 тюбингті сақиналар қазбаның бойлық діңінің осі мен радиусына қатысты жобада

орнатылады;

 рамалық бекітпеде рамалардың қазба діңіне перпендикулярлығы, олардың

тығындалуы мен созылуы қазба жобасына сәйкес қамтамсыз етіледі;

 бекітпе артындағы кеңістікті ҧсақ жыныстармен нығыздау керек, ал ЖӚЖ

қарастырылған орындарды - тығындау керек;

 рамалық бекітпелерде шӛкпенді саңылау, адамдар ӛтуге арналған орындар,

транспорттық саңылаулар қазба жобасына сәйкес болған жағдайда, қазбалардың

кӛлемінің жобадан, ені және жабыны жағынан - 50 мм артық емес ауытқуға, ал топырақ

белгісі жағынан ± 30 мм артық емес ауытқуға жол беріледі.

9 ТАУ-КЕН ҚАЗБАЛАРЫН ЖОБАЛАУ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУ БОЙЫНША

НЕГІЗГІ ЖАҒДАЙЛАР

9.1 Минималды кӛлденең қазбалар қимасы орнатылуы керек:

1) вентиляциялық және аралық кӛлденең қазылған кең орындар және еңістер, кем

дегенде 3,0 м² дренаждық шахталардың қазбалары ҥшін;

2) кем дегенде 1,5 м²вентиляциялық кӛтерілулер және бҧзылулар ҥшін;

3) транспорттық қазбалар ҥшін, кем дегенде 4,0 м²адамдардың жҥруі ҥшін;

4) кем дегенде 2,2 м²жыныстарды тҥсіруші қызметін атқаратынкӛтерілу қазбалары

ҥшін.

Адамдар ҥшін жҥретін орын қазбаның барлық бойы бойынша бір жағынан

жҥргізіліп және биіктігі 1,8 м кем болмауы тиіс.

9.2 Жҥкті тасымалдау жҥргізілетін барлық кӛлденең қазбалардағы тік сызықты

учаскелерде бекітпелер немесе қазбаларда орналасақан қҧрал-саймандар, қҧбырлар,

кабельдер және рельстік транспорттың жылжымалы қҧрамының габариті жиектері

арасындағы арақашықтық

(саңылау)

0,7 м кем емес болады, екінші жағынан

темірбетонды және бетонды бекітпенің ағаш, металлды және рамалық конструкциясы

кезінде 0,25 м кем емес және жалпақ бетонды және темір бетонды бекітпе кезінде - 0,2 м

кем емес болуы керек.

9.3 Конвейерлермен жабдықталған қазбаларда ӛту орнының ені бір жағынан 0,7 м

кем емес, екінші жағынан 0,4 м кем емес болуы тиіс.

Кӛлденең тегістікте орналасқан екі бҧтақты конвейер қолдану кезінде конвейер

қондырғысы арасындағы арақашықтық 0,7 м кем емес болуы керек.

9.4 Лентаның алып жҥруші полотносына қазбаның жабындысына, ӛтуге арналған

кӛпірлер және басқа да қҧрылғыларға (жоғарғы бҧтақтың қҧралдарын жауып тҧратын,

кӛмекші дӛңгелекке) дейінгі арақашықтық 1 м кем емес болуы тиіс.

Алаңдарды орналастыру орындарыда бҧл арақашықтық 1,5 м кем емес болуы керек

және конвейер ҧзына бойына 10 м кем емес сақталады.

9.5 Рельстік транспорт кезінде рельстер арасындағы ені қарама-қарсы келе жатқан

электровоздар арасында, 0,5 м кем саңылау қауіпсіз қозғалысты қамтамасыз ету кезінде,

0,5 м кем емес саңылауды қамтамасыз етуі керек.

9.6 Рельстік емес транспорт кезінде қарама-қарсы бағыттағы кӛліктер арасындағы

саңылау 0,5 м кем емес болуы керек.

9.7 Жерасты камералары (машиналық камералар, трансформаторлық жайлар және

т.б.) ӛтпелерінде кем дегенде екі шығыс қамтамасыз етілуі керек. Кӛлденең қазбаның

максималды ҧзындығы қима алаңы 16 м²дейін болған жағдайда 1500 м артық емес және

16 м²артық болған жағдайда 2000 м артық емес.

9.8 Вентиляциялық және ӛртке қарсы есіктердің ені, есікпен жабдықталған

вентиляциялық және ӛртке қарсы бӛгеттер есіктері ойықтарының ені екі жағынан да

есіктер жақтаулары, есік маңдайшалары ойықтары арасында және жылжымалы қҧралдар

(рельстік), іштен жанатын қозғалтқышы бар ӛзі жҥретін (рельстік емес) қҧралдардың

арасында 0,5 м кем емес саңылауды қамтамасыз етілуі керек.

Вентиляциялық және ӛртке қарсы есіктерде адамдар ӛтуге арналған ені 0,7 м кем

емес кеңістік саңылауының кӛлемін берілген жылжымалы қҧралдар (рельстік), ӛзі жҥретін

(рельстік емес) қҧралдар мен есіктер жақтауы мен маңдайшаның есіктік ойығы

арасындағы кӛлемді адамдар ӛту ҥшін 0,2 м дейін қысқартуға болады.

9.9 Екі теміржол торапты қазбаларда, вагонеткаларды тіркеу және ағыту жҥргізілетін

орындарда, басты жҥк тиеу және жҥк тҥсіру пункттерінде (бункерлерде, спусктарда,

жыныстарды тҥсіру пункттерінде) маневр жҧмыстары жҥргізілетін орындарда, клетті

ҧңғымаларда (жҥк тасымалдаушы және бос бҧталар) бір тармақты оқпан маңындағы

қазбаларда қабырғалар (бекітпелер) немесе қазбаларда орналастырылатын қҧрылғылар

және қҧбырлар мен қозғалмалы қҧрамның айтарлықтай бӛлігіне дейінгі арақашықтық

қазбаның екі жағынан да 1,0 м кем емес болуы керек.

9.10 Адамдарды жолаушылар поездына отырғызуға арналған барлық орындарда

поездың барлық ҧзына бойына еркін ӛтетін ені 1,0 м кем емес аралықпен қамтамасыз

етілуі қажет.

Конвейермен тасымалданатын, тау массасының

(кеннің) басып қалу қаупі бар

жерден қазба қабаты немесе тіреушіне дейінгі арақашықтық 0,3 м кем емес болуы керек.

9.11 Транспорттың айтарлықтай шығыңқы бӛлігі мен қазба қабырғасының

(тіреуішінің) арасындағы тігіндер немесе қазбада орналасқан қҧралдың арасындағы

тігіндер қазбаның белгіленуіне және машинаның жылдамдығына байланысты

қабылданады:

1) кенді тасымалдауға арналған қазбалар мен тазартқыш кен орнының бӛлімі (забой)

арасында адамдарға арналған ӛту орны бір жағынан 1,2 м кем емес саңылау және қарама-

қарсы бетінен 0,5 м кем емес саңылау қолданылады. Биіктігі 0,3 м және ені 0,8 м жаяу

жҥргінші жолын жасау кезінде немесе әр 25 м сайын қуыс жасау кезінде адамдар еркін

ӛтуге арналған жағынан жолын 1 м дейін қысқартуға болады. Қуыстар биіктігі 1,8 м, ені

1,2 м, тереңдігі 0,7 м;

2) кенді тиеу және оны транспорттық қазбаға жеткізуге арналған тазартқыш

блоктардың тиеу-жеткізу қазбаларында, ҧңғымада орналасқан қазбаларда машиналардың

жылдамдығы 10 км/сағ. аспайтын жағдайда және мҧндай қазбаларда машинамен жҧмысқа

қатысы жоқ адамдардың болмауы кезінде әрбір жағынан 500 мм кем емес саңылау

қолданылады;

3) тазартқыш блокқа қҧралдарды, материалдарды, адамдарды (машинамен) жеткізуге

арналған жеткізу қазбаларында қозғалыс жылдамдығы 10 км/сағ. жоғары болғанда:

 жаяу адамдар жҥрмеген жағдайда әрбір жағынан 600 мм;

 егер адамдардың жаяу жҥруі мҥмкін жағдайда адамдар ӛтуге арналған ӛткел

жағынан 1200 мм және 500 мм екінші жағынан.

9.12 Машинаның айтарлықтай шығыңқы бӛлігі мен қазбаның ҥстіңгі қабатына

дейінгі арақашықтық 0,5 м кем емес болуы тиіс.

9.13 Кӛлбеуліктің барлық бҧрышы кезінде кӛлбеу қазбаларда екі кӛтеру тҥтіктері

арасындағы саңылау 200 мм кем емес. Қазба бекітпесі мен кӛтеру тҥтігінің айтарлықтай

шығыңқы габариті жиегі арасындағы саңылау бекітпе тіреуіштері ағаштан, металлдан

және темір бетоннан жасалған болса 250 мм кем емес, егер бетоннан және тастан жасалған

болса 200 мм кем емес болуы тиіс.

9.14 Ҧңғымалау салымының кеңейтілген жерінің қабырғасы мен қауғаның

қозғалмалы бағыттаушының шығыңқы рамкасы арасындағы саңылау 100 мм кем емес

болуы тиіс.

9.15 Оқпанды шахтаның әрекеттегі қабаттарынан тереңдету кезінде қозғалмалы

қауға мен оқпан тіреуіші немесе ҥңғыда орналасқан (қҧбырлар, арқалықтар және т.б.)

қҧралдың шығыңқы бӛліктері арасындағы саңылау 240 мм кем емес болуы керек.

9.16 Жҥк кӛтеретін шығыр, керілген қҧрылғылар және басқа да механизмдер

орналасқан кӛлбеу қазбалар алаңдары, камералар және қазбалар бір жағынан қызмет

кӛрсету және жӛндеу жҧмыстары ҥшін 1 м кем емес ӛту орны болады, екінші жағынан

монтаждау жҧмыстары ҥшін 0,6 м кем емес ӛткелі болады.

9.17 Таспалы конвейердің жоғарғы дӛңгелегі мен қазба контуры арасындағы,

айтарлықтай шығыңқы конвейердің кузовының жетектік бӛлігі мен қазба контуры

арасындағы саңылау 0,4 м кем емес болуы керек.

9.18 Бекітілген қазбаларда таспалы конвейердің кузовының айтарлықтай шығыңқы

жетектік бӛлігі мен тіреуіш арасындағы саңылау 0,4 м кем емес болуы керек.

9.19 Ҧңғымалық кӛтеру кезінде тҥтіктердің шығыңқы бӛліктері арасындағы саңылау

кӛлемін 300 м-ден кем емес етіп тағайындау рҧқсат етіледі. Ҧңғыманың тереңдігі 400 м

асқан жағдайда босатқыш арқан немесе тҥтіктердің соқтығысуының алдын алатын басқа

да қҧралдар орнату талап етіледі. Тҥтіктер (бағыттағыш рамкасы бар қауға) арасындағы

саңылаулар 250 + Н/3 мм (Н - тҥтіктің метрмен ӛлшегендегі тереңдігі) артық немесе соған

тең болған жағдайда бҧл қҧралдарды орнату талап етілмейді. Қозғалып бара жатқан

тҥтіктер мен қҧбырлардың қамыттарының шығыңқы бӛлігі арасындағы саңылауды 400 мм

кем емес етіп тағайындау рҧқсат етіледі. Ӛту легі раструбасының (қонышы) қабырғасы

мен қозғалып келе жатқан тҥтіктің шығыңқы бӛліктері арасындағы саңылау 100 мм кем

емес.

9.20 Жаңадан ілінген немесе жӛндеуден ӛткен оқпанды іске қосу алдында

саңылауларды тексеру жҥргізілуі керек. Кӛлбеу қазбаларда кӛлбеуліктің барлық

бҧрыштары кезінде кӛтергіш тҥтіктер арасындағы 200 мм кем емес. Қазба тіреуіші мен

кӛтергіш тҥтіктің айтарлықтай шығыңқы габаритінің жиегі арасындағы саңылау тіреуіш

ағаш, металл, темір бетон тіреуіштерден болса 250 мм кем емес және тіреуіштер бетон,

тастан болса 200 мм аз болуы керек.

9.21 Жаңа соғылған немесе қайта қалпына келтіріген шахталарда шығыс

жолдарының арасындағы арақашықтық 30 м кем емес, егер шахта ҥстіндегі ғимарат және

копр жанбайтын материалдан тҧрғызылса - 20 м кем емес.

9.22 Жерасты қазбаларын шурфтармен әзірлеу кезінде жоғары бетке екінші

шығысты жасамауына болады, егер ӛтетін кен қазбалары забойлары шурфтан 50 м аса

жерге қарай алшақтатылған болса және жерасты жҧмысындағы жҧмысшылардың саны бір

ауысымда 5 адамнан аспайтын болса.

9.23 Пайдалы қазбалардың орнының тереңдігі 1500-1800 м асатын кҥрделі таулы-

геологиялық жағдайдағы кен орнын шығару кезінде, ӛкілетті органдармен келісе отырып,

тӛмен жатқан қабаттарды, апатты жағдайда адамдардың кенді шығару сатылары арқылы

жоғары жер бетіне шығуын қамтамасыз ететін, механикаландырылған кӛтергіштермен

және сатылық бӛлімдермен жабдықталған, соқыр оқпанмен пайдалы қазбаны сатылай

шығаруына рҧсқат етіледі.

9.24 Пайдалы қазбаны сатылай шығару кезінде оқпандар арасындағы пештер екі

паралелль қазбалармен жҥргізіледі, олардың арасындағы қуыс әр 300 м сайын болуы

керек.

9.25 Сатылай шығару кезіндегі апаттық жағдайларда жоғарғы деңгей жиекке шығу

ҥшін қосымша шығыс жолы ретінде автотранспорттық еңістікті пайдалануға келесі

жағдайлар сақталған уақытта рҧқсат етіледі:

1) адамдардың шығуы, әр ауысым сайын тау-кен жҧмыстары жҥріп жатқан тӛменгі

қабатта тҧрған, жабдықталған автотранспортпен жҥзеге асырылады;

2) жобаға сәйкес тӛменгі қабаттағы еңістері маңында апаттық ауамен қамтамасыз

ету камералары орнатылады, оларда ауысымдағы адамдар санынан 10 %-ға кӛп қосымша

ӛзін-ӛзі қҧтқару қҧралын сақтау қамтамасыз етіледі. Қажет жағдайда қорғаныс

камераларымен жабдықталады.

9.26 Тереңдігі 500 м асатын оқпанда егер екі оқпанда да энергияға дербес қосылған

екі механикалық кӛтергіш бар болатын болса сатылық бӛлімдердің болмауына жол

беріледі.

Тереңдігі 70 м дейін жететін тік оқпандардың екеуінде де сатылары бар болатын

болса, онда олардың бірінде механикалық кӛтергіш болмауы мҥмкін.

Осы параграфтың талаптары шахта қҧрылысы және реконструкциясы кезінде

қолданылмайды.

9.27 Жерасты қазбалардан жоғары бетке екі шығыс жолының қызметін кӛлбеулік

бҧрышы 45°-тан аз кӛлбеу оқпандар атқаратын болса, олардың бірінде адамдарды

механикалық тҥрде жеткізу жабдықталады, егер кӛлбеу оқпанның ӛлшемдерінің

айырмашылығы 40 м асатын болса; ӛлшемдері айырмашылығы 70 м асатын болса екі

оқпан да механикалық кӛтергіштермен жабдықталады, олардың бірі адамдарды жеткізуге

жабдықталған. Механикалық кӛтергіш істен шыққан жағдайда адамдардың оқпанмен

шығуы қарастырылуы керек. Бҧл ҥшін кӛлбеулік бҧрышы 7-ден 15°-қа дейінгі оқпандарда

тіреулерге бекітілген сҥйеніштер; 15-тен 30°-қа дейінгілерде сатысы және сҥйеніші бар

баспалдақтар; 30 -дан 30°-қа дейінгілерде сатылар орнатылуы тиіс.

Оқпанның кӛлбеулік бҧрышы

45°-тан жоғары болса, сатыларды орнату тік

қазбалардағыдай жҥзеге асырылады, жерасты қазбаларынан жоғары бетке шығу есіктері

ҚР ҚН 2.03-04-2013 5.3.1-тармақтарының талаптарына сәйкес жасалынуы керек.

Жерасты қазбалардан жоғары бетке екі шығыс есігінің қызметін

механикаландырылған кӛтергіші бар оқпан және авторанспорттық кӛлбеулік атқаратын

болса, онда соңғысы қауіпсіздік шаралары сақталған жағдайда механикаландырылған

шығыс қызметін атқаруы мҥмкін.

9.28 Тік қызбаларда сатылар кӛлбеулігі 80°-тан аспайтындай етіп орнатылуы керек.

Қазбаның шыға беріс сағасының жоғары жағынан және қазбаларда әр сӛренің жоғарғы

жағында сатылар 1 м шығыңқы болып тҧрады. Бекітпе саңылауының жоғарғы жағында

қазбаның тіреуішіне металл скобылар орнатылады, скобылардың ішкі жағы тіреуіштен

0,04-тен кем емес қалып тҧрады, скобылар арасындағы арақашықтық 0,4 м артық емес, ал

скобының ені 0,4 м кем емес.

Қҧтқару тобының респираторларда еркін жҥруін қамтамасыз ету мақсатында

сатыларды орнату келесі жағдайларды қанағаттандыруы қажет:

1) саты алып тҧрған, алаңын есептемегендегі лазалардың бос ӛлшемдері саты

бойымен алғанда 0,7 м кем емес, ал енімен алғанда 0,6 м кем емес;

2) саты тҧғырынан бастап қазба тіреушіне дейінгі арақашықтық - 0,6 м кем емес;

3) салымдар арасындағы арақашықтық - 8 м аспайды;

4) сатылар берік, нығыз орнатылған және салымдар саңылауында болмайтындай етіп

орнатылған.

Саты ені 0,4 м кем емес, басқыштары арасындағы арақашықтық - 0,4 м артық емес,

ал сатылардың адырнасы арасындағы қашықты - 0,28 м кем емес. Бірінші саты ҥстіндегі

саңылау жырамен жабылады.

Сатылар мен салымдар жӛнделген қалыпта сақталады және ластану мен мҧздан

тазартылуы керек.

9.29 Сатымен жабдықталған кірісті

(шығысты) тасып шығаратын қазбаларға

орнатуға тиым салынады. Бҧл ҥшін ені мен тереңдігі 1,2 м кем емес және биіктігі 2,0 м

болатын арнайы ойықшалар орнатылуы керек.

9.30 Забойда жҧмыс істеп жатқан кӛлбеу қазбаны тереңдету немесе жӛндеу кезінде

жоғарыдан вагонеткалардың және басқа да қҧралдардың қҧлауынан кем дегенде екі берік

қоршаумен қорғалуы керек. Қоршаудың бірі қазбаның тура алдына қойылады, ал екіншісі

жҧмыс жасалып жатқан жерден 20 м аспайтын биіктікке қойылады.

9.31 Биіктігі 4 м жоғары болатын қазбаларда жынысты бҥрмелеу және забойларды

тексеру ҥшін бҥрмелеу жҧмыстарының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ӛзбетінше

қозғалатын агрегаттар қолданылуы керек. Жыныстарды бҥрмелеу қауіпсіздікті

қамтамассыз ететін шаралар қабылданған жағдайда мықты жыныстардын жасауға рҧқсат

етіледі.

9.32 Ҥстіңгі қабатты «аспалы бесіктеª немесе алаңда тҧрып бҥрмелеу кезінде оларды

«заколғаª 2 м жақын қашықтықтан артық жерге жылжытуға жол берілмейді. Тікелей

бҥрмелеуден бос тҧлғаларға қауіпті аумаққа 10 м артық жақындауға жол берілмейді.

9.33 Торлардың ілініп тҧруы

(анкерлер арасындағы қазбалар қабырғасынан

жыныстар кесегінің алдын алу бойынша шаралардың қолданылуы) 20 см артық болмау

рҧқсат етіледі.

9.34 Биіктігі

4 м артық қазбаларда жҧмыстар алаңдарда жҥргізіледі, оларда

жәшіктерде ванкерлік тіреуіштің қажетті саны салынып тҧрады.

9.35 Оқпан аузын ҧңғымалау кезінде оның айналасына ені 0,5 м кем емес берма

қалдырылады.

9.36 Шахталық оқпанның тіреуіші жоспарланған жоғарғы жақ бет деңгейінен 0,5 м

кем болмайтын биіктікке шығып тҧрады.

9.37 Ҧңғымалық копр орнатылғанша оқпан аузының биіктігі 2,5 м қҧрайды.

9.38 Ҧңғымадағы кӛтергіш қҧрылғылармен жабдықталған тік оқпанның кіре беріс

аузы жҧмыс істемейтін жағынан дуалдармен немесе биіктігі 2,5 м кем болмайтын металл

торлармен қоршалады.

9.39 Сегмент-тюбингті тҥсіру

1 м/с жылдамдықтан аспайтын жылдамдықта

жҥргізілілуі тиіс.

9.40 Оқпандарды ӛрттен сақтандыру ҥшін шахта ҥстіндегі ғимараттарда диаметрі

70 мм кем емес кем дегенде ҥш ӛртке қарсы крандар орнатылады.

9.41 Орамды қҧбырлар судың шығынан қамтамасыз етеді:

1) оқпанның отқа тӛзімді бекітпесі болған жағдайда - кӛлденең қиманың 1 м² - 2 м³/с

кем емес;

2) оқпанның отқа тӛзімсіз бекітпесі болған жағдайда - кӛлденең қиманың 1 м² -

6 м³/с кем емес.

Орамды қҧрғақ трубалы қҧбырлар шурфтардың алдында, жалғастырушы ҧшы бар,

жер бетіне шығу жолына ие болады.

9.42 Жерасты қазбаларында, шахта бетіндегі ғимараттарда 30 м арақашықтықта

шылым шегуге, ӛрт туғызатын заттарды, газ немесе шаң бойынша қауіпті заттарды

қолдануға тиым салынады.

9.43 Қазбаларға су, қорыс, газ ӛтіп кетуі қаупі бар учаскелерде кен қазбалары

жҧмысын жҥргізу кезінде әрдайым 10 м кем емес алға оза отырып, алдыңғы қатарлы

барлау ҧңғымаларын бҧрғылау жҧмысы жҥргізілуі тиіс.

9.44 Қазбалардың забойында жанғыш немесе улы газ анықталған жағдайда оларды

ӛлшеу газохиманализатордың кӛмегімен жедел-әдіспен әр ауысым сайын 3 реттен кем

емес жҥргізіледі және химиялық сараптама жасау ҥшін авариялық қорғау қызметі

қызметкерлері айына 2 реттен кем емес сынама алу арқылы жҥргізіледі.

9.45 Су ӛтпейтін бӛгеттерді тҧрғызу кезінде тӛмендегі шарттар сақталынуы керек:

1) жҧмыстар шахтаның техникалық жетекшісі бекіткен жоба бойынша жҥргізіледі;

2) бӛгеттер тҧрғызылатын қазба учаскелері екі жағынан да ҧзындығы 15 м кем емес

жерге дейін жарылыс жҧмыстары жҥргізілмейді. Қатты жыныстар кезінде жарылыс

жҧмыстарын жҥргізуге жол беріледі;

3) бӛгет тҧрғызылғаннан кейін бӛгетке келеді деп кҥтілетін су қысымынан 10 %-ға

артық қысыммен тампонаж жасалады;

4) бӛгет су ӛтпейтін, тотығуға тӛзімді болып жасалады.

Әрбір су ӛтпейтін бӛгеттерде, қазба қимасының жоғарғы бӛлігінде оналасқан

диаметрі 600 мм кем емес тар қуыс (лаз) жасалады.

9.46 Бас және учаскелік маркшейдер техникалық жетекші мен учаске басшысына

қауіпті аймаққа жақындағаны туралы оған дейін кем дегенде

20 кҥн қалған кезде,

сонымен қатар белгіленген шекарадан асқаны және одан шыққаны туралы жазбаша тҥрде

хабарлама жасауы керек.

Қауіпті аймаққа дейінгі арақашықтық 7 м қҧраған кезде кентіректің кӛлемі туралы

ӛлшеулер мен хабарламаны учаскелік маркшейдер әрбір ҧңғылау кезінде жасау қажет.

А ҚОСЫМШАСЫ

(міндетті)

Тік шахталардың діңінің кӛтергіш тҥтіктері, тіреуіштері мен саңлаудың шығыңқы

бӛліктері арасындағы жол берілетін саңылаулар

А.1-кестесі - Тік шахталардың діңінің кӛтергіш тҥтіктері, тіреуіштері мен

саңлаудың максималды шығыңқы бӛліктері арасындағы жол берілетін

саңылаулар

Дің

Саңылаудың

Арматура тҥрі

тіреуішінің

Саңылау атауы

минималды

Ескертпелер

және орналасуы

тҥрі

кӛлемі, мм

Кӛтергіш тҥтіктердің ерекше

қысылған тҥрде орналасуы

Бастаушысының

жағдайында ағаш арматуралы

бір- және екі

діңде бастаушылардың қарасы

жақты

Кӛтергіш тҥтіктер

орналасуы кезінде саңылау

1. Ағаш

орналасуымен

мен тіреуіштер

200

150 мм кем емес болуына жол

ағаш және

арасында

беріледі,

сонымен қатар

металдан

тҥтіктің айтарлықтай шығыңқы

жасалған

бастаушылар ӛзегінен қалып

тҧрған кезде саңылау 1 м артық

болмауы керек.

Бастаушысының

2. Бетон,

бір- және екі

кірпіш,

жақты

Сол сияқты

150

тюбингілі,

орналасуымен

бетонитті

металдан

жасалған

Бастаушысының

3. Бетон,

бір- және екі

кірпіш,

жақты

200

тюбингілі,

орналасуымен

бетонитті

ағаш жасалған

Кӛтергіш

4. Бетон,

Қозғалып бара

тҥтіктер

кірпіш,

жатқан екі тҥтіктер

200

Қатаң бастаушылар кезінде

арасында

тюбингілі

арасында

саңылау жоқ

Кӛтергіш тҥтіктердің ерекше

5. Бетон,

Бастаушысы жоқ

Саңлау және

қысылған тҥрде орналасуы

кірпіш,

металл және

кӛтергіш тҥтіктер

150

жағдайында діңде бҧл саңылау

тюбингілі,

ағаш саңлау

арасында

100 мм дейін қысқартылуы

бетонитті

мҥмкін

Саңлау

және

бастаушы ӛзегінен

Ағаш,

Кӛтергіш тҥтікте шығыңқы

Бастаушының

750

м дейінгі

бетон,

тҥсіру роликтері бар болған

бір жақты, екі

қашықтыққа

кірпіш,

жағдайда ролик пен саңлау

жақты

және

алшақтатылған

тюбингілі,

арасындағы саңылау

25 мм

қарсы орналасуы

кӛтергіш тҥтіктің

бетонитті

ҧлғайтылуы керек.

шығыңқы бӛлігі

аралығындағы

А.1-кестесі - Тік шахталардың діңінің кӛтергіш тҥтіктері, тіреуіштері мен

саңлауының максималды шығыңқы бӛліктері арасындағы жол берілетін

саңылаулар (жалғасы)

Саңылаудың минималды

кӛлемі

а)

5 және

пункттер бойынша жобалау

шарттары ҥшін

(тозуын

есептемегнде)

әрекеттегі

және жаңа жобаланып

Саңлау,

алып

отырған шахталар ҥшінп

7. Ағаш, бетон,

Кӛтергіш тҥтіктің

жҥруші

келтірілген;

кірпіш,

екі жағынан

бастаушы және

б)

7 және

8 пункттер

тюбингілі,

орналаса отырып

клеттер

бойынша

әрекеттегі

бетонитті

ағаштан жасалған

арасында

шахталар ҥшін

- жобалау

шарттары

ҥшін,

ал

жобаланып

жатқан

шахталар ҥшін - пайдалану

шарттары

ҥшін

(бастаушыларының

максималды тозуын ескере

отырып)

Кӛтергіш

тҥтіктің

башмагының

сыртқы жиегі

Металлдан

мен

қысқыш

жасалған

қҧрылғы

арасында металл

бастаушыларды

8. Ағаш, бетон,

саңлауға бекіту

кірпіш,

ҥшін

тюбингілі,

Кӛтергіш

бетонитті

тҥтіктің

башмагының

сыртқы жиегі

Ағаштан

мен

скоба

жасалған

арасында

бастаушыларды

саңлауға бекіту

ҥшін

Клеттер

мен

1973 жылға дейін енгізілген

9. Ағаш, бетон,

Бастаушының бір

қондырғыш

эксплуатациялық

кірпіш,

жақты, екі жақты

қҧрылғылар

ҥстелдерде бҧл саңылау

тюбингілі,

және

қарсы

элементтері

40 мм кем емес болуы

бетонитті

орналасуы

арасында

мҥмкін

А.1-кестесі - Тік шахталардың діңінің кӛтергіш тҥтіктері, тіреуіштері мен

саңлауының максималды шығыңқы бӛліктері арасындағы жол берілетін

саңылаулар (жалғасы)

Тҥтіктің

айтарлықтай

шығыңқы

және

орталықтан

10. Ағаш,

Бастаушының

алшақтаған

бетон,

бір жақты, екі

бӛлшектері

Жобаланып жатқан

кірпіш,

жақты және

мен

саңлау

шахталар ҥшін

тюбингілі,

қарсы

арасында,

бетонитті

орналасуы

бастаушылар

мен

тҧғырларының

тозуын ескере

отырып

–

максималды ақырғы

жҥктеме, т

–

Бір

кӛтергіштің

максималды

қозғалыстағы

жылдамдығы, м/с

тҥтіктері

Саңылау Δ кез-

арасында

келген

жағдайда

300 мм аспауы керек.

Екі

аралас

Егер

есептеп

кӛтергіштің

Δ  2501,2Qv

шығарылған мәні Δ

қозғалыстағы

700 мм асатын болса

11. Бетон,

Бірарқанды

тҥтіктері

кӛтергіш

тҥтіктер

кірпіш,

кӛтергіштің

арасында



250  0,6( Q

Q

)

арасындағы саңылау

тюбингілі,

арқанды

700 мм тең болуы

бетонитті

бастаушылары

Бекітпе мен

керек

кӛтергіш тҥтік

Саңылау ζ кез

арасында,

ζ0,8Δ

келген

жағдайда

тҥтік

пен

240 мм кем болуына

саңлау

жол берілмейді. Егер

арасында,

есептеп шығарылған

тҥтік пен ағаш

мәні

500 мм

қуысы

асатын болса, онда

арасында

кӛтергіш

тҥтіктер

мен

тіреуіштер

арасындағы саңылау

500 мм тең болуы

керек.

А.1-кестесі - Тік шахталардың діңінің кӛтергіш тҥтіктері, тіреуіштері мен

саңлауының максималды шығыңқы бӛліктері арасындағы жол берілетін

саңылаулар (жалғасы)

Жобалық

саңылаулар

«Кӛп

арқанды кӛтергіш қҧрылғылардың

арқанды бастаушыларын жобалау

және

пайдалану

қауіпсіздігі

нормаларыª бойынша таңдалады.

Әрекеттегі және қайта салынған

діңдерде

тҥтіктердің

ерекше

Бір

қысылып

орналасуы кезінде,

кӛтергіштің

ӛнеркәсіптік

қауіпсіздік

қозғалыстағы

саласындағы

аймақтық

тҥтіктері

мемлекеттік аға инспектордың

арасында

400

келісімімен минималды саңылау

бір кӛтергіштің тҥтіктері ҥшін

300 мм дейін қысқартылуы мҥмкін

Екі

аралас

(егер есептелген саңылау

«Кӛп

кӛтергіштің

арқанды кӛтергіш қҧрылғылардың

қозғалыстағы

400

арқанды бастаушыларын жобалау

тҥтіктері

және

пайдалану

қауіпсіздігі

арасында

нормаларыª бойынша

300 мм

артық болмаса), ал екі аралас

кӛтергіштердің тҥтіктері ҥшін

350 мм дейін

(егер есептелген

12.

Бетон,

Кӛпарқанды

саңылау

«Кӛп арқанды кӛтергіш

кірпіш,

кӛтергіштің

қҧрылғылардың

арқанды

тюбингілі,

арқанды

бастаушыларын жобалау және

бетонитті

бастаушылары

пайдалану қауіпсіздігі нормаларыª

бойынша 350 мм артық болмаса).

Діңінің тереңдігі

800 м дейін

болғанда жобалық саңылаулар

«Кӛп

арқанды

кӛтергіш

қҧрылғылардың

арқанды

бастаушыларын жобалау және

пайдалану қауіпсіздігі нормаларыª

Бекітпе мен

бойынша таңдалады. Әрекеттегі

кӛтергіш тҥтік

және қайта салынған діңдерде

арасында,

тҥтіктердің

ерекше қысылып

тҥтік

пен

орналасуы кезінде, ӛнеркәсіптік

саңлау

300

қауіпсіздік саласындағы аймақтық

арасында,

мемлекеттік аға инспектордың

тҥтік пен ағаш

келісімімен минималды саңылау

қуыстар

бір кӛтергіштің тҥтіктері ҥшін

арасында

250 мм дейін қысқартылуы мҥмкін

(егер есептелген саңылау

«Кӛп

арқанды кӛтергіш қҧрылғылардың

арқанды бастаушыларын жобалау

және

пайдалану

қауіпсіздігі

нормаларыª бойынша

250 мм

артық болмаса).

А.1-кестесі - Тік шахталардың діңінің кӛтергіш тҥтіктері, тіреуіштері мен

саңлауының максималды шығыңқы бӛліктері арасындағы жол берілетін

саңылаулар (жалғасы)

Діңнің тереңдігі

800 м асқан

жағдайда

Жобалық

саңылаулар

«Кӛп

арқанды кӛтергіш қҧрылғылардың

арқанды бастаушыларын жобалау

және

пайдалану

қауіпсіздігі

нормаларыª бойынша таңдалады.

Кӛтергіш тҥтіктердің

ерекше

қысылып орналасуы кезінде,

12.

Бетон,

Кӛпарқанды

ӛнеркәсіптік

қауіпсіздік

кірпіш,

кӛтергіштің

350

саласындағы

аймақтық

тюбингілі,

арқанды

мемлекеттік аға инспектордың

бетонитті

бастаушылары

келісімімен әрекеттегі діңдерде

минималды саңылау 250 мм дейін,

ал қайта салынған діңдерде 265 мм

дейін қысқартылуы мҥмкін

(егер

есептелген саңылау «Кӛп арқанды

кӛтергіш қҧрылғылардың арқанды

бастаушыларын жобалау және

пайдалану қауіпсіздігі нормаларыª

бойынша 250 мм артық болмаса)

Б ҚОСЫМШАСЫ

(міндетті)

Діңге жақын орналасқан ғимараттар мен ҥймереттер әсерінен дің сағасы бекітпесіне

тҥсетін қосымша жҥктемелерді анықтау

Б.1 Ең ҥлкен қосынды қосымша жҥктеме

графикалық тҥрде, діңнің бір жағынан

оның контуры бойынша

-тан

- жарықтағы діңнің радиусы, м) аспайтын

қашықтықта жер бетінде орналасқан әр ғимараттардан (ҥймереттерден) пайда болатын

жҥктемелер эпюраларының қосындысы ретінде, ең ҥлкен мән сияқты анықталады.

Дің контуры

-тан асатын қашықтықта болса, ғимараттардан (ҥймереттерден)

пайда болатын жҥктемелер мәндері аздығына байланысты ескерілмейді.

Б.2 Әр ғимараттардан (ҥймереттерден) пайда болатын жҥктемелер эпюрасы осы

жҥктеменің

, кПа (т/м²) ең ҥлкен мәніне байланысты қҧрылады, ол келесі формула

Фi

бойынша анықталынады:











l















(Б.1)







l







φ



2

i i



Htg 45

















мҧнда

- ғимараттың (ҥймереттің) салмағы, кН (т);

- жарықтағы діңнің радиусы, м;

- дің қимасының контуры мен ғимараттың (ҥймереттің) алыстатылған нҥктесіне

дейінгі қашықтық, м;

- ғимараттың (ҥймереттің) тангенциалды ӛлшемі (ені бойынша), м;

H - қарастырылып отырған дің аймағының жер бетінен бастағандағы терендігі, м;

 - ӛлшемсіз еселік, келесі тендеу арқылы анықталынады:











2tgtg



;









 - жыныстардың ішкі ҥйкеліс бҧрышы, град.

Б.3 Ғимараттар (ҥймереттер) тобынан пайда болатын ең ҥлкен жҥктемелер мәні

келесі формула арқылы табылады:

Р

cos

Р

cos









Р

cos







(Б.2)

ф макс

ф1

ф2

фn

мҧнда

- ғимараттардан (ҥймереттерден) пайда болатын жҥктеме, кПа (т/м²),

Ф1,2…n

(Б.1) формуласы бойынша анықталынады;



-№1 ғимараттың (ҥймереттің) ауырлық центрі және ең ҥлкен қосынды жҥк

тҥсетін сызық бойынша ӛтетін радиустар арасындағы бҧрыш (Б.1 Суретті қара), град, ол

келесі формула бойынша анықталынады:

СП РК 2.03-106-2013 ПОДЗЕМНЫЕ ГОРНЫЕ ВЫРАБОТКИ (ҚР ЕЖ 2.03-106-2013) - 1