“Avtonəqliyyat” fənn birləşməsi “ Avtomobil Nəqliyyatının istismarı “-1 fənnindən műhazirələr.

MhNDƏRøCAT

Giriş.

Nԥqliyyat sistemindԥ texniki istismarın yeri

Texniki istismarın tԥyinatı vԥ ԥsas anlayışlar

Texniki istismarda ԥsas anlayışlar

ømtina vԥ nasazlıq

Texniki qulluq vԥ tԥmir anlayışları

Sürtünmԥ vԥ yeyilmԥnin növlԥri

yeyilmԥnin növlԥri

Avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin dԥyişmԥsinԥ tԥsir edԥn amillԥr

østismar materiallarının keyfiyyԥti

østismar şԥraitinin tԥsiri

Texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin ԥsasları

Texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin xarakteristikası

Texniki qulluq vԥ tԥmirin rejimi

Texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin perspektiv inkişafı

Avtomobilin etibarlılığı

Diaqnostika vԥ onun ԥsas mԥsԥlԥsi

Diaqnostik ԥlamԥtlԥr vԥ parametrlԥr

Diaqnostikanın TQ vԥ CT -in texnoloji proses yeri

Diaqnostika vԥ diaqnostika prosesi

Diaqnostikanın növlԥri

Diaqnostikanın üsulları

Diaqnostika avadanlığı

Avtomobilin dartıcı keyfiyyԥtini tԥyin edԥn diaqnostika stendlԥri

Texniki qulluğun texnoloji prosesi

Bölmԥ - 2. Avtomobillԥrin texniki xidmԥt vԥ cari tԥmiri vԥ texnologiyası

Avtomobildԥ yığışdırma, yuma vԥ qurutma işlԥri

Yuma postunun avadanlığı

Avtomobildԥ diaqnostika vԥ nizamlama işlԥri

Mühԥrrikdԥ diaqnostika vԥ nizamlama işlԥri

Dirsԥk-sürgüqolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥrinin diaqnostikası

Dirsԥk-sürgüqolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥrindԥ nizamlama işlԥri

Soyutma sisteminin diaqnostikası vԥ tԥmiri

hçüncü bölmԥ. Qida sisteminin cari tԥmiri vԥ texniki xidmԥti

Karbüratorlu mühԥrriklԥrin qida sistemi

Benzin mühԥrriklԥri üçün yanacaq püskürmԥ sistemlԥri

Dizel mühԥrriklԥrinin qida sistemi

Qaz yanacağı ilԥ işlԥyԥn mühԥrriklԥrin qida sistemi

Elektrik avadanlığının diaqnostikası vԥ nizamlama işlԥri

Transmissiyada diaqnostika vԥ nizamlama işlԥri

Hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ diaqnostika

100

Hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ nizamlama işlԥri

100

Tormoz sistemindԥ diaqnostika işlԥri

102

Tormoz sistemindԥ nizamlama işlԥri

102

Sükan idarԥsindԥ diaqnostika vԥ nizamlama işlԥri

104

Mühԥrrikdԥ vԥ transmissiyada yağlama işlԥri

106

Hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ yağlama işlԥri

110

Bԥrkitmԥ işlԥri

111

Beşinci bölmԥ. Avtomobillԥrin vԥ ehtiyat hissԥlԥrinin saxlanılmasının tԥşkili

113

Avtomobillԥrin binalarda saxlanması

114

Avtomobillԥrin açıq meydançalarda saxlanması

116

GiriĢ. Nԥqliyyat sistemindԥ texniki istismarın yeri

Nԥqliyyatın

ԥsas vԥzifԥsi

- xalq tԥsԥrrüfatının vԥ

ԥhalinin yük vԥ sԥrnişin

daşımalarına olan tԥlԥbatının tam vԥ vaxtında ödԥnilmԥsi, nԥqliyyat sisteminin işinin

keyfiyyԥtinin vԥ sԥmԥrԥliliyinin yüksԥldilmԥsidir.

Hԥr bir nԥqliyyat növü: hava, dԥmiryolu, avtomobil, su (dԥniz, çay), boru-kԥmԥr

nԥqliyyatı Respublikanın nԥqliyyat sistemindԥ mühüm rol oynayır vԥ ölkԥmizin

nԥqliyyat-kommunikasiya proqramının tԥrkib hissԥsidir. Nԥqliyyat növü üç ԥsas

altsistemdԥn ibarԥtdir:

idarԥ etmԥ;

daşıma prosesi;

nԥqliyyat prosesinin texniki tԥminatı - hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki istismarı.

ødarΩ etmΩ altsisteminin ԥsas vԥzifԥsi - xarici ( qonşu sahԥlԥr, direktiv orqanlar,

müştԥrilԥr, nԥqliyyatın digԥr növlԥri) vԥ daxili

( daşımalar vԥ texniki istismar)

koordinasiya, hüquqi, normativ vԥ maliyyԥ tԥminatıdır.

Daşıma prosesinin

ԥsas vԥzifԥsi- son mԥhsulun

( daşıma hԥcmi, yüklԥrin

nomenklaturası) vaxtında lazımi iqtisadi

(mԥnfԥԥt, ԥmԥk tutumu, maya dԥyԥri),

sosial

(komfortabellik, qԥnaԥt,

sԥrnişinlԥrin

daşınma vaxtı), ekoloji

xarakteristikalarla alınmasıdır.

Texniki istismarın ԥsas vԥzifԥsi - nԥqliyyat prosesini optimal maddi vԥ ԥmԥk

mԥsrԥflԥri sԥrf etmԥklԥ, ekologiya tԥlԥblԥrinԥ cavab vermԥklԥ işlԥmԥ qabiliyyԥtli

hԥrԥkԥt tԥrkibi ilԥ tԥmin etmԥkdir.

Bu istiqamԥtlԥrdԥ yerinԥ yetirilԥn iqtisadi, texniki vԥ tԥşkilati tԥsirlԥr vasitԥsilԥ

nԥqliyyatın işlԥmԥ qabiliyyԥti tԥlԥb edilԥn sԥviyyԥdԥ saxlanılır ki, bununla da

texniki istismar mԥşğul olur. Başqa sözlԥ, nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki cԥhԥtdԥn

saz vԥziyyԥtdԥ saxlanılması problemi texniki istismarda nԥzԥrdԥn keçirilir. Texniki

istismarda hԥll edilmԥli olan mԥsԥlԥlԥrin çoxluğu nԥqliyyat vasitԥlԥrinin sürԥtli

artımı ilԥ dԥ izah edilԥ bilԥr.

«Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı» bir elm kimi digԥr nԥzԥriyyԥlԥrin

(ehtimal, etibarlılıq, nԥqliyyat növünԥ mԥxsus nԥzԥriyyԥlԥr vԥ s.) ԥsasında inkişaf

etdirilmiş, özünün elmi ԥsasını vԥ mütԥrԥqqi üsullarını yaratmışdır ki, bunların

vasitԥsilԥ bir çox istehsalat mԥsԥlԥlԥri hԥll edilir.

Texniki istismarının ԥn vacib problemlԥrindԥn biri istismar prosesindԥ nԥqliyyat

vasitԥlԥrinin etibarlı işlԥmԥ qabiliyyԥtini yüksԥltmԥkdir. Əgԥr, sԥnaye bunu daha

yüksԥk göstԥricilԥrԥ (istismar keyfiyyԥtlԥrinԥ) malik yeni markalı hԥrԥkԥt tԥrkibi

istehsal etmԥklԥ yerinԥ yetirirsԥ, nԥqliyyat vasitԥlԥri istismarda olarkԥn bu mԥsԥlԥ,

texniki istismarın üsullarını tԥkmillԥşdirmԥklԥ tԥmin edilir. Bu isԥ nԥqliyyat

vasitԥlԥrini texniki cԥhԥtdԥn saz vԥziyyԥtdԥ saxlamaq üçün texniki- istehsalat

bazasının normal fԥaliyyԥti ilԥ ԥlaqԥdardır.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin işlԥmԥ qabiliyyԥtinin saxlanılması yollarından biri

istismar dövründԥ xidmԥtin

(servisin) lazımı vԥziyyԥtdԥ tԥşkil edilmԥsidir. Bu,

texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin ԥsaslarını hԥyata keçirmԥklԥ tԥmin edilir.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki vԥziyyԥtlԥrinin tԥyin olunmasında xarici

tԥzahürlԥrԥ (ԥlamԥtlԥrԥ) ԥsaslanan diaqnostika xüsusi ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir. Belԥ ki,

hԥrԥkԥt tԥrkibi sökülmԥdԥn yüksԥk ehtimalla vԥ inamla müayinԥ edilir.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar xԥrclԥrinin aşağı salınması baxımından texniki

tԥchizat mԥsԥlԥlԥri dԥ texniki istismarda nԥzԥrdԥn keçirilir. østismar (yanacaqlar,

yağlar, texniki mayelԥr) vԥ

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı

(NV TĠ)

- onların texniki

vԥziyyԥtinin dԥyişmԥ sԥbԥblԥrini vԥ qanunauyğunluqlarını öyrԥnir, nԥqliyyat

vasitԥlԥrinin istismar xüsusiyyԥtlԥri göstԥricilԥrinin

ԥdԥdi qiymԥtlԥrini müԥyyԥn

edԥn texniki sԥnԥdlԥrin tԥlԥblԥrinԥ cavab verԥn işlԥmԥ qabiliyyԥtini saxlamaq üçün (

texniki qulluğun, tԥmirin vԥ qorunmanın) metodlar vԥ vasitԥlԥr işlԥyib hazırlayır.

«Nԥqliyyat vasitԥlrinin texniki istismarı» bir elm kimi nԥqliyyat vasitԥlԥri

parkının texniki vԥziyyԥtinin daha da sԥmԥrԥli idarԥ edilmԥsinin yollarını vԥ

metodlarını müԥyyԥn edir vԥ bu zaman aşağıdakı mԥqsԥdlԥr qoyulur:

nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar etibarlılığının verilmiş sԥviyyԥsinin

saxlanması vԥ konstruksiyasının texniki imkanlarının tam

reallaşdırılması ilԥ daşımaların müntԥzԥmliyinin vԥ tԥhlükԥsizliyinin

tԥmin edilmԥsi;

maddi vԥ ԥmԥk mԥsrԥflԥrinin optimallaşdırılması;

hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki vԥziyyԥtinin personala vԥ ԥtraf mühitԥ mԥnfi

tԥsirinin minimuma endirilmԥsi.

«Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı» praktiki fԥaliyyԥt sahԥsi kimi texniki,

sosial, iqtisadi vԥ tԥşkilati tԥdbirlԥr kompleksi olub maddi vԥ ԥmԥk resurslarının

rasional istifadԥsi vԥ personalın normal ԥmԥk vԥ mԥişԥt şԥraitinin tԥmin edilmԥsi ilԥ

nԥqliyyat vasitԥlԥri parkının texniki saz vԥziyyԥtdԥ saxlanmasını tԥmin edir.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki vԥziyyԥtinin idarԥ edilmԥsi texniki istismarın

aşağıda qeyd olunanԥn ԥn vacib problemlԥrinin hԥlli ilԥ bağlıdır:

1. østismar prosesindԥ nԥqliyyat vasitԥlԥrinin etibarlı işlΩmΩ qabiliyyԥtini

yüksԥltmԥkdir. Əgԥr, sԥnaye bunu daha yüksԥk göstԥricilԥrԥ

(istismar

keyfiyyԥtlԥrinԥ) malik yeni markalı hԥrԥkԥt tԥrkibi istehsal etmԥklԥ yerinԥ yetirirsԥ,

nԥqliyyat vasitԥlԥri istismarda olarkԥn bu mԥsԥlԥ, texniki istismarın üsullarını

tԥkmillԥşdirmԥklԥ tԥmin edilir. Bu isԥ nԥqliyyat vasitԥlԥrini texniki cԥhԥtdԥn saz

vԥziyyԥtdԥ saxlamaq üçün istehsalat-texniki bazasının normal fԥaliyyԥti ilԥ

ԥlaqԥdardır.

2. Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin işlԥmԥ qabiliyyԥtlԥrinin saxlanılması yollarından biri

istismar dövründԥ xidmԥtin

(servisin) lazımı vԥziyyԥtdԥ tԥşkil edilmԥsidir. Bu,

texniki qulluq vΩ tΩmir sisteminin ԥsaslarını hԥyata keçirmԥklԥ tԥmin edilir.

3. Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki vԥziyyԥtlԥrinin fԥrdi qaydada tԥyin

olunmasında xarici tԥzahürlԥrԥ

(ԥlamԥtlԥrԥ) ԥsaslanan texniki diaqnostika xüsusi

ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir. Belԥ ki, hԥrԥkԥt tԥrkibi sökülmԥdԥn yüksԥk ehtimalla vԥ

inamla müayinԥ edilir.

Texniki istismarın tԥyinatı ԥsas problemlԥri vԥ ԥsas

anlayıĢları

Nԥqliyyat vasitԥlԥri istismarda olarkԥn onun texniki cԥhԥtdԥn saz vԥziyyԥtdԥ

olması üçün böyük miqdarda ԥmԥk vԥ material xԥrclԥri (texniki, iqtisadi vԥ tԥşkilati

tԥdbirlԥrin yerinԥ yetirilmԥsinԥ) tԥlԥb edir. Bunu, ümumi xarakter daşıyan yük

avtomobilinin misalında nԥzԥrdԥn keçirԥk. Yük avtomobilinin son hԥddinԥ

(silinԥnԥ) qԥdԥr sԥrf olunan bütün xԥrclԥri (layihԥlԥndirmԥ, hazırlanma vԥ istismar)

100% qԥbul etsԥk, onun 2%-i konstruktiv-texnoloji, 7%-i ԥsaslı tԥmir, qalan 91%-i

isԥ istismar xԥrclԥrinin payına düşür. Göründüyü kimi istismar prosesindԥ istԥr

ԥmԥk vԥ istԥrsԥ dԥ material xԥrclԥri (xidmԥt, ehtiyat hissԥlԥri yԥ texniki materiallar)

başlanğıc xԥrclԥrdԥn dԥfԥlԥrlԥ çoxdur. hmumi halda istismar xԥrclԥrini minimuma

endirmԥk üçün müxtԥlif xarakterli vԥ tԥyinatlı tԥdbirlԥri

(profilaktik vԥ tԥmir

xarakterli texniki tԥsirlԥri mütԥmadi olaraq keyfiyyԥtlԥ tԥşkil etmԥk, hԥrԥkԥt

tԥrkibinin texniki vԥziyyԥtini saxlanılma vԥ tԥyin olunma üsullarmı tԥtbiq etmԥklԥ,

yanacaq-enerji resurslarından düzgün istifadԥ etmԥklԥ vԥ s.) yüksԥk sԥviyyԥdԥ tԥşkil

edib hԥyata keçirmԥk lazımdır. Ancaq bu halda nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki

vԥziyyԥti sԥmԥrԥli idarԥ edilԥ bilԥr.

Belԥliklԥ, aydındır ki, nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar dövründԥki keyfiyyԥt

göstԥricilԥri istehsalçılardan çox istismarçılardan asılıdır. Başqa sözlԥ desԥk,

nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki vԥziyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn bu göstԥricilԥr nԥqliyyat

prosesinin bütün mԥrhԥlԥlԥrindԥ texniki istismar tԥrԥfindԥn idarԥ edilmԥlidir, yԥni

bir sistem kimi nԥqliyyat vasitԥsinin texniki vԥziyyԥti tԥlԥb edilԥn sԥviyyԥdԥ

olmalıdır. Müxtԥlif avadanlıqlar vԥ üsullar vasitԥsilԥ nԥqliyyat parkının texniki

vԥziyyԥtinin sԥmԥrԥli şԥkildԥ idarԥ edilmԥsi ilԥ mԥşğul olan elmԥ nԥqliyyat

vasitԥlԥrinin texniki istismarı deyilir.

Texniki istismarın ԥsas mԥqsԥdi:

• yük vԥ sԥrnişin daşımalarmı müntԥzԥm vԥ tԥhlükԥsiz tԥmin etmԥk;

• nԥqliyyatın konstruksiyasından nԥzԥrdԥ tutulmuş texniki imkanlardan

maksimum istifadԥ etmԥk;

• müxtԥlif istismar şԥraitindԥ nԥqliyyatın etibarlığını tԥlԥb olunan sԥviyyԥdԥ

saxlamaq;

• material vԥ ԥmԥk xԥrclԥrini optimal qiymԥtԥ gԥtirmԥk;

• hԥrԥkԥt tԥrkibinin, xüsusilԥ avtomobilin ԥtraf mühitԥ olan mԥnfi tԥsirini

minimuma endirmԥk vԥ s.-dir.

Bir praktiki fԥnn kimi nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı minimum ԥmԥk vԥ

material xԥrclԥri sԥrf etmԥk şԥrtilԥ nԥqliyyat parkını texniki cԥhԥtdԥn saz vԥziyyԥtdԥ

saxlamaq üçün texniki, iqtisadi vԥ tԥşkilati tԥdbirlԥrin kompleks şԥkildԥ yerinԥ

yetirilmԥsinԥ deyilir.

Texniki vԥziyyԥtin tԥlԥb olunan sԥviyyԥdԥ saxlanılması üçün bu tԥdbirlԥrin

hԥyata keçirilmԥsindԥ hԥm sԥnayeçilԥr

(layihԥçilԥr vԥ istehsalçılar), hԥm dԥ

nԥqliyyatçılar (istismarçılar) birlikdԥ iştirak edirlԥr. Əgԥr sԥnaye işçilԥri bu mԥsԥlԥni

yüksԥk etibarlılığa, rahatlığa, mԥhsuldarlığa, yanacaq qԥnaԥtliliyinԥ vԥ s. istismar

keyfiyyԥtlԥrinԥ malik yeni konstruksiyalı hԥrԥkԥt tԥrkibi istehsal etmԥklԥ hԥll

edirlԥrsԥ, istismarçılar hԥrԥkԥt tԥrkibinin normal texniki vԥziyyԥtini texniki

istismarın mütԥrԥqqi üsullarından istifadԥ etmԥklԥ yaxşılaşdırırlar.

Texniki istismarın qarşısında duran problemlԥrin hԥlli, yԥni kompleks texniki,

iqtisadi vԥ tԥşkilati tԥdbirlԥrin hԥyata keçirilmԥsi, başqa sözlԥ desԥk, sürԥtlԥ artan

nԥqliyyat parkının saxlanılması böyük xԥrclԥr tԥlԥb edir. Bu xԥrclԥrin ԥksԥriyyԥti

TQ vԥ CT işlԥrinin yerinԥ yetirilmԥsinԥ sԥrf edilir. Bunu avtomobil nԥqliyyatınm

misahnda nԥzԥrdԥn keçirԥk. Avtomobilin layihԥlԥndirilmԥsinԥ başlanan andan

silinԥnԥ qԥdԥr sԥrf olunan xԥrclԥri 100% qԥbul etsԥk, 25-35%-ni TQ vԥ CT xԥrclԥri

(ԥsaslı tԥmir vԥ şin xԥrclԥri dԥ bura daxildir), 15-30%-ni TQ vԥ CT-in aparılma

keyfiyyԥti ilԥ ԥlaqԥdar olan xԥrclԥr tԥşkil edir. Göründüyü kimi avtomobilin ancaq

TQ vԥ CT-i ilԥ ԥlaqԥdar olan xԥrclԥri 40-65%-ԥ çatır. Əgԥr texniki istismarın digԥr

tԥdbirlԥrinin (gԥlԥcԥk bölmԥlԥrindԥ nԥzԥrdԥn keçirilir) hԥyata keçirilmԥsi üçün tԥlԥb

olunan xԥrclԥri dԥ nԥzԥrԥ alsaq bütün xԥrclԥrin tԥxminԥn

75-85%-i texniki

istismarın payına düşür.

østismar xԥrclԥrinin konstruktiv-texnoloji xԥrclԥrdԥn dԥfԥlԥrlԥ yüksԥk olması

onun mürԥkkԥb xarakterli problemlԥrԥ malik olması ilԥ izah edilir. Nԥqliyyat

vasitԥlԥrinin sürԥtli inkişafı hԥll edilmԥsi tԥlԥb olunan bir sıra ciddi problemlԥrin

yaranmasına sԥbԥb olur. Bunlardan, texniki istismarla ԥlaqԥdar olan bir neçԥsinԥ

baxaq.

1. østismar prosesindԥ nԥqliyyat vasitԥsinin mürԥkkԥb biı sistem kimi etibarlı vԥ

tԥhlükԥsiz işinin tԥmin edilmԥsi üçün böyük miqdarda material vԥ ԥmԥk xԥrclԥrinin

tԥlԥb etmԥsi [istismar prosesindԥ iştirak edԥn bir nԥqliyyat növünü texniki cԥhԥtdԥn

saz vԥziyyԥtdԥ saxlamaq üçün tԥlԥb edilԥn orta illik xԥrclԥr, bir ildԥ ehtiyat hissԥlԥri

vԥ aqreqatlara sԥrf olunan xԥrclԥr, bir nԥqliyyat vasitԥsinin istehsalına vԥ istismar

dövründԥki ԥmԥk tutumu (ԥsasԥn TQ vԥ CT) normalan (adam-saat vԥ ya norma-

saatla) arasındakı münasibԥt].

Nԥqliyyatın, xüsusilԥ avtomobil nԥqliyyatının ԥtraf mühitԥ mԥnfi tԥsirlԥri

(atmosfer havasının işlԥnmiş qazların tԥrkibindԥ xaricԥ buraxılan zԥrԥrli

birlԥşmԥlԥrin hesabına zԥhԥrlԥnmԥsi, hԥrԥkԥt tԥrkibinin işinin sԥslԥ ԥlaqԥdar vԥ yol-

nԥqliyyat hadisԥlԥrinin - qԥzalarının törԥnmԥsindԥ iştirakı).

3. Hԥrԥkԥt sürԥtinin vԥ gԥrginliyinin, yük götürmԥ qabiliyyԥtinin vԥ tutumunun,

xalq tԥsԥrrüfatının müxtԥlif sahԥlԥrindԥ

(sԥnayedԥ, kԥnd tԥsԥrrüfatında vԥ s.)

işlԥtmԥk üçün nԥqliyyat növlԥrinԥ (tipinԥ, modifikasiyasına) olan tԥlԥbatın artması

ilԥ

ԥlaqԥdar olaraq nԥqliyyat vasitԥlԥrinin konstruksiyalarının tԥkmillԥşdirilmԥ

zԥruriyyԥti

(daşman yüklԥrin siniflԥrinԥ müvafiq olaraq ixtisaslaşdırlmış hԥrԥkԥt

tԥrkiblԥrinin layihԥlԥndirilmԥsi).

Nԥqliyyatın mԥhsuldarlığına, yanacaq qԥnaԥtliliyinԥ, rahatlığına, istismar

xԥrclԥrinԥ, ümumiyyԥtlԥ onun texniki-istismar göstԥricilԥrinԥ

(keyfiyyԥtlԥrinԥ)

müsbԥt tԥsir edԥn yeni qurğuların, aqreqatların vԥ sistemlԥrin yaranması hesabına

konstruksiyanın mürԥkkԥblԥşmԥsi. Bunlara misal olaraq avtomatik vԥ yarım

avtomatik sürԥtlԥr qutusunu, yük avtomobillԥrindԥ vԥ avtobuslarda pnevmatik

asqıları vԥ avtomatik yağlama sistemlԥrini, işlԥnmiş qazların tԥrkibini

neytrallaşdıran qurğuları, ventilyasiya sistemlԥrini vԥ s. elementlԥri göstԥrmԥk olar.

Konstruksiyanın mürԥkkԥblԥşmԥsi nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar keyfiyyԥtlԥrini

yaxşılaşdırdığı halda onun TQ vԥ CT xԥrclԥrini yüksԥldir.

5. Nԥqliyyat prosesindԥ iştirak edԥn nԥqliyyat parkının köhnԥlmԥ dԥrԥcԥsinin

müԥssisԥnin yeni hԥrԥkԥt tԥrkibi ilԥ tԥchiz edilmԥ sԥviyyԥsinԥ görԥ sürԥtlԥ getmԥsi.

Göstԥrilԥn vԥ digԥr problemlԥrin hԥll edilmԥsi üçün texniki istismar prosesindԥ

müxtԥlif texniki, iqtisadi vԥ tԥşkilati tԥdbirlԥr hԥyata keçirilir. Nԥticԥdԥ son illԥr

texniki qulluğun vԥ tԥmirin ԥmԥk tutumları 15-25% azalmış, nԥqliyyat vasitԥlԥrinin,

xüsusԥn avtomobillԥrin ԥsaslı tԥmir resursları yüksԥlmişdir

[2,7].

hmumiyyԥtlԥ, texniki istismarın qarşısında duran problemlԥrin hԥll edilmԥsi

üçün «Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarın»da aşağıdakı bölmԥlԥr öyrԥnilir.

I. Texniki istismarın nԥzԥri ԥsasları. Burada nԥzԥrdԥn keçirilir:

1. Hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki vԥziyyԥti vԥ istismar prosesindԥ onun dԥyişrnԥsi.

2. Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin etibarlılığı.

3. Nԥqliyyatın texniki vԥziyyԥtinin tԥyin olunma üsulları (o cümbdon diaqnostika).

II.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki vԥziyyԥtinin saxlanılma üsulları.

1. Texniki qulluq vԥ tԥmir sistemi.

2. Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar vԥ texniki materialları ilԥ tԥchiz edilmԥ

xüsusiyyԥtlԥri.

3. østehsalat sahԥlԥrindԥ işlԥdilԥn texnoloji avadanlıqlar.

III. Nԥqliyyatın ekologiyası.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin xidmԥt müddԥtlԥrinin ildԥn ilԥ yüksԥldilmԥsi onunla

izah edilir ki, onların konstruksiyaları tԥkmillԥşdirilir, yüksԥk keyfiyyԥtli istismar

materiallarından istifadԥ edilir, istismar şԥraiti (xüsusԥn yol şԥraiti) yaxşılaşdırılır

vԥ s. Onu da qeyd etmԥk lazımdır ki, texniki istismarın yerinԥ yetirdiyi tԥdbirbr o

halda müsbԥt nԥticԥlԥr verir ki, istehsal edibn nԥqliyyat

vasitԥlԥrinin,

aqreqatların vԥ ehtiyat hissԥlԥrinin keyfiyyԥtlԥri yüksԥk olsun. Belԥ ki, sԥnaye

işçilԥri istismarçıları yüksԥk istismar keyfiyyԥtlԥrinԥ malik olan hԥrԥkԥt tԥrkibi ilԥ

tԥmin etmԥlidirlԥr. Bu baxımdan keyfiyyԥtli texniki istismar arasındakı

ԥlaqԥni

aydınlaşdırmaq üçün nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar keyfiyyԥtlԥri ilԥ tanış olaq.

―Avtomobillԥrin texniki istismarı‖nı

ԥsas vԥzifԥlԥrindԥn biri istismarçıları

yүksԥk etibarlılığa vԥ ömür uzunluğuna malik avtomobillԥrlԥ tԥmin etmԥkdir.

Bu baxımdan qeyd etmԥk lazımdır ki, avtomobillԥrin istismarı vԥ texniki

istismarı anlayışları müxtԥlif mԥna kԥsb edirlԥr. Avtomobillԥr istismarı

dedikdԥ, onların yük vԥ sԥrnişin daşımalarında istifadԥ edilmԥsi başa

düşülmԥlidir. Avtomsbillԥrin texniki istismarı isԥ onlara planlı surԥtdԥ vԥ tԥlԥbata

görԥ göstԥrilԥn profilaktika vԥ tԥmir xarakterli texniki tv’s;flԥrin yerinԥ

yetirilmesini, avtonԥqliјјat müԥssisԥsindԥ avtomobillԥrin texniki çԥһԥtdԥn

saz vԥziјјԥtde saxlanıda,asını, onların mүxtԥlif texniki vԥ istismar materialları ilԥ

tԥҹһiz edilmԥsini nԥzԥrdԥ tutur.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin sürԥtli inkişafı hԥll edilmԥsi tԥlԥb olunan bir sıra

ciddi problemlԥrin yaranmasına sԥbԥb olur. Bunlardan, texniki istismarla

ԥlaqԥdar olan bir neçԥsinԥ baxaq.

1. østismar prosesindԥ nԥqliyyat vasitԥsinin mürԥkkԥb bir sistem kimi etibarlı

vԥ tԥhlükԥsiz işinin tԥmin edilmԥsi üçün böyük miqdarda material vԥ

ԥmԥk

xԥrclԥrinin tԥlԥb etmԥsi [istismar prosesindԥ iştirak edԥn bir nԥqliyyat növünü

texniki cԥhԥtdԥn saz vԥziyyԥtdԥ saxlamaq üçün tԥlԥb edilԥn orta illik xԥrclԥr,

bir ildԥ ehtiyat hisslԥri vԥ aqreqatlara sԥrf olunan xԥrclԥr, bir nԥqliyyat

vasitԥsinin istehsalına vԥ istismar dövründԥki

ԥmԥk tutumu

(ԥsasԥn TQ

vԥ CT) normaları (adam-saat vԥ ya norma-saatla) arasındakı münasibԥt].

2. Nԥqliyyatın, xüsusilԥ avtomobil nԥqliyyatının

ԥtraf mühitԥ mԥnfi tԥsirlԥri

(atmosferԥ havasının işlԥnmiş qazların tԥrkibindԥ xaricԥ buraxılan zԥrԥrli

birlԥşmԥlԥrin hesabına zԥhԥrlԥnmԥsi, hԥrԥkԥt tԥrkibinin işinin sԥslԥ ԥlaqԥdar

vԥ yol-nԥqliyyat hadisԥlԥrinin - qԥzalarının törԥnmԥsindԥ iştirakı).

3. Hԥrԥkԥt sürԥtinin vԥ gԥrginliyinin, yük götürmԥ qabiliyyԥtinin vԥ tutumunun,

xalq tԥsԥrrüfatının müxtԥlif sahԥlԥrindԥ

(sԥnayedԥ, kԥnd tԥsԥrrüfatında vԥ s.)

işlԥtmԥk üçün nԥqliyyat növlԥrinԥ

(tipinԥ, modifikasiyasına) olan tԥlԥbatın

artması ilԥ

ԥlaqԥdar olaraq nԥqliyyat vasitԥlԥrinin konstruksiyalanın

tԥkmillԥşdirilmԥ zԥruriyyԥti (daşman yüklԥrin

4. Nԥqliyyatın mԥhsuldarlığına, yanacaq qԥnaԥtliliyinԥ, rahatlığına, istismar

xԥrclԥrinԥ, ümumiyyԥtlԥ onun texniki-istismar göstԥricilԥrinԥ

(keyfiyyԥtlԥrinԥ)

müsbԥt tԥsir edԥn yeni qurğuların, aqreqatların vԥ sistemlԥrin yaranması

hesabına konstruksiyanın mürԥkkԥblԥşmԥsi. Bunlara misal olaraq avtomatik

vԥ yarım avtomatik sürԥtlԥr qutusunu, yük avtomobillԥrindԥ vԥ avtobuslarda

pnevmatik asqıları vԥ avtomatik yağlama sistemlԥrini, işlԥnmiş qazların

tԥrkibini neytrallaşdıran qurğuları, ventilyasiya sistemlԥrini vԥ s. elementlԥri

göstԥrmԥk olar. Konstruksiyanın mürԥkkԥbbşmԥsi nԥqliyyat vasitԥlԥrinin

istismar keyfiyyԥtlԥrini yaxşılaşdırdığı halda onun TQ vԥ CT xԥrclԥrini

yüksԥldir.

5. Nԥqliyyat prosesindԥ iştirak edԥn nԥqliyyat parkının köhnԥlmԥ dԥrԥcԥsinin

müԥssisԥnin yeni hԥrԥkԥt tԥrkibi ilԥ tԥchiz edilmԥ sԥviyyԥsinԥ görԥ sürԥtlԥ getmԥsi.

Müasir vԥziyyԥtdԥsԥnaye istismarçılan lazımi miqdarda hԥrԥkԥt tԥrkibi ilԥ tԥmin

edԥ bilmir. Buna görԥ dövlԥt tԥrԥfindԥn qoyulmuş planları ye-rinԥ yetirmԥk

üçün böyük yürüşԥ malik hԥrԥkԥt tԥrkibinin istismar edilmԥsi zԥruriyyԥti ortaya

çıxır. Belԥ nԥqliyyat vasitԥlԥrini texniki cԥhԥtdԥn saz vԥziyyԥtdԥ saxlamaq üçün

isԥ ԥlavԥ TQ vԥ CT xԥrclԥri tԥlԥb edilir.

Göstԥrilԥn vԥ digԥr problemlԥrin hԥll edilmԥsi üçün texniki istismar prosesindԥ

müxtԥlif texniki, iqtisadi vΩ tԥşkilati tԥdbirlԥr hԥyata keçirilir. Nԥticԥdԥ son illԥr

texniki qulluğun vԥ tԥmirin ԥmԥk tutumları 15-25% azalmış, nԥqliyyat vasitԥlԥrinin,

xüsusԥn avtomobillԥrin ԥsaslı tԥmir resursları yüksԥk olmuşdir.

hmumiyyԥtlԥ, texniki istismarın qarşısında duran problemlԥrin hԥll edilmԥsi

üçün «Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarın»da aşağıdakı bölmԥlԥr öyrԥnilir.

I. Texniki istismarın nԥzԥri ԥsasları. Burada nԥzԥrdԥn keçirilir:

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar keyfiyyԥtlԥri

KeyfiyyΩt

- müԥyyԥn istismar şԥraitindԥ tԥyinatına görԥ istifadԥ olunduqda

obyektin (avto-mobil, aqreqat, mexanizm, sistem, material) verilmiş funksiyaları

yerinԥ yetirmԥyԥ yararlılıq dԥrԥcԥsini müԥyyԥn edԥn xassԥlԥrin mԥcmusudur.

østismar xüsusiyyΩtlΩri

(keyfiyyΩti)

- nԥqliyyat vasitԥsınin konsruksiyasının

mükԥmmԥlliyinin vԥ tԥlԥblԥrԥ uyğunluğunun, habelԥ onun texniki vԥziyyԥtinin

meyarıdır.

østismar xüsusiyyΩtlΩri - nԥqliyyat vasitԥsinin istifadԥ prosesindԥ ortaya çıxan vԥ

onun istismar imkanlarını müԥyyԥn edԥn texniki göstԥricilԥrdir.

hmumi halda keyfiyyΩt dedikdԥ, tԥyinatına müvafiq verilmiş funksiyanı yerinԥ

yetirmԥk üçün konstruksiyanın yararlılıq dԥrԥcԥsini qiymԥtlԥndirԥn xüsusiyyԥtlԥrin

cԥmi başa düşülür. Nԥqliyyat vasitԥsi istismar prosesindԥ iştirak edԥrkԥn onun

texniki imkanlarından nԥ dԥrԥcԥdԥ sԥmԥrԥli istifadԥ edilmԥsi texniki göstԥricilԥrlԥ

tԥyin edilir. østismar

ԥsnasında meydana çıxan vԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki

imkanlarını

(işlԥmԥ qabiliyyԥtini) müԥyyԥn edԥn texniki göstԥricilԥrԥ istismar

keyfiyyΩtlΩri deyilir.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar keyfiyyԥtlԥri konstruksiyanın layihԥlԥndirilmԥsi

zamanı nԥzԥrdԥ tutulur, istehsal prosesindԥ (zavodda hazırlandıqda) isԥ tԥmin edilir.

Mövcud olan bütün nԥqliyyat vasitԥlԥri üçün

ԥsas istismar keyfiyyԥtlԥri

aşağıdakılardır:

1. Dinamikliyi vԥ yanacaq qԥnaԥtliliyi;

2. Hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyi;

3. Nԥqliyyatın dԥyanԥtliyi vԥ keçiriciliyi;

4. Yük götürmԥ qabiliyyԥti vԥ tutumu;

5. Etibarlılığı vԥ ömür uzunluğu;

6. ømtinasızlığı vԥ rahatlığı;

7. Mԥhsuldarlığı vԥ tԥmirԥ yararlılığı.

Bu göstԥrilԥn istismar keyfiyyԥtlԥrinin bir neçԥsi ilԥ yaxından tanış olaq

(avtomobil nԥqliyyatı üçün).

Yanacaq qΩnaΩtliliyi - avtomobilin öz funksiyasını (ԥsasԥn daşımaları) minimum

yanacaq sԥrfi ilԥ (vahid nԥqliyyat işinԥ vԥ ya yürüşԥ düşԥn) yerinԥ yetirԥ bilmԥ

qabiliyyԥtinԥ deyilir. Yanacaq qԥnaԥtliliyi saatlıq (Q_c, kq/saat) vԥ xüsusi (g_e, q/(kVt ·

saat)) yanacaq sԥrflԥri ilԥ qiymԥtlԥndirilir.

Xüsusi yanacaq sԥrfi:

g = ^Qc ¹⁰⁰⁰

N_e

N_e- mühԥrrikin effektiv gücü, kVt.

Saatlıq yanacaq sԥrfi:

Qc = 3,6G/t,

burada: G - sԥrf edici cihazda verilmiş yanacağın miqdarı, q-la; t-verilmiş

yanacağın sԥrf olunma müddԥti, san. ilԥ.

«Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı»nda yanacağın sԥrfi hԥr 100 km yürüş

üçün normalaşdırılır.

Dinamiklik - avtomobilin yük vԥ sԥrnişin daşımalarını minimum vaxtda yerinԥ

yetirԥ bilmԥ qabiliyyԥtinԥ deyilir. Dinamiklik avtomobilin dartıcı keyfiyyԥtindԥn

(dinamiki faktordan), tormozların effektiv tԥsirindԥn, mühԥrrikin xüsusi gücündԥn

vԥ s. göstԥricilԥrindԥn asılıdır. Dinamiklik ԥsasԥn texniki vԥ istismar sürԥtlԥri ilԥ

qiymԥtlԥndirilir:

v_t=

t₁+ t₂

v_ist

= ^L

t₁+ t₂

+ t₃ T_n

burada: L - avtomobilin t₁

vaxtında getdiyi yürüş, km; t₁

- avtomobilin hԥrԥkԥt

vaxtı, saat; t₂

- hԥrԥkԥt gԥrginliyindԥn asılı olaraq avtomobilin yol ayrıclarında

(bԥzԥn yollarda) dayanma vaxtlarının cԥmidir. t₃

- yüklԥmԥ-boşaltma mԥntԥqԥlԥrindԥ

vԥ s. sԥbԥblԥrԥ görԥ avtomobilin boş dayanma müddԥtlԥrini nԥzԥrԥ alır;

T_n-

avtomobilin naryadda (işdԥ) olma vaxtı.

(texniki sürԥt avtomobilin hԥrԥkԥt vaxtındakı orta sürԥtinԥ deyilir).

SԥrniĢin daĢımalarında bԥzԥn çatdırma sürԥtindԥn dԥ istifadԥ edilir:

v =

t₁+ t₂+ t_ad

t_ad

- aralıq mԥntԥqԥlԥrdԥ avtobusun dayanma müddԥtlԥrinin cԥmidir.

Belԥliklԥ, aydınlaşır ki, hԥr hansı bir istismar keyfiyyԥti bir vԥ bir neçԥ

parametrlԥ qiymԥtlԥndirilir. Bu parametrlԥr nԥqliyyat prosesindԥ müxtԥlif hԥdlԥrdԥ

dԥyişirlԥr. Parametrlԥrin belԥ dԥyişmԥ qanunauyğunluqları bütün nԥqliyyat

növlԥrinin parametrlԥrindԥ dԥ müşahidԥ olunur.

Şԥkil

-dԥ keyfiyyԥt anlayışının struktur sxemi vԥ avtomobilin istismar

keyfiyyԥtinԥ aid misal verilmişdir.

østismar keyfiyyԥtlԥrini qiymԥtlԥndirԥn parametrlԥrin bԥzilԥri

(yükgötürmԥ

qabiliyyԥti, tutumu) istismar dövründԥ praktiki olaraq dԥyişmirlԥr. Lakin nԥqliyyat

vasitԥlԥrinin digԥr keyfiyyԥt göstԥricilԥri isԥ

(mԥsԥlԥn, dinamikliyi, yanacaq

qԥnaԥtliliyi, mԥhsuldarlığı, vԥ s.) yürüşdԥn vԥ yaxud işlԥmԥ müddԥtindԥn asılı

olaraq dԥyişirlԥr. Bunu

ԥyani surԥtdԥ aydınlaşdırmaq üçün mԥhsuldarlığın yük

avtomobilinin istismar illԥrindԥn asılı olaraq dԥyişmԥsinԥ (azalmasına) baxaq.

østismar illԥri

øllik mԥhsuldarlıq,%

100

75-80

55-60

45-50

Belԥ dԥyişmԥ qanunauyğunluğu hԥm avtobuslar vԥ minik avtomobillԥri, hԥm dԥ

dԥmir yolu nԥqliyyatı üçün dԥ xarakterikdir. Bütün bunlar göstԥrir ki, istismar

zamanı istԥnilԥn nԥqliyyat vasitԥsinin keyfiyyԥt göstԥricilԥri aşağı düşür, onun

etibarlılığı, rahatlığı, mԥhsuldarlığı get-gedԥ pislԥşir. Bu baxımdan istismarçıları

keyfiyyԥtin ancaq başlanğıc göstԥricisi deyil, hԥrԥkԥt tԥrkibinin amortizasiyası

dövründԥ ala bilԥcԥyi qiymԥtlԥr dԥ maraqlandırır. Bunun üçün istismar zamanı

keyfiyyԥt göstԥricilԥrinin dԥyişmԥ qanunauyğunluqlarını

(yürüşdԥn vԥ işlԥmԥ

müddԥtindԥn asılı olaraq) bilmԥk lazımdır ki, nԥqliyyat prosesindԥ müxtԥlif

xarakterli texniki tԥsirlԥri yerinԥ yetirmԥklԥ keyfiyyԥt göstԥricisinin qiymԥtini tԥlԥb

olunan sԥviyyԥdԥ

(ԥlbԥttԥ, başlanğıc qiymԥtԥ yaxın) saxlamaq mümkün olsun.

hmumi halda keyfiyyԥt göstԥricisinin avtomobilin yürüşündԥn

(xidmԥt

müddԥtindԥn) asılı olaraq dԥyişmԥ qanunauyğunu nԥzԥrdԥn keçirԥk (şԥkil 1.2.).

Şԥkil . Keyfıyyԥt göstԥricisinin (P) avtomobilin işlԥmԥ müddԥtindԥn

vԥ ya yürüşündԥn (t, l) asılı olaraq dԥyişmԥ qanunauyğunluğu

I - keyfiyyԥt göstԥricisinin başlanğıc qiymԥtinin (A nöqtԥsi) dԥyişmԥ dinamikası;

II - istehsal zamanı yerinԥ yetirilԥn tԥdbirlԥrin hesabına yüksԥldilmiş keyfiyyԥt

göstԥricisinin (B nöqtԥsi) dԥyişmԥ dinamikası;

III- istehsal vԥ istismar zamanı görülԥn tԥdbirlԥrin hesabına yüksԥldilmiş

keyfiyyԥt göstԥricisinin dԥyişmԥ dinamikası.

Qrafikdԥn göründüyü kimi birinci halda (I ԥyrisi) avtomobil başlanğıc keyfiyyԥt

göstԥricisinԥ malikdir (A nöqtԥsi). Bu göstԥrici istismar müddԥti artdıqca azalır.

Avtomobilin yürüşü çox olduqca keyfiyyԥt göstԥricisinin orta qiymԥti dԥ bir o qԥdԥr

aşağı düşür ( I₁

-dԥ 1, I₂

-dԥ 2). Demԥli, keyfiyyԥt göstԥricisinin reallaşdırılan qiymԥti

onun başlanğıc qiymԥtindԥn asılı olaraq tԥyin edilir. Buna görԥ göstԥricinin

başlanğıc qiymԥtinin yüksԥk olması xüsusi ԥhԥmiyyԥtԥ malikdir. Mԥsԥlԥnin bu

tԥrԥfini istehsalçılar avtomobilin konstruksiyasında tԥkmillԥşdirmԥ tԥdbirlԥrini

hԥyata keçirmԥklԥ hԥll edirlԥr. Belԥiklԥ, keyfiyyԥt göstԥricisinin hԥm başlanğıc (B

nöqtԥsi, II ԥyrisi) hԥm dԥ orta qiymԥti yüksԥlir.

Lakin avtomobilin keyfiyyԥt göstԥricisinԥ ancaq istehsalçılar deyil, istismarçılar

da tԥsir göstԥrԥ bilirlԥr. Burada keyfiyyԥtin yüksԥldilmԥsi üçün tԥsir kanallarının

miqdarı daha çoxdur: yüksԥk keyfiyyԥtli istismar materiallarından, ixtisaslı fԥhlԥ

qüvvԥsindԥn, avtomobillԥrin müԥssisԥ

ԥrazisindԥ sԥmԥrԥli saxlama üsulundan

istifadԥ etmԥk, hԥrԥkԥt tԥrkibinin idarԥ edilmԥ, TQ vԥ CT üsullarını

tԥkmillԥşdirmԥk, texniki tԥsirlԥrin yerinԥ yetirilmԥ keyfiyyԥtini yüksԥltmԥk vԥ s.

yollarla keyfiyyԥt göstԥricilԥrini yaxşılaşdırmaq mümkündür (III ԥyrisi). Keyfiyyԥt

göstԥricilԥrini hԥmçinin istehsalat bazasını qabaqcıl texnika vԥ müasir texnologiya

ԥsasında qurmaqla, müԥssisԥnin texniki tԥchizat mԥsԥlԥlԥrini yaxşılaşdırmaqla da

yüksԥltmԥk olur.

østismar amillԥrinin avtomobilin keyfiyyԥt göstԥricilԥrinԥ tԥsirini aydmlaşdırmaq

üçün konkret olaraq iki qrup sürücü üzԥrindԥ aparılan müşahidԥlԥri nԥzԥrdԥn

keçirԥk.

I qrup - yüksԥk ixtisaslı sürücülԥr;

II qrup - orta ixtisaslı sürücülԥr.

Hԥr iki qrupun sürücülԥri eyni markalı avtomobillԥri idarԥ edir, eyni istismar

şԥraitindԥ vԥ eyni yüklԥrin daşınması ilԥ mԥşğul olurlar. Nԥticԥdԥ avtomobilin

aqreqatlarının yürüşü üçün alınan göstԥricilԥr isԥ müxtԥlifdir:

I qrup normaya görԥ

131%

II qrup normaya görԥ

76%

I qrup II qrupa görԥ

173%

I qrupda yüksԥk göstԥricilԥrin alınması onunla izah edüir ki, buradakı sürücülԥr

avtomobilin idarԥ edilmԥ üsullarını yaxşı bilir vԥ istismar şԥraitindԥn asılı olaraq bu

üsullardan ustalıqla edirlԥr. Demԥli, istismar keyfiyyԥtlԥrinin yaxşılaşdırılmasında

istismarçıların rolu çox böyükdür. Belԥ mԥsԥlԥlԥrin sԥmԥrԥli şԥkildԥ hԥll edilmԥsini

―Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı‖ öyrԥdir.

Şԥkil 2. Keyfiyyԥtin struktur sxemi

Texniki istismarda ԥsas anlayıĢlar

«Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı»nda bir çox texniki terminlԥr (işlԥmԥ

qabiliyyԥti, texniki qulluq, imtina, tԥmir vԥ s.) işlԥdilir. Bu fԥndԥ nԥzԥrdԥn keçirilԥn

mԥsԥlԥlԥrin öyrԥnilmԥsinԥ başlamazdan ԥvvԥl hԥmin texniki anlayışlarla tanış olaq.

Nԥqliyyat vasitԥsi mürΩkkΩb sistem olub işlԥyԥn elementlԥrin- sistemin

funksiyalarının yerinԥ yetirilmԥsini tԥmin edԥn yığım vahidlԥrinin vԥ detalların

toplusudur. Nԥqliyyat vasitԥsinԥ nԥzԥrԥn sistemin elementlԥri aqreqatlar, qovşaqlar,

mexanizmlԥr, sonunculara nԥzԥrԥn isԥ-detallardır.

østismar prosesindԥ nԥqliyyat vasitԥsi

ԥtraf mühitlԥ, onun elementlԥri isԥ öz

aralarında qarşılıqlı tԥsirdԥ olur. Bu qarşılıqlı tԥsirdԥ detallar yüklԥnir. Buradan

nΩqliyyat vasitΩsınin texniki vΩziyyΩtinin bilavasitԥ asılı olduğu obyektlԥr

(avtomobil, aqreqat, mexanizm, sistem) üzrԥ mԥlumatların vacibliyi aydındır.

NΩqliyyat vasitΩsınin vΩ ya onun elementinin texniki vΩziyyΩti - onun istismar

prosesindԥ dԥyişԥn, baxılan zaman anında ölçülmüş vԥ kԥmiyyԥtcԥ

qiymԥtlԥndirilmiş istismar xüsusiyyԥtlԥrinin toplusu ilԥ tԥyin olynan (xarakterizԥ

olunan) vԥziyyԥtdir. NΩqliyyat vasitΩsınin texniki imkanlarını qiymΩtlΩndirΩn

parametrlΩrin texniki istismarın normalarına müvafiq gΩlmΩ dΩrΩcΩsi onun texniki

vΩziyyΩtini tΩyin edir.

Bu xüsusiyyԥtlԥr konstruktiv parametrlΩrin kԥmiyyԥt göstԥricilԥri- cari

qiymԥtlԥri ilԥ xarakterizԥ olunur. Mԥsԥlԥn, detalların ölçülԥri, onlar arasında

araboşluqları vԥ s. Bir çox aqreqat vԥ mexanizmlԥri tam vԥ ya qismԥn sökmԥdԥn

onların konstruktiv parametrlԥrinin bilavasitԥ ölçülmԥsi imkanı mԥhduddur. Belԥ

obyektlԥr üçün texniki vΩziyyΩti tԥyin etdikdԥ dolayı vԥ ya (xarici) diaqnostika

parametrlΩri istifadԥ olunur. Bunlar konstruktiv parametrlԥrlԥ ԥlaqԥlidir vԥ onlar

haqqında bu vԥ ya digԥr informasiyanı verir. Mԥsԥlԥn, mühԥrrikin texniki vΩziyyΩti

haqqında onun gücünün, mühԥrrik yağı sԥrfinin, kompressiyanın, karter yağında

yeyilmԥ mԥhsullarının miqdarının dԥyişmԥsinԥ görԥ mühakimԥ yürütmԥk olar.

Dolayı xarakterizԥ edԥn vԥ fiziki kԥmiyyԥtlԥrlԥ (mm, V, A vԥ s.) ölçülԥn ԥdԥdi

göstԥricilԥrdir.

AĢağıdakı parametrlԥr fԥrqlԥndirilir:

• obyektin

ԥsas funksional xassԥlԥrini tԥyin edԥn işçi proseslԥrin çıxış

parametrlԥri (mԥs., mühԥrrikin gücü, yanacaq sԥrfi vԥ s.);

• müşayiԥt edԥn proseslԥrin parametrlԥri (qızma, titrԥyiş, sԥs-küy vԥ s.);

• detallar arasında vԥ ayrı-ayrı aqreqatlar vԥ mexanizmlԥr arasında ԥlaqԥlԥri

müԥyyԥn edԥn hԥndԥsi parametrlԥr (araboşluğu, lüft, pedalın gedişi vԥ s.).

NΩqliyyat vasitΩsınin iş prosesindΩ onun texniki vΩziyyΩtinin struktur

parametrlΩri başlanğıc qiymΩtlΩrdΩn hΩddi qiymΩtlΩrΩ qΩdΩr dΩyişir, bu isΩ

diaqnostika parametrinin müvafiq olaraq başlanğıc qiymΩtlΩrdΩn hΩddi qiymΩtlΩrΩ

qΩdΩr dΩyişmΩsinΩ sΩbΩb olur.

Mԥlumdur ki, hԥr hansı bir mexanizm

(texniki qurğu) bir-birilԥ qarşılıqlı

hԥrԥkԥtdԥ olan elementlԥrdԥn ibarԥtdir. Elementlԥrin arasındakı

ԥlaqԥ müԥyyԥn

hԥndԥsi kԥmiyyԥtlԥrlԥ qiymԥtlԥndirilir. Hԥndԥsi kԥmiyyԥtlԥr

(araboşluqlar,

yerdԥyişmԥlԥr vԥ s.) ümumi halda texniki qurğunun, xüsusi halda isԥ onun hԥr bir

elementinin normal işlԥmԥ qabiliyyԥtini xarakterizԥ edir. Bu hΩndΩsi kΩmiyyΩtlΩrΩ

texniki vΩziyyΩtin parametrlΩri vΩ yaxud sadΩcΩ qurğunun struktur parametrlΩri

deyilir. Struktur parametrlΩr müvafiq fiziki kΩmiyyΩtlΩrlΩ ölçülürlΩr.

Mürԥkkԥb konstruksiya kimi nԥqliyyat vasitԥlԥri dԥ bir-birinԥ nԥzԥrԥn müԥyyԥn

texniki şԥrtlԥr ԥsasında yerlԥşdirilmiş vԥ qarşılıqlı ԥlaqԥdԥ olan elementlԥrdԥn

ibarԥtdir ki, bu

ԥlaqԥ dԥ struktur parametrlԥrlԥ qiymԥtlԥndirilir. østismar zamanı

aqreqat vԥ mexanizmlԥrin struktur parametrlԥri özlԥrinin nominal qiymԥtlԥrindԥn

(Y_n) buraxıla bilԥn sԥrhԥd qiymԥtlԥrinԥ qԥdԥr ( Y_b

) dԥyişirlԥr. Struktur parametrlԥrin

cari vԥ nominal qiymԥtlԥri arasındakı fԥrq nԥzԥrdԥn keçirilԥn elementin işlԥmԥ

keyfiyyԥtinin nominala görԥ dԥyişmԥsini göstԥrir, yԥni sazlıq dԥrԥcԥsini ԥks etdirir.

Struktur parametrin cari qiymԥti ilԥ buraxılan sԥrhԥd qiymԥti arasındakı fԥrq isԥ

hԥmin elementin qalıq resursunu

(ehtiyat xidmԥt müddԥtini) müԥyyԥnlԥşdirir.

Nԥqliyyat vasitԥsinin vԥ yaxud onun hԥr hansı bir elementinin istismara başladığı

andan son hԥddinԥ (silinԥnԥ) qԥdԥr işlԥmԥ müddԥtinԥ (yürüşünԥ) onun resursu

deyilir.

Göstԥrilԥn hԥr iki halda elementin texniki vΩziyyΩti tԥyin edilir. Sadԥ

mexanizmlԥrin texniki vԥziyyԥti bir, mürԥkkԥb konstruksiyaların texniki vԥziyyԥti

isԥ kompleks parametrlԥrlԥ qiymԥtlԥndirilir.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki imkanlarını qiymԥtlԥndirԥn paramelrlԥrin texniki

istismarın normalarına müvafiq gԥlmԥ dԥrԥcԥsi onun texniki vΩziyyΩtini tԥyin edir.

Hԥrԥkԥt tԥrkibi texniki cԥhԥtdԥn sazdırsa, bu, o demԥkdir ki, onun bütün

parametrlԥri texniki sԥnԥdlԥrdԥ verilmiş normativ qiymԥtlԥrinԥ uyğundur.

Avtomobilin texniki vԥziyyԥti

Avtomobilin xԥtdԥ mԥhsuldar vԥ effektiv işi, hԥmçinin onun ԥtraf mühit üçün

tԥhlükԥsiz hԥrԥkԥti yalnız saz texniki vԥziyyԥtindԥ mümkündür. Avtomobil, aqreqat,

qovşaq vԥ hԥr bir detal (müasir avtomobildԥ sayı 4000-dԥn çoxdur) istehsalçı-

zavodda işlԥnib hazırlanmış cizgilԥr üzrԥ , ölçülԥrԥ tԥyin olunmuş müşahidԥlԥrlԥ vԥ

müԥyyԥn texniki şԥrtlԥrԥ ԥmԥl olunmaqla hazırlanır. Bütün bu detallar vԥ qovşaqlar

müԥyyԥn qayda ilԥ aqreqatlara vԥ bütöv avtomobilԥ yığılaraq struktur, yԥni quruluş,

konstruksiya - birgԥ işlԥyԥn detallar çoxluğu ԥmԥlԥ gԥtirir.

Avtomobil aqreqatının vԥ onun qovşaqlarının strukturu aşağıdakılarla xarakterizԥ

olunur:

1) detalların (struktur elementlԥrinin) qarşılıqlı yerlԥşmԥsi; 2) bu detalların forma

vԥ ölçülԥri; 3) detalların bir-birilԥ birlԥşmԥsi (qovuşması) növü; 4) bu detalların bir-

birilԥ qarşılıqlı tԥsirinin xarakteri.

Mԥsԥlԥn, minik avtomobilinin mexaniki ötürmԥlԥr qutusunun strukturu

aşağıdakılarla xarakterizԥ olunur: karterdԥ ԥsas üç valın - birinci, ikinci ( bir oxda)

vԥ aralıq (paralel oxda) valların qarşılıqlı yerlԥşmԥsi ilԥ; valların vԥ dişli çarxların

ölçülԥri

(diametrlԥri) vԥ onların dişlԥrinin forması ilԥ; dişli çarxların vallarla

qovuşma (şlisli, şponkalı), valların yastıqlarla qovuşma ( diyirlԥnmԥ, sürüşmԥ) növü

ilԥ; dişli çarxların qarşılıqlı tԥsir ( daimi ilişmԥ, ötürmԥlԥrin dԥyişdirilmԥsi) xarakteri

ilԥ.

Aqreqatın strukturu verilmiş işçi funksiyaların yerinԥ yetirilmԥsini tԥmin edir.

Mԥsԥlԥn, mühԥrrik müԥyyԥn güc yaradır, diferensial- burucu momenti aparan

körpünün tԥkԥrlԥri üzrԥ paylayır, dönmԥlԥrdԥ isԥ tԥkԥrlԥrin müxtԥlif bucaq sürԥtlԥri

ilԥ fırlanmasını tԥmin edir.

Uzunmüddԥtli istismar prosesindԥ makrostruktur dԥyişmir, mikrostruktur isԥ bir

sıra dağılma proseslԥri nԥticԥsindԥ tԥdricԥn dԥyişir.

Avtomobil, aqreqat vΩ ya qovşağın texniki vΩziyyΩti struktur parametrlΩrinin

ΩdΩdi qiymΩtlΩri ilΩ qiymΩtlΩndirilir:

struktur parametrinin nominal vԥ ya başlanğıc qiymԥti;

struktur parametrinin buraxılabilԥn qiymԥti;

struktur parametrinin hԥddi qiymԥti;

Avtomobil, aqreqat vԥ ya qovĢaq üç texniki vԥziyyԥtdԥn birindԥ ola bilԥr:

• saz vԥ işlԥmԥ qabiliyyԥtli;

• nasaz, lakin hԥlԥ işlԥmԥ qabiliyyԥtli;

• nasaz vԥ işlԥmԥ qabiliyyԥtsiz.

Sonuncu texniki vԥziyyԥt aqreqat vԥ ya qovşaqda imtina baş verdikdԥ yaranır.

Digԥr maşın vԥ mexanizmlԥr kimi nԥqliyyat vasitԥsinin dԥ texniki vԥziyyԥti

istismar prosesindԥ sabit qalmır, yürüş (işlԥmԥ müddԥti) artdıqca müxtԥlif amillԥrin

tԥsirindԥn pislԥşir. Bunun qarşısını almaq üçün texniki istismarda müxtԥlif

vasitԥlԥrdԥn (texniki qulluğu planlı surԥtdԥ yerinԥ yetirmԥklԥ, diaqnostikanı geniş

tԥtbiq etmԥklԥ, bir çox praktiki mԥsԥlԥlԥri etibarlılıq nԥzԥriyyԥsinin kömԥyi ilԥ hԥll

etmԥklԥ vԥ s.) istifadԥ edilir. Bu cԥhԥti avtomobilin tormoz mexanizminin misalında

nԥzԥrdԥn keçirԥk (şԥkil ).

Şԥkil . Texniki qulluğun aparılma sxemi. y - texniki vԥziyyԥtin parametri;

l - yürüş, km. ilԥ; A - imtina oblastı; B - işlԥmԥ oblastı.

Sxemdԥn görünür ki, avtomobilin yürüşü artdıqca (0-dan l₁

-ԥ qԥdԥr) tormoz

mexanizminin texniki vԥziyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn parametr - araboşluq böyüyür,

çünki detallar yeyilir. l1 yürüşündԥ araboşluq maksimum buraxıla bilԥn qiymԥtinԥ

çatır. Mexanizmin sonrakı istismarı qԥzaların baş vermԥsinԥ sԥbԥb olur. Demԥli,

tormoz mexanizmi öz funksiyasını ancaq

0...l₁ intervalında yerinԥ yetirԥ bilir.

Mexanizmin işini bԥrpa etmԥk üçün onda profilaktik xarakterli texniki tԥsirlԥr

(bizim misalda nizamlama işlԥri) yerinԥ yetirilir, yԥni texniki qulluq aparılır ( l₁

yürüşündԥn sonra).

Demԥli, müxtԥlif xarakterli texniki tԥsirlԥri yerinԥ yetirmԥklԥ hԥr hansı

mexanizmin işlԥmԥ qabiliyyԥtini bԥrpa etmԥk olur (ԥgԥr onun konstruksiyası imkan

verirsԥ). Bizim misalda araboşluğun Y_n - Yb qiymԥtlԥrindԥ tormoz mexanizmi işlԥmԥ

qabiliyyԥtinԥ malikdir.

Parametrlԥri texniki sԥnԥdlԥrdԥ göstԥrilmiş qiymԥtlԥr hüdudunda olmaq şԥrtilԥ

nԥqliyyat vasitԥsinin öz funksiyasmı yerinԥ yetirԥ bilmԥ qabiliyyԥtinԥ onun işlΩmΩ

qabiliyyΩti deyilir.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin işlԥmԥ qabiliyyԥtini hԥmişԥ tԥlԥb olunan sԥviyyԥdԥ saxlamaq

üçün onun TQ vԥ CT işlԥrini yüksԥk keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirmԥk lazımdır, xüsusԥn

tԥmirԥ olan ehtiyacı vaxtında müԥyyԥn olunmalıdır. Bunun üçün isԥ avtomobilin vԥ

onun aqreqatlannm istismar zamanı texniki vԥziyyԥtlԥrinin dԥyişmԥ

qanunauyğunluqları öyrԥnilmԥli, texniki vԥziyyԥtin parametrlԥrinin buraxıla bilԥn

maksimum qiymԥtlԥri düzgün tԥyin edilmԥli, imtinaların vԥ nasazlıqların fiziki

mahiyyԥtlԥri aydınlaşdırılmalı, profilaktik vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥri

keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirmԥk üçün istehsalat elmin yeni nailiyyԥtlԥri

ԥsasında

qurulmalı vԥ s. mԥsԥlԥlԥr geniş planda hԥll edilmԥlidir.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki vԥziyyԥtinin yürüşdԥn (işlԥmԥ qabiliyyԥtindԥn) asılı

olaraq dԥyişmԥsinin (pislԥşmԥsinin) ԥsas sԥbԥbi onun konstruksiyasında müxtԥlif

xarakterli imtinaların vԥ nasazlıqların yaranmasıdır.

øMTøNA vΩ NASAZLIQ

«Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarı»nda (xüsusԥn etibarlılıq nԥzԥriyyԥsinin

tԥtbiqi bölmԥsindԥ) imtina ԥsas texniki anlayışlardan biridir. Sistemin (aqreqatın,

mexanizmin) işlԥmԥ qabiliyyԥtinin tam vԥ yaxud natamam itirilmԥsinԥ imtina

deyilir.

ømtina vԥ nasazlıq anlayışları müxtԥlif mԥna kԥsb edirlԥr. Nasazlıq dedikdԥ

istismar edilԥn kosntruksiyanın elԥ texniki halı başa düşülür ki, onu qiymԥtlԥndirԥn

göstԥricilԥrin

(ona qoyulan tԥlԥblԥrin)

ԥn azı biri texniki sԥnԥdlԥrdԥ verilmiş

qiymԥtlԥrinԥ uyğun gԥlmԥsin. Nasazlıq ilԥ imtina arasındakı fԥrq ondan ibarԥtdir ki,

avtomobil

(mürԥkkԥb konstruksiya kimi) texniki cԥhԥtdԥn nasaz olduğu halda

işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ malik ola bilԥr. Mԥsԥlԥn, kuzovun (banın) müԥyyԥn hissԥsindԥ

rԥngin olmaması, ya da batığın olması, cihazlar lövhԥsini işıqlandıran lampanın

sıradan çıxması, yan şüşԥlԥrdԥn hԥr hansının sınması avtomobilin texniki cԥhԥtdԥn

nasaz olduğuna dԥlalԥt edir. Lakin bununla belԥ avtomobil işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ

malikdir. Odur ki, hΩrΩkΩt tΩrkibinin işlΩmΩ qabiliyyΩtinΩ tΩsir etmΩyΩn nasazlıqlar

imtinalar sırasına daxil edilmir.

MΩsΩlΩnin qoyuluşundan asılı olaraq imtinalar müxtΩlif ΩlamΩtlΩrΩ görΩ tΩsnif

edilirlΩr. Onların fiziki mahiyyԥtlԥrini, aralarındakı qarşılıqlı ԥlaqԥni vԥ baş vermԥ

sԥbԥblԥrini aydınlaşdırmaq üçün nԥqliyyat vasitԥsindԥ baş vermiş imtinaları

asağıdakı ԥlamԥtlԥrԥ görԥ qruplaşdırırlar:

1. Texniki vԥziyyԥtin dԥyişmԥ xarakterinԥ görԥ - qΩfildΩn vΩ tΩdricΩn baş verΩn

imtinalar. Hidravlik vԥ pnevmatik sistemlԥrdԥ rezin şlanqların deşilmԥsi qΩfildΩn,

detalların yeyilmԥsi ilԥ ԥlaqԥdar olan imtinalar isԥ tΩdricΩn baş verԥn imtinalara

aiddir.

2. Buraxdıqları tԥsirԥ görԥ

- tΩhlükΩli vΩ tΩhlükΩsiz imtinalar. Tԥhlükԥli

imtinalar hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyini tԥmin edԥn sistem vԥ mexanizmlԥrdԥ (tormoz

sistemi, sükan idarԥsi), tԥhlükԥsiz imtinalar isԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin digԥr

aqreqatlarında (mühԥrrikdԥ, ötürmԥlԥr qutusunda vԥ s.) baş verԥn imtinalardır.

3. Baş vermԥ sԥbԥblԥrinԥ görԥ - konstruktiv, texnoloji vԥ istismar imtinaları.

Layihԥlԥndirilmԥ zamanı konstruksiyada buraxılmış sԥhvlԥr yaxud qeyri-

tԥkmilliklԥr nԥticԥsindԥ

ԥmԥlԥ gԥlԥn imtinalara konstruktiv, zavod şԥraitindԥ

nԥqliyyat vasitԥsi yığılarkԥn texniki şԥrtlԥrԥ riayԥt edilmԥmԥsi üzündԥn yaranan

imtinalara texnoloji vԥ hԥrԥkԥt tԥrkibi nԥqliyyat prosesindԥ iştirak edԥrkԥn istismar

qaydalarının pozulması tԥsirindԥn meydana çıxan imtinalara istismar imtinaları

deyilir.

Konstruktiv imtinalar layihԥlԥndirmԥ üsullarından düzgün istifadԥ edilmԥmԥsi,

hesablamalarda sԥhvlԥrin buraxılması, texnoloji imtinalar isԥ nԥqliyyat vasitԥlԥrinin

yığılması zamanı mexanizmlԥrdԥ eynioxluluq, qonşuluq şԥrtlԥrinin, emal növlԥrinin

aparılması keyfiyyԥtlԥrinin pozulması, araboşluqların düzgün nizamlanmaması

nԥticԥsindԥ yaranır. østismar imtinaları isԥ hԥrԥkԥt tԥrkibi normal istismar şԥraitinԥ

xarakter olmayan rejimlԥrdԥ işlԥdikdԥ baş verir.

østismar zamanı imtinaların hansı yürüşlԥrdԥn (işlԥmԥ müddԥtindԥn) sonra baş

vermԥsini

ԥvvԥlcԥdԥn tԥyin etmԥk mümkün olmadığından imtinalar tԥsadüfi

kԥmiyyԥtlԥr sırasına aid edilir. Bu baxımdan imtinalar asılı vԥ asılı olmayan

imtinalara da bölünürlԥr. Başqa bir imtinanın baş vermΩsi nΩticΩsindΩ yaranan

imtinalara asılı olan imtinalar deyilir. Özünün baş vermΩsi digΩr elementlΩrdΩ

imtinalar ΩmΩlΩ gΩtirmirsΩ belΩ imtinalara asılı olmayan imtinalar deyilir. Porşen

üzüyünün sınması nԥticԥsindԥ mühԥrrikin silindr divarının cızılması asılı olan,

şinlԥrin deşilmԥsi asılı olmayan imtinalara misal ola bilԥr.

Texniki quluq vԥ tԥmir anlayıĢları

Texniki istismarın qarşısında duran ԥsas mԥsԥlԥlԥrdԥn biri dԥ nԥqliyyat prosesi

dövründԥ (yԥni istismar zamanı) hԥrԥkԥt tԥrkibindԥ vԥ yaxud onun aqreqatlarında

baş verԥcԥk imtinaların vԥ nasazlıqların qarşısını almaqla bԥrabԥr onları aradan

qaldırmıaqdır. BelΩ profilaktik vΩ bΩrpa xarakterli tΩdbirlΩr texniki qulluq vΩ tΩmir

vasitΩsilΩ yerinΩ yetirilir.

Yenidԥn tormoz mexanizminin texniki vԥziyyԥtinin dԥyişmԥsinԥ baxaq (şԥkil

1.3.). Yürüşlԥ düz mütԥnasib olaraq tormoz mexanizminin detalları (tormoz

barabanı vԥ qԥliblԥr) yeyildiyi üçün araboşluq l₁

yürüşündԥ buraxıla bilԥn sԥrhԥd

qiymԥtinԥ çatır. Buna uyğun olaraq tormoz yolu da artır. Tormoz mexanizminin l₁

yürüşündԥn sonra istismarı imtinaların, yԥni yol-nԥqliyyat qԥzalarının

(tormoz

yolunun normadan kԥnara çıxması hesabına) baş vermԥsinԥ sԥbԥb olur. Bunun

qarşısını almaq üçün tormoz mexanizmindԥ profilaktik xarakterli texniki tԥsirlԥr

(yuxanda qeyd edildiyi kimi

l₁

yürüşündԥ nizamlama işlԥri) yerinԥ yetirilir.

Belԥliklԥ, mexanizmin işlԥmԥ qabiliyyԥti hԥr dԥfԥ uyğun olaraq l_i

= l₁,l₂,...l_n

yürüşlԥrindԥn sonra bԥrpa olunur. Bununla da mexanizmdԥ baş verԥcԥk imtinaların

vԥ nasazlıqların qarşısı alınır.

Başqa bir misala baxaq. Bilirik ki, şkvoren-oymaq birlԥşmԥsi bir qayda olaraq

müԥyyԥn yürüşdԥn sonra yağlanır. Bu proses müԥyyԥn fasilԥ ilԥ tԥkrar olunur. Bu

onunla izah edilir ki, şkvoren-oymaq birlԥşmԥsi açıq birlԥşmԥ olduğu üçün istismar

müddԥtindԥ ora müxtԥlif zԥrԥrli mexaniki qarışıqlar (toz, palçıq, su) düşür, yağın

yağlama qabililyyԥti pislԥşir, detalların yeyilmԥ dԥrԥcԥsi artır.

Şkvoren vԥ onun oymaqlarının ömüruzunluğu yağlama periodikliyi kiçik

olduqca yüksԥlir. Şԥkil 1.4-dԥn göründüyü kimi yağlama hԥr 1000 km. yürüşdԥn

sonra aparıldıqda şkvorenin resursu

110 min km., hԥr dörd min km.-dԥn bir

aparıldıqda isԥ hԥmin resurs 74 min km.-ԥ enir, yԥni şkvorenin ömür uzunluğu 32%

azalır.

ŞΩkil 1.4. TQ-un periodikliyinin ( L_T

Q , min km.) detalın

(şkvorenin) resursuna (L_r, min km.) tԥsiri.

Belԥliklԥ, birinci misalda nizamlama işi aparmaqla tormoz mexanizmindԥ

imtinaların baş vermԥsinin qarşısı alındığı halda, ikinci misalda yağlama

periodikliyini dԥyişmԥklԥ şkvorenin resursu yüksԥldi. Buradan bir daha aydın olur

ki, istismar zamanı müxtԥlif texniki tԥdbirlԥr vasitԥsilԥ nԥqliyyat vasitԥsinin texniki

vΩziyyΩtini idarΩ etmΩk mümkündür, texniki vԥziyyԥtin parametrlԥrinin dԥyişmԥ

gԥrginliyini azaltmaq olar, imtinaların vԥ nasazlıqların qarşısı alına bilԥr. Kompleks

şԥkildԥ yerinԥ yetirilԥn vԥ avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin tԥlԥb olunan sԥviyyԥdԥ

saxlanılması mԥqsԥdi ilԥ görülԥn tԥdbirlԥr texniki qulluğu tԥşkil edir.

Istismar dövründΩ baş verΩ bilΩcΩk nasazlıqların vΩ imtinaların qarşısını almaq,

detalların yeyilmΩ şiddΩtini azaltmaq vΩ belΩliklΩ, hΩrΩkΩt tΩrkibinin işlΩmΩ

qabiliyyΩtini normal sΩviyyΩdΩ saxlamaq üçün görülΩn kompleks texniki tΩsirlΩrin

cΩminΩ texniki qulluq deyilir.

Texniki qulluq planlı surԥtdԥ, müԥyyԥn yürüşdԥn sonra mԥcburi olaraq yerinԥ

yetirilir. Texniki qulluq işlԥrinin vaxtında vԥ yüksԥk keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsinԥ

baxmayaraq istismar zamanı nԥqliyyat vasitԥsinin texniki vԥziyyԥti onun işlԥmԥ

müddԥti artdıqca pislԥşir, konstruksiyasında imtinalar vԥ nasazlıqlar baş verir.

Bunlan aradan qaldırmaq üçün nԥqliyyat vasitԥsindԥ bԥrpa xarakterli texniki tԥsirlԥr

yerinԥ yetirilir. HΩrΩkΩt tΩrkibinin itirilmiş işlΩmΩ qabiliyyΩtini bΩrpa etmΩk üçün

görülΩn texniki tΩsirlΩrin cΩminΩ tΩmir deyilir. Tԥmir vasitԥsilԥ baş vermiş imtina vԥ

nasazlıqlar aradan qaldırılır. Texniki qulluqdan fԥrqli olaraq tԥmir tԥlԥbata (ehtiyac

olduqda) görԥ yerinԥ yetirilir.

øSTEHSALAT PROSESøNøN ƏSAS ANLAYIŞLARI

Avtonԥqliyyat müԥssisԥsindԥ istehsalat prosesi − avtonԥqliyyat vasitԥlԥrinin

texniki qulluğu vԥ tԥmiri üzrԥ işlԥrin yerinԥ yetirilmԥsindԥ iştirak edԥn istehsalat

işçilԥrinin vԥ vasitԥlԥrinin texniki tԥsirlԥrinin mԥcmusudur.

Texnoloji proses − istehsal prosesinin bir hissԥsi olub, texniki şԥrtlԥrԥ müvafiq

qaydada yerinԥ yetirilԥn işlԥrin vԥ ya ԥmԥliyatların müԥyyԥn olunmuş texnoloji

ardıcıllığıdır, onların yüksԥk keyfiyyԥtlԥ vԥ minimal xԥrclԥrlԥ yerinԥ yetirilmԥsini

tԥmin etmԥlidir. Texnoloji proses- avtomobil (aqreqat) üzԥrindԥ zaman vԥ fԥzada

yerdԥyişmԥ üzrԥ planlı vԥ ardıcıllıqla yerinԥ yetirilԥn

ԥmԥliyyatlar toplusudur.

Texnoloji proses istehsalat üçün qanun hesab edilir vԥ ondan kԥnara çıxma halları

texnoloji prosesin pozulması hesab edilmԥlidir.

Avtomobilin, onun aqreqat vԥ qovşaqlarının tԥmiri vԥ ya texniki qulluğu

müԥyyԥn texnologiya ilԥ aparılır. Avtomobilin TQ vΩ CT texnologiyası - onun

işlԥmԥ qabiliyyԥtinin tԥmin edilmԥsi mԥqsԥdilԥ texniki vԥziyyԥtinin dԥyişdirilmԥsi

metodlarının, üsullarının toplusudur.

Əmԥliyyat

− avtonԥqliyyat vasitԥsinin aqreqat, qovşaq, mexanizm vԥ

sistemlԥrinin texniki xidmԥtlԥrinin yerinԥ yetirilmԥsi üzrԥ ardıcıl hԥrԥkԥtlԥr

kompleksidir

(mԥsԥlԥn, mühԥrrikin karterindԥ yağın dԥyişdirilmԥsi, tormoz

mexanizminin nizamlanması vԥ s.).

Texniki qulluq

− nasazlıqların yaranmasının qarşısını almaq

(etibarlılığı

yüksԥltmԥk) vԥ hissԥlԥrin yeyilmԥsini azaltmaq

(ömüruzunluğunu artırmaq),

bununla da, avtomobili uzun müddԥt texniki saz vԥ işlԥmԥyԥ hazır vԥziyyԥtdԥ

saxlamaq mԥqsԥdilԥ yerinԥ yetirilԥn profilaktik ԥmԥliyyatların (yığışdırma, yuma,

bԥrkitmԥ, nizamlama, yağlama vԥ b.) mԥcmusudur.

Tԥmir − işlԥmԥ qabiliyyԥtini itirmiş avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin bԥrpasına

yönԥlmiş texniki tԥsirlԥrin (sökmԥ-yığma, mexaniki, termiki, qalvanik vԥ s. üsullarla

emal) mԥcmusudur.

Avtonԥqliyyat vasitԥsinin cari tԥmiri − onun istismarı prosesindԥ baş verԥn

imtina vԥ nasazlıqların aradan qaldırılmasıdır.

ĠĢlԥmԥ qabiliyyԥti − avtonԥqliyyat vasitԥsinin (aqreqat, qovşaq, mexanizm vԥ

sistemlԥrinin) elԥ bir vԥziyyԥtidir ki, o, öz funksiyalarını texniki sԥnԥdlԥrin tԥlԥblԥri

ilԥ müԥyyԥn olunmuş parametrlԥrlԥ yerinԥ yetirmԥyԥ qabildir.

Ġmtina − avtonԥqliyyat vasitԥsinin işlԥmԥ qabiliyyԥtinin tam vԥ ya qismԥn

itirmԥsi ilԥ baş verԥn hadisԥdir. ømtina zamanı avtonԥqliyyat vasitԥsinin işi

dayandırılır. ømtinanın baş vermԥsi hԥmişԥ nasazlığın yaranması ilԥ ԥlaqԥdardır.

Nasazlığın yaranması heç dԥ hԥmişԥ imtinanın baş vermԥsinԥ sԥbԥb olmur.

Sazlıq - avtonԥqliyyat vasitԥsinin elԥ bir vԥziyyԥtidir ki, onun bütün parametrlԥri

baxılan zaman anında texniki sԥnԥdlԥrdԥ (standartlar, texniki şԥrtlԥr vԥ b.) verilmiş

tԥlԥblԥrԥ (normativ qiymԥtlԥrԥ) uyğundur.

Nasazlıq − avtonԥqliyyat vasitԥsinin elԥ bir vԥziyyԥtidir ki, o, baxılan vaxt

anında texniki sԥnԥdlԥrdԥ

(standartlar, texniki şԥrtlԥr vԥ b.) müԥyyԥn olunmuş

tԥlԥblԥrin heç olmasa birinԥ cavab vermir vԥ ya uyğun deyildir.

Avtoservis müԥssisԥsindԥ avtomobil yerlԥri texnoloji tԥyinatına görԥ işçi vԥ

kömԥkçi postlara, gözlԥmԥ avtomobil-yerlԥrinԥ bölünür.

Avtonԥqliyyat vasitԥsinin texniki qulluğu vԥ cari tԥmiri aparılan iĢçi post −

avtonԥqliyyat vasitԥsinin üzԥrindԥ bir vԥ bir neçԥ bircins işlԥrin yerinԥ yetirilmԥsi

üçün istehsalat sahԥsinin texnoloji avadanlıqla, tԥrtibatlarla, alԥtlԥrlԥ tԥchiz edilmiş

bir hissԥsidir. øşçi postda bir vԥ ya bir neçԥ işçi yer ola bilԥr.

Resurs - obyektin istismara başladığı andan son hԥddinԥ (silinԥnԥ) qԥdԥr işlԥmԥ

müddԥtinԥ (yürüşünԥ) deyilir. Obyektin baxılan cari andan son hԥddinԥ (silinԥnԥ)

qԥdԥr işlԥmԥ müddԥtinԥ onun qalıq resursu (yürüşü) deyilir.

ĠĢçi yer − işçinin (fԥhlԥnin) konkret işi (texnoloji ԥmԥliyyatı) yerinԥ yetirmԥk

üçün istehsalat sahԥsinin texnoloji avadanlıqla, tԥrtibatlarla, alԥtlԥrlԥ tԥchiz edilmiş

bir hissԥsi olan ԥmԥk fԥaliyyԥti zonasıdır.

Texnoloji avadanlıq − texnoloji prosesin müԥyyԥn hissԥsini yerinԥ yetirmԥk

üçün tԥlԥb olunan istehsalat vasitԥlԥridir

(dԥzgahlar, stendlԥr, yuma qurğuları,

rԥnglԥmԥ kameraları vԥ s.).

Kömԥkçi post − avtomobilin texniki vԥziyyԥtini vԥ xarici görünüşünü saz

saxlamaq vԥ ya bԥrpa etmԥk üçün lazım olan texnoloji kömԥkçi ԥmԥliyyatların

bilavasitԥ avtomobildԥ yerinԥ yetirilmԥsi üçün avtomobil-yerdir. Kömԥkçi postlara

aid edilir: avtomobilin qԥbulu-tԥhvili, rԥnglԥmԥyԥ hazırlıq, rԥnglԥmԥ vԥ yumadan

sonra qurutma (ԥgԥr bu postlar stasionar texnoloji avadanlıqla tԥchiz edilmԥmişsԥ vԥ

rԥnglԥmԥ vԥ yuma postları ilԥ vahid aqreqat kimi ԥlaqԥli deyillԥrsԥ) postları.

Gözlԥmԥ avtomobil-yeri − qԥbul-tԥhvilԥ gözlԥmԥ zamanı, işçi posta növbԥ

zamanı, avtomobildԥn çıxarılmış aqreqatın, qovşağın, cihazın tԥmiri zamanı

avtomobillԥrin qoyulması (saxlanması) üçün nԥzԥrdԥ tutulmuş avtomobil-yerdir.

Avtonԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki qulluq vԥ cari tԥmirinin istehsalat prosesi ԥsas

texnoloji proseslԥrdԥn vԥ kömԥkçi işlԥrdԥn ibarԥtdir, bunların ԥsasında isԥ vahid

texnoloji marşrut durur

Avtomobillԥrin texniki qulluq vԥ tԥmir işlԥrinin yüksԥk keyfiyyԥtlԥ yerinԥ

yetirilmԥsi üçün avtoservis müԥssisԥsi zԥruri sayda postlarla, müasir texnoloji

avadanlıqla, qurğularla, cihazlarla, tԥrtibatlarla, alԥtlԥrlԥ vԥ lԥvazimatlarla, texniki

sԥnԥdlԥrlԥ tԥchiz edilir.

ĠSTĠSMAR PROSESĠNDƏ NƏQLĠYYAT VASĠTƏLƏRĠNĠN

TEXNĠKĠ VƏZĠYYƏTĠNĠN DƏYĠġMƏ SƏBƏBLƏRĠ

østismar prosesindԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin işlԥmԥ qabiliyyԥti sabit qalmır, onun

texniki-iqtisadi parametrlԥri aşağı düşür. Nԥqliyyat vasitԥsinin texniki vԥziyyԥtinin

(NVTV) dԥyişmԥsinin xarici tԥzahürlԥri bunlardır: onun dinamiki keyfiyyԥtlԥri

pislԥşir, mühԥrrikin işԥ salınması çԥtinlԥşir, yanacaq sԥrfı artır, mexanizmlԥrin

işindԥ döyüntülԥr, sԥslԥr ԥmԥlԥ gԥlir vԥ s. Bütün bunlar nԥqliyyatın aqreqat vԥ

sistemlԥrindԥ gedԥn zԥrԥrli proseslԥrin nԥticԥsidir. Belԥ proseslԥr isԥ fırlanan

kütlԥlԥrin qeyri-müntԥzԥm paylanması, mexanizmlԥrin elementlԥri

(detalları)

arasındakı texniki şԥrtlԥrin, yük, sürԥt, temperatur rejimlԥrinin pozulması vԥ s.

sԥbԥblԥr üzündԥn ԥmԥlԥ gԥlir. Zԥrԥrli proseslԥrin qarşısını tamamilԥ almaq mümkün

deyil. Lakin istismar zamanı bu proseslԥrin sürԥtini bir sıra texniki tԥdbirlԥr

(mԥsԥlԥn, TQ vԥ CT) vasitԥsilԥ lԥngitmԥk mümkündür. Mԥsԥlԥn, zԥrԥrli proseslԥrԥ

misal olaraq mühԥrrikdԥ işçi qarışığın hazırlanma vԥ yanmanın termodinamik

proseslԥrinin pozulmasını, transmissiyanın aqreqatlarında zԥrbԥli yüklԥrin

yaranmasını göstԥrmԥk olar.

Göründüyü kimi istismar zamanı nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki vԥziyyԥti

müxtԥlif sԥbԥblԥr tԥsirindԥn dԥyişir, ümumi halda bu sԥbԥblԥr aşağıdakılardır (şԥkil

2.1):

• detallarda yeyilmԥ prosesinin getmԥsi;

• hissԥlԥrdԥ korroziyanın ԥmԥlԥ gԥlmԥsi;

• detalların tԥbii olaraq köhnԥlmԥ prosesinԥ mԥruz qalması.

Sürtünmԥ vԥ yeyilmԥ

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin detalları müxtԥlif yeyilmԥlԥrԥ mԥruz qalırlar. Yeyilmԥ

nԥticԥsindԥ birlԥşmԥlԥrdԥ araboşluqlar böyüyür, mexanizmlԥrdԥ nizamlamalar

pozulur, dinamiki qüvvԥlԥr artır vԥ bütün bunların tԥsirindԥn sԥslԥr ԥmԥlԥ gԥlir,

detallar sıradan çıxır, hԥtta bԥzilԥri sınır. Yeyilmԥ, mexanizmlԥrin detalları

arasındakı

ԥlaqԥni pozmaqdan ԥlavԥ yanmanın termodinamik proseslԥrinin, işçi

qarışığının hazırlanma keyfiyyԥtinin vԥ s. bu kimi halların pozulmasına sԥbԥb olur.

Detallarda yeyilmԥnin baş vermԥ sԥbԥbi onların sԥthlԥrinin sürtünmԥyԥ mԥruz

qalmalarıdır. hmumiyyԥtlԥ üç növ sürtünmԥ mövcuddur: a) diyirlԥnmԥ; b)

sürüşmԥ sürtünmԥsi vԥ v) mürԥkkԥb sürtünmԥlԥr.

Qarşılıqlı hԥrԥkԥtdԥ olan iki sürtünԥn sԥth arasında ԥmԥlԥ gԥlԥn müqavimԥtԥ

sürtünmΩ deyilir.

DiyirlΩnmΩ sürtünmΩsi iki sԥth arasında ԥmԥlԥ gԥlԥn elԥ sürtünmԥyԥ deyilir ki,

hԥmin sԥthlԥrin toxunma nöqtԥlԥrindԥki sürԥtlԥrin qiymԥt vԥ istiqamԥti eyni olsun.

Bu sürtünmԥ ԥn çox kürԥli vԥ diyircԥkli yastıqlar üçün xarakterikdir.

Sürtünmԥdԥ iştirak edԥn sԥthlԥrin toxunma nöqtԥlԥrindԥki sürԥtlԥri qiymԥt vԥ

yaxud istiqamԥtcԥ fԥrqlԥnԥrsԥ belԥ sԥthlԥrin arasında

ԥmԥlԥ gԥlԥn sürtünmԥyԥ

sürüşmԥ sürtünmԥsi deyilir. Sürüşmԥ sürtünmԥsi dirsԥkli valın

ԥsas vԥ şatun

boyunlarında, paylayıcı valın yastıqlarında daha çox müşahidԥ edilir.

MürΩkkΩb sürtünmΩdΩ hԥm diyirlԥnmԥ vԥ hԥm dԥ sürüşmԥ sürtünmԥsi eyni

zamanda baş verir. Buna görԥ bu sürtünmԥyԥ bԥzԥn qarışıq sürtünmԥ dԥ deyilir.

Belԥ sürtünmԥ dişli çarx ötürmԥlԥrindԥ meydana çıxır.

østԥr sürtünmԥ prosesi vԥ istԥrsԥ dԥ detalların yeyilmԥsi bir sıra amillԥrdԥn

(deformasiyaların növündԥn vԥ xarakterindԥn, sürtünԥn sԥthlԥrin texniki

vԥziyyԥtindԥn, işlԥmԥ rejimindԥn, şԥraitindԥn vԥ s.) asılıdır.

Sürtünmԥnin kԥmiyyԥtcԥ xarakteristikası sürtünmԥ ԥmsalı f ilԥ qiymԥtlԥndirilir

ki, bu da sürtünmԥ qüvvԥsinim (F) detalların sԥthinԥ tԥsir edԥn xarici qüvvԥlԥrin

normalına (N) nisbԥti kimi tԥyin edilir:

f = F/N

Sürtünmԥ ԥmsalının qiymԥti materialın keyfiyyԥtindԥn, sԥthlԥrin yerdԥyişmԥ

sürԥtindԥn, onlara düşԥn yüklԥri, yağların fiziki-kimyԥvi xüsusiyyԥtlԥrindԥn,

verilmԥ üsulundan vԥ s.-dԥn asılıdır. Sürtünmԥ ԥmsalının (o cümlԥdԥn sürtünmԥ

qüvvԥsinin) qiymԥtini aşağı salmaq üçün sürtünmԥ sԥthlԥrinin arasına yağ vurulur.

Sürtünԥn sԥthlԥrin arasında yağın iştirakına görԥ detallarda üç növ sürtünmԥ

müşahidԥ edilir: a) quru; b) mayeli vԥ v) sԥrhԥd sürtünmԥlԥri.

Əgԥr sürtünmԥ qarşılıqlı

ԥlaqԥdԥ detalların bilavasitԥ materialları arasında

gedirsԥ (sürtünԥn sԥthlԥr arasında üçüncü element yoxdur) belԥ sürtünmԥyԥ quru

sürtünmΩ deyilir. Quru sürtünnmԥyԥ ilişmԥ muftasındakı, tormoz sistemindԥki

sürtünmԥlԥri misal göstԥrmԥk olar.

Əgԥr sürtünmԥ detalların sԥthlԥri arasında olan yağın layları

(molekulları)

arasında gedirsԥ, yԥni, yağ qatının qalınlığı sürtünԥn sԥthlԥrin çıxıntılarının

hündürlüyündԥn böyükdürsԥ, bu halda ԥmԥlԥ gԥlԥn sürtünmԥyԥ mayeli sürtünmΩ

deyilir. Mühԥrrikin vԥ transmissiya aqreqatlarının detalları arasındakı sürtünmԥ

mayeli sürtünmԥyԥ misaldır.

SΩrhΩd sürtünmΩsi elԥ sԥthlԥr arasında ԥmԥlԥ gԥlԥn sürtünmԥyԥ deyilir ki, hԥmin

sԥthlԥr bir-birlԥrindԥn hԥddindԥn çox nazik yağ tԥbԥqԥsi ilԥ ayrılırlar. Bu yağ

tԥbԥqԥsinin qalınlığı tԥxminԥn 0,1 mkm-na bԥrabԥr olur vԥ özü dԥ sürtünԥn sԥthlԥrin

materiallarının molekulyar ilişmԥ qüvvԥlԥrinin tԥsirindԥn detalların üzԥrinԥ

hopdurulur. Bu sürtünmԥyԥ misal olaraq dişli çarxların dişlԥri arasındakı, kürԥcikli

yastıqlardakı vԥ ümumiyyԥtlԥ yüksԥk xüsusi tԥzyiqlԥrԥ mԥruz qalan detallarda

ԥmԥlԥ gԥlԥn sürtünmԥlԥri göstԥrmԥk olar.

Praktiki olaraq nԥqliyyat vasitԥlԥrinin detallarında qarışıq sürtünmԥ

(yarım

mayeli, yarım quru) gedir.

SürtünmΩ prosesinin nΩticΩsindΩ yeyilmΩ prosesi ΩmΩlΩ gΩlir. Detalların forma,

çԥki vԥ ölçülԥrinin tԥdricԥn dԥyişmԥsinԥ yeyilmΩ prosesi deyilir. Yeyilmԥ prosesi

tԥbii olaraq bütün detallarda gedir.

Yeyilmԥ prosesinin mԥhsuluna (nԥticԥsinԥ) yeyilmΩ deyilir. Yeyilmԥ kԥmiyyԥtcԥ

sürtünԥn detalların çԥkilԥrinin vԥ ölçülԥrinin dԥyişmԥsi ilԥ qiymԥtlԥndirilir.

Yeyilmԥ prosesi adԥtԥn yeyilmԥ sürԥti vԥ yeyilmԥ gԥrginliyi (tempi, şiddԥti) ilԥ

xarakterizԥ edilir. Yeyilmԥnin mütlԥq qiymԥtinin yeyilmԥ müddԥtinԥ olan nisbԥtinԥ

yeyilmΩ sürΩti deyilir vԥ mk/saat, mq/saat, mm³/saat ilԥ ölçülür. Yeyilmԥnin mütlԥq

qiymԥtinin vahid yürüşԥ vԥ ya vahid nԥqliyyat işinԥ düşԥn miqdarına yeyilmΩ tempi

deyilir, mk/km, mk/t·km ilԥ ölçülür.

Yeyilmԥnin mütlԥq qiymԥti dedikdԥ yeyilmԥ prosesi nԥticԥsindԥ detalın

sürtünmԥ sԥthinԥ perpendikulyar istiqamԥtdԥ xԥtti ölçüsünün dԥyişmԥsi başa

düşülmԥlidir.

YEYĠLMƏNĠN NÖVLƏRĠ

hmumiyyԥtlԥ, texnikada yeyilmԥnin müxtԥlif növlԥrindԥn istifadԥ edilir.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki istismarında aşağıdakı yeyilmԥ növlԥrinԥ daha çox

tԥsadüf edilir:

1. Mexaniki yeyilmԥ.

2. Molekulyar-mexaniki yeyilmԥ.

3. Korrozion-mexaniki yeyilmԥ.

Mexaniki yeyilmԥnin özünün aşağıdakı növlԥri mövcuddur: a) abraziv yeyilmԥ;

b) plastik deformasiya nԥticԥsindԥ yaranan yeyilmԥ; v) kövrԥk dağılma tԥsirindԥn

ԥmԥlԥ gԥlԥn yeyilmԥ; q) sürtünmԥ sԥthinin yorğunluğundan törԥnԥn yeyilmԥ.

Sürtünmԥ sԥthlԥri arasına düşmüş kԥnar materialın

(elementar maddi bԥrk

hissԥciyin) kԥsmԥ vԥ ya cızma şԥklindԥ ԥmԥlԥ gԥtirdiyi yeyilmԥyԥ abraziv yeyilmԥ

deyilir. Elementar kiçik hissԥciklԥr yeyilmԥ tempini sürԥtlԥndirir. Abraziv

yeyilmԥyԥ misal olaraq avtomobilin toz vԥ palçıq düşԥ bilԥn açıq birlԥşmԥlԥrindԥki

(şkvoren-oymaq, ressor barmağı-oymaq, sükan dartqılarının kürԥcikli oynaqlarını vԥ

s.), mühԥrrikin silindr-porşen qrupunda ԥmԥlԥ gԥlԥn (hava ilԥ birlikdԥ tozun sistemԥ

daxil olması) yeyilmԥlԥri göstԥrmԥk olar.

Normadan bir neçԥ dԥfԥ böyük yüklԥr altında işlԥyԥn detallarda ԥmԥlԥ gԥlԥn

yeyilmԥyԥ plastik deformasiya tԥsirindԥn yaranan yeyilmԥ deyilir. Bu yeyilmԥnin

xarakterik xüsusiyyԥti odur ki, burada detalların çԥkisi sabit qalır, lakin ölçülԥri

dԥyişir. Bu növ yeyilmԥ yastıqlarda daha çox müşahidԥ olunur. Belԥ ki, yastıqların

üzԥrinԥ çԥkilmiş antifriksion qat yüksԥk qiyınԥtli yüklԥrin tԥsirindԥn sürüşmԥ

istiqamԥtindԥ öz yerini dԥyişir.

KövrΩk dağılmadan yaranan yeyilmԥnin mahiyyԥti odur ki, sürtünmԥ nԥticԥsindԥ

detalların sԥthlԥri kövrԥklԥşir, daha az kövrԥkliyԥ malik materialdan hazırlanmış

detalın sԥthi ovulmağa başlayır. Bu proses tԥkrar edildiyi üçün sԥthlԥrin yeyilmԥsi

şiddԥtlԥnir. Belԥ yeyilmԥyԥ kürԥcikli vԥ diyircԥkli yastıqların halqalarını,

klapanların oturma sԥthlԥrinin,

ԥsas vԥ şatun boyunlarının yastıqlarının

yeyilmԥlԥrini misal göstԥrmԥk olar. Bu növ yeyilmԥ zԥrbԥli yüklԥr altında işlԥyԥn

detallarda daha çox baş verir.

Yorğunluq tԥsirindԥn ԥmԥlԥ gԥlԥn yeyilmԥ tez-tez yüksԥk gԥrginliklԥrԥ mԥruz

qalan sԥthlԥrdԥ müşahidԥ edilir. Bu yeyilmԥ sürtünԥn sԥthlԥrdԥ mikroçatlamaların

vԥ yarıqların törԥnmԥsi ilԥ xarakterizԥ edilir. Reduktorların dişli çarxlarının işçi

sԥthlԥrindԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn yeyilmԥlԥr bu yeyilmԥyԥ misal ola bilԥr.

Sürtünmԥnin sԥthlԥrindԥ detalların materiallarının molekulyar ilişmԥ

qüvvԥlԥrinin tԥsirindԥn yaranan yeyilmԥyԥ molekulyar-mexaniki yeyilmԥ deyilir.

Sürtünԥn sԥthlԥr tamamilԥ hamar olmadıqlarından çıxıntılar vasitԥsilԥ yerli kontakt

nöqtԥlԥrinԥ malikdirlԥr. Kontakt nöqtԥlԥrin vasitԥsilԥ hԥddindԥn çox yüklԥr

ötürüldüyü üçün yüksԥk nisbi sürԥtlԥrdԥ temperatur artır, yağ qatı buxarlanır,

nԥticԥdԥ kontakt nöqtԥlԥrindԥ metal hissԥciklԥrinin ilişmԥsi yaranır. Mexanizmin

sonrakı işlԥmԥ anında bu ԥlaqԥ dağılır, sԥthlԥrin birindԥ çökmԥ, digԥrindԥ isԥ çıxıntı

ԥmԥlԥ gԥlir, yԥni, sԥthlԥrin birindԥn digԥrinԥ metal köçürülür. Bu proses tԥkrar

edildiyi üçün yeyilmԥ artır. Mexanizmlԥrin uyuşma dövrünԥ xas olan yeyilmԥni

molekulyar-mexaniki yeyilmԥyԥ misal göstԥrmԥk olar.

Sürtünԥn sԥthlԥrin materialları ilԥ ԥtraf mühitin (oksigenin) qasrşılıqlı tԥsirindԥn

ԥmԥlԥ gԥlԥn yeyilmԥyԥ korrozion-mexaniki yeyilmԥ deyilir. Havanın oksigeni

tԥsirindԥn detalların sԥthlԥrindԥ oksid tԥbԥqԥsi

ԥmԥlԥ gԥlir ki, bu da mexaniki

sürtünmԥ nԥticԥsindԥ silinir. Bu proses daim tԥkrar edilir. Korrozion-mexaniki

yeyilmԥ mühԥrrikin silindr-porşen qrupu detallarında müşahidԥ olunur

(yanacaqlarda kükürdlü vԥ üzvi turşuların olması hesabına korroziya ԥmԥlԥ gԥlir).

Yeyümԥnin dԥyiĢmԥ qanunauyğunluğu

Yeyilmԥ gԥrginliyi sürtünmԥnin işindԥn vԥ növündԥn asılı olaraq dԥyişir. hmumi

şԥkildԥ yeyilmԥ gԥrginliyi aşağıdakı riyazi ifadԥ ilԥ (analitik) qiymԥtlԥndirilir:

= cp ^m (1 − k ^vlп)

(2.2)

 ²p

burada: ds - sürtünԥn detalın xԥtti ölçülԥrinin dԥyişmԥsi; l - sürtünmԥ yolu; c vԥ

m- sürtünmԥ şԥraitindԥn asılı olan sabit kԥmiyyԥtlԥrdir; p - sԥthlԥr arasında xüsusi

tԥzyiq; k - yağ qatları arasında hidrodinamik tԥzyiqin dԥyişmԥsini tԥyin edԥn ԥmsal;

v - sürtünԥn sԥthlԥrin nisbi yerdԥyişmԥ sürԥti; μ - yağın özlülüyü; l_c

- sürtünmԥ

sԥthinin xԥtti ölçüsü; į - sürtünԥn sԥthlԥr arasındakı araboşluqdur.

Riyazi ifadԥnin k ^vlп üzvü yağ qatları vasitԥsilԥ bir sürtünmԥ sԥthindԥn digԥrinԥ

 ²p

ötürülԥn sürtünmԥ işini göstԥrir. Quru sürtünmԥdԥ yağlama materialı olmadığı üçün

= cp ^m .

olur. Bu halda quru sürtünmԥ şԥraiti üçün yeyilmԥ şiddԥtinin tԥnliyi aşağıdakı

şԥkli alır:

Yԥni, quru sürtünmԥdԥ yeyilmԥ şiddԥti ancaq xüsusi tԥzyiqdԥn asılıdır. Əgԥr

sürtünԥn sԥthlԥr arasındakı yağ qatı onları tamamilԥ bir-birlԥrindԥn ayırırsa, onda

Buna görԥ yeyilmԥ gԥrginliyi dԥ sıfıra yaxınlaşır.

østismar prosesindԥ detalların yeyilmԥ qanunauyğunluğu yürüşdԥn asılı olaraq

şԥkil ... -dԥ göstԥrilmişdir.

Yeyilmԥnin dԥyişmԥ qrafikindԥn görünür ki, yeyilmԥ prosesi avtomobilin

yürüşünԥ görԥ tԥsadüfi xarakter daşıyır. Bundan başqa o, bir sıra xüsusiyyԥtlԥrԥ

malikdir:

1. Yeyilmԥ prosesi fasilԥsiz gedԥn prosesdir, yԥni, zamanın

ԥn kiçik

dԥyişmԥlԥrinԥ raüvafıq olaraq detalların yeyilmԥsi mövcuddur.

2. Yeyilmԥ prosesinin qrafiki monoton artan ԥyridir.

Hԥr hansı detal üçün yeyilmԥ prosesinin qrafiki üç xarakterik dövrdԥn

ibarԥtdir: a) uyuşma dövrü -

l₁, b) normal istismar (yeyilmԥlԥr) dövrü -

l₂, c)

proqressiv yeyilmԥlԥr (qԥzalar) dövrü - l₃

ġԥkil Yeyilmԥ Ģiddԥtinin (J) yürüĢdԥn (l) asılı olaraq dԥyiĢmԥsi.

Qrafikdԥn görünür ki, detalın yeyilmԥ dԥrԥcԥsi OA sahԥsindԥ yüksԥkdir (uyuşma

dövründԥ). Bu onunla izah edilir ki, I dövrdԥ sürtünmԥ sԥthlԥri bir-biri ilԥ öz

çıxıntıları vasitԥsilԥ görüşür vԥ bütün yük bu çıxıntılar ilԥ bir sԥthdԥn digԥrinԥ

ötürülür. Kontakt nöqtԥlԥrindԥ xüsusi tԥzyiqin hԥqiqi qiymԥti normaya nԥzԥrԥn yüz

dԥfԥlԥrlԥ artıq olur. Çıxıntılarda xüsusi tԥzyiqin artması yağ qatının tamamilԥ aradan

çıxmasına sԥbԥb olur. Nԥticԥdԥ yeyilmԥ sürԥtlԥ gedir

(qrafikin OA hissԥsi).

Sürtünԥn sԥthlԥrin çıxıntıları yeyildikcԥ kontakt sahԥlԥri böyüyür, xüsusi tԥzyiqin

qiymԥti azalır vԥ hissԥlԥr arasında nazik yağ tԥbԥqԥsi ԥmԥlԥ gԥldiyindԥn normal

işlԥmԥ rejimi başlanır (A nöqtԥsindԥn sonra). Uyuşma dövründԥ yeyilmԥnin qiymԥti

sürtünmԥ rejimindԥn, yağlama materialından vԥ xüsusi halda, sürtünԥn sԥthlԥrin

üzԥrinԥ çԥkilmiş antifriksion qatın keyfiyyԥtindԥn asılı olaraq dԥyişir.

Detalların II dövrdԥ (AB sahԥsi) yeyilmԥsi normal yeyilmԥlԥr dövrü adlanır. Bu

dövr sabit yeyilmԥ gԥrginliyi ilԥ xarakterizԥ edilir.

Qrafikdԥn görünür ki, B nöqtԥsindԥn sonra yeyilmԥ tempi artır. Buna sԥbԥb

yağların keyfiyyԥtinin aşağı düşmԥsi vԥ nԥticԥdԥ sürtünԥn sԥthlԥr arasındakı

araboşluğun artmasıdır. III dövrdԥ qԥzalar baş verdiyi üçün ona bԥzԥn qԥza dövrü dԥ

deyilir.

Yeyilmԥnin, yԥni, araboşluğun maksimum qiymԥtindԥ (J_b ), mexanizmin f.i.ԥ.

aşağı düşdüyü üçün J_b-yΩ mexanizmin maksimum buraxıla bilԥn qiymԥti deyilir.

Aydındır ki, buna uyğun olaraq müxtԥlif birlԥşmԥlԥr üçün buraxıla bilԥn araboşluq

müxtԥlif qiymԥtlԥrԥ malik olur.

Qrafikdԥn istifadԥ edԥrԥk detalın yeyilmԥ tempini (tgα) tԥyin edԥk:

tg = ^Jb − Ju

(2.4)

l₂

burada:

- uyuşma dövrünün sonuna uyğun gԥlԥn yeyilmԥnin qiymԥtidir. l₂

detalın normal istismar yürüşüdür.

Yeyilmԥ qrafikindԥn istifadԥ edԥrԥk detalın işlԥmԥ müddԥtini (yürüşünü)

aşağıdakı kimi tԥyin edirlԥr:

+ J_b− J_u

l = l1 + l₂

= l₁

tg

l₁- uyuşma dövrünԥ müvafiq nԥqliyyat vasitԥsinin yürüşüdür.

Maşın vԥ mexanizmlԥrin ömür uzunluğuna tԥsir edԥn

ԥsas amillԥrdԥn biri

onlarda istifadԥ edilԥn yağların keyfiyyԥtidir ki, bununla detalların yeyilmԥ şiddԥti

azalır. Bunun üçün sürtünԥn sԥthlԥr bir-birlԥrindԥn nazik yağ tԥbԥqԥsi ilԥ

ayrılmalıdırlar. Yԥni, detalların materialları arasında gedԥn xarici sürtünmԥ yağ

molekulları arasında gedԥn daxili sürtünmԥ ilԥ ԥvԥz edilmԥlidir.

Bütün maşınlarda nԥzԥrdԥ tutulan yağlama sistemlԥrinin elmi

ԥsasını

hidrodinamik yağlama nԥzԥriyyԥsi tԥşkil edir. Bu nԥzԥriyyԥnin

ԥsası rus alimi

N.P.Petrov tԥrԥfmdԥn 1883-cü ildԥ qoyulmuşdur.

Bu nԥzԥriyyԥyԥ görԥ maşın vԥ mexanizmlԥrdԥ tam mayeli sürtünmԥni tԥmin

etmԥk üçün aşağıdakı iki şԥrt ödԥnilmԥlidir:

1. Sürtünԥn sԥthlԥr arasındakı yağ qatının minimum qalınlığı aşağıdakı riyazi

ifadԥ ilԥ tԥyin edilmԥlidir:

v

hmin

= k _k

burada: k_k

- detalların konstruktiv ölçülԥrindԥn asılı olan kԥmiyyԥtdir; μ - yağın

mütlԥq özlülüyü; v - sürtünmԥ sԥthlԥrinin nisbi yerdԥyişmԥ sürԥti; p - sürtünmԥ

sԥthindԥ xüsusi tԥzyiq.

2. Tam mayeli sürtünmԥni tԥmin etmԥk üçün detallar arasındakı minimum yağ

qatının qalınlığı sürtünԥn sԥthlԥr üzԥrindԥki çıxıntıların hündürlüklԥrinin cԥmindԥn

ԥn azı 1,5 dԥfԥ çox olmalıdır, yԥni:

h min ≥ 1,5 ( (h₁+ h₂) ,

h₁vԥ h₂

- uyğun olaraq val vԥ yastığın üzԥrindԥki mikroçıxıntıların maksimum

hündürlüklԥridir. Sürtünԥn sԥthlԥr arasındakı yağ qatının minimum qalınlığı ԥsasԥn

hidrodinamik tԥzyiqdԥn asılı olduğu üçün (bunu 2,6 ifadԥsindԥn dԥ görmԥk olar)

v ayrıca hesablanır vԥ ona yastığın rejim xarakterıstikası deyilir. Bu

bԥzԥn

baxımdan düzgün hesablanmış yastıq tam mayeli yağlama rejimindԥ işlԥmiş

olacaqdır.

Hidrodinamik yağlama nԥzԥriyyԥsinin yuxarıda deyilԥn ԥsasları o halda özünü

doğruldur ki, sürtünԥn sԥthlԥr arasına fasilԥsiz olaraq yağ vurulur. Bu şԥrt

ödԥnildikdԥ belԥ bԥzi hallarda birlԥşmԥlԥr yarım mayeli vԥ yaxud sԥrhԥd sürtünmԥsi

rejimindԥ işlԥmԥli olurlar. Bu hal, detallara düşԥn yüklԥrin sԥrt artması, dövrlԥr

sayının, ya da sürtünԥn sԥthlԥrin nisbi yerdԥyişmԥ sürԥtinin aşağı düşmԥsi, yağın

özlülüyünün dԥyişmԥsi vԥ n. s. ilԥ izah edilir.

YeyilmΩnin tΩyin olunma üsulları

Detalların yeyilmԥ dԥrԥcԥsini kԥmiyyԥtcԥ qiymԥtlԥndirmԥk üçün onun ԥdԥdi

ölçüsünü aşağıdakı üsulların biri ilԥ tԥyin edirlԥr:

1. Mikrometr vԥ birbaşa müşahidԥlԥr üsulları.

2. Yeyilmԥ mԥhsullarının yağda miqdarının tԥyin olunma üsulu.

3. Detalların çԥkilԥrinin tԥyin olunma üsulu.

4. Spektral analiz üsulu.

5. Süni bazalar yaratmaq üsulu.

Radioaktiv izotoplar üsulu.

Bu üsullar içԥrisindԥ mikrometr üsulu öz sadԥliyi ilԥ fԥrqlԥnir. Bu üsulun

mahiyyԥti ondan ibarԥtdir ki, detalların ölçülԥri sınaqdan qabaq vԥ sonra ölçülür.

Tԥyin edilmiş ölçülԥr arasındakı fԥrq detalın yeyilmԥ dԥrԥcԥsini göstԥrir. Bu üsulun

mԥnfi cԥhԥti odur ki, ölçülԥr yüksԥk dԥqiqliklԥ tԥyin edilԥ bilmir, çünki mikrometr

dԥqiq cihaz deyil, hԥm dԥ bu üsul mexanizmlԥrin sökülüb-yığılmasını tԥlԥb edir.

Mexanizmlԥr hԥr dԥfԥ yenidԥn yığıldıqda isԥ detallar uyuşma dövrünԥ müvafiq

xarakterlԥ yeyilir ki, bu da yeyilmԥnin mütlԥq qiymԥtinin tԥhrif olunmasına sԥbԥb

olur.

Bir sıra hallarda mexanizm vԥ aqreqatlarda sökrmԥ-yığma işlԥrini aparmamaq

üçün mikrometr üsulunun tԥkmillԥşdirilmiş formasından

- birbaşa müşahidԥlԥr

üsulundan istifadԥ edilir. Bu üsulda sınaqdan keçirilԥn

(yeyilmԥsi tԥyin edilԥn)

detalın üzԥrindԥ nԥzarԥt deşiyi açılır. øşlԥmԥ prosesindԥ hԥmin deşik kip bağlanır.

Detalın yeyilmԥ dԥrԥcԥsi optik cihazlar vasitԥsilԥ ölçülür. Bunun üçün nԥzarԥt deşiyi

vaxtaşırı açılır.

ÇΩki üsulu kiçik detalların (mԥsԥlԥn, avtomobil nԥqliyyatında üzüklԥr, içliklԥr)

yeyilmԥ dԥrԥcԥsinin tԥyin edilmԥsindԥ istifadԥ edilir. Bunun üçün detallar sınaqdan

qabaq vԥ sonra çԥkilir.

YeyilmΩ mΩhsullarının yağda miqdarının tΩyin olunma üsulu yüksԥk keyflyyԥtli

yağlama materiallarının seçilmԥsindԥ daha çox istifadԥ edilir. Bu üsulun kömԥyi ilԥ

aqreqatların vԥ mexanizmlԥrin maksimum yeyilmԥ dԥrԥcԥsi tԥyin olunur. Hԥr hansı

aqreqat işlԥdikdԥ yeyilmԥ mԥhsulları

(ԥsasԥn dԥmir) yağın içԥrisindԥ yayılmış

vԥziyyԥtdԥ olur. Yağlama sistemindԥ dövr edԥn yağın vԥ onun vahid hԥcmindԥki

yeyilmԥ mԥhsullarının miqdarını bilԥrԥk, detallardan qopan metalın

(yeyilmԥ

mԥhsulunun) çԥkisini hesablayırlar. Bu miqdara görԥ dԥ aqreqatın yeyilmԥ tempi

haqqında mühakimԥ yürüdülür, daha doğrusu, aqreqatın yeyilmԥ şiddԥti

qiymԥtlԥndirilir. Bü üsul yüksԥk dԥqiqliyԥ malik olsa da aqreqatı tԥşkil edԥn

detalların ümumi yeyilmԥ dԥrԥcԥsini (detalın materialından asılı olmayaraq) tԥyin

etmԥyԥ imkan verir. Burada müxtԥlif materiallardan hazırlanmış detalların ayrı-

ayrılıqda yeyilmԥ miqdarını tԥyin etmԥk mümkün deyil. Buna görԥ dԥ göstԥrilԥn

üsulun digԥr variantından - spektral analiz üsulundan istifadԥ edilir.

Spektral analiz üsulunda xüsusi qurğuda - spektroqrafda yeyilmԥ mԥhsullarının

miqdarı spektral analiz vasitԥsilԥ müԥyyԥn edilir. Bu üsul yüksԥk hԥssaslığa

malikdir, kimyԥvi tԥrkiblԥrinԥ görԥ detalların ayrılıqda yeyilmԥ dԥrԥcԥsini tԥyin

edir. Bunun üçün aqreqatların vԥ mexanizmlԥrin sökülmԥsi tԥlԥb edilmir.

Avtomobillԥrin texniki istismarında ԥn çox istifadԥ olunan yeyilmԥnin tԥyin

üsulu süni bazalar yaratmaq üsuludur. Bu üsulun iki variantı mövcuddur: a) iz

salma üsulu; b) oyuq açma üsulu.

øz salma üsulunda sınaqdan keçirilԥn detalın sԥthindԥ almaz piramida ilԥ iz

salınır. Piramidanın hԥndԥsi forması elԥ qԥbul edilir ki, onun diaqonalının (sürtünԥn

sԥth üzԥrindԥ salınan iz romb şԥklindԥdir) hündürlüyԥ olan nisbԥti 7-yԥ bԥrabԥrdir.

Salınan izin ölçülԥrinin, xüsusԥn dԥrinliyinin sınaqdan sonra dԥyişmԥsi (kiçilmԥsi)

detalın yeyilmԥ dԥrԥcԥsini tԥyin et-mԥyԥ imkan verir. Bu üsulda yeyilmԥnin mütlԥq

qiymԥti diaqonalların sınaqdan ԥvvԥl vԥ sonrakı qiymԥtlԥri arasındakı fԥrqin 7-yԥ

bölünmԥsi kimi tԥyin edilir (şԥkil 2.3,a). Bu üsulun mԥnfi cԥhԥti odur ki, almaz

piramida ilԥ iz saldıqda onun forması tԥhrif olunur. Bunu aradan götürmԥk üçün

oyuq açma üsulundan istifadԥ edilir.

Oyuq açma üsulu iz salma üsulunun tԥkmillԥşdirilmiş formasıdır. Burada

sınaqdan keçirilԥn sԥthin üzԥrindԥ fırlanan kԥski ilԥ 50-75 mkm dԥrinliyindԥ vԥ 2

mm uzunluğunda oyuq açılır. øşlԥmԥ prosesindԥ sԥth yeyildikcԥ oyuğun ölçülԥri

kiçilir (şԥkil 2.3,b).

Şԥkil 2.3. Süni bazalar yarataq üsulu ilԥ yeyilmԥnin tԥyin edilmԥsi: a) iz qoyma;

b) oyuq açma

Yastı vԥ silindrik sԥthlԥrin oyuğun silindrin oxu istiqamԥtindԥ yeyilmԥsi

aşağıdakı düsturla tԥyin edilir:

u = h − h = 0,125(l ² − l ² ) ¹,

Oyuğun silindrin oxuna perpendikulyar istiqamԥtdԥ yerlԥĢmԥsi zamanı

u = h − h = 0,125(l ² − l ² )(1  ¹) ,

r R

burada R - oyuğun açılma yerindԥ sürtünmԥ sԥthlԥrinin ԥyrilik radiusu, mm.

Müsbԥt işarԥsi qabarıq sԥthlԥrüçün; mԥnfi işarԥsi çökük sԥthlԥr üçün götürülür.

Digԥr işarԥlԥmԥlԥr şԥkildԥ göstԥrilib.

Oyuq açma üsulunda yeyilmԥnin mütlԥq qiymԥti (mm-lԥ) aşağıdakı riyazi ifadԥ

hesablanır:

u = h − h = 0,125(l ² − l ² ) ¹

burada: l₁

vԥ l₂

- oyuğun smaqdan qabaq vԥ sonrakı uzunluğudur, mm. r -

kԥskinin fırlanma radiusu, mm.

Bir sıra hallarda detalların yeyilmԥsini tԥyin etmԥk üçün radioaktiv izotoplar

üsulundan da istifadԥ edirlԥr. Bunun üçün mexanizm vԥ ya birlԥşmԥ sökülür,

yeyilmԥsi tԥyin edilԥcԥk detalın üzԥrinԥ radioaktiv maddԥ çԥkilir. ølişmԥ prosesindԥ

detal yeyildikcԥ radioaktiv mԥhsullar yağın içԥrisinԥ düşür. Radioaktiv mԥhsulların

miqdarını ölçmԥklԥ detalın yeyilmԥ sürԥti vԥ kԥmiyyԥti tԥyin edilir. Bu üsulun

müsbԥt cԥhԥtlԥri: yeyilmԥ prosesinin qrafiki yazıla bilԥr, yüksԥk dԥqiqliklԥ

yeyilmԥnin miqdarı tԥyin edilir, proses az vaxt tԥlԥb edir. Bunlarla yanaşı bu üsulun

mԥnfi cԥhԥtlԥri dԥ var: radioaktiv indikatorları qoymaq üçün aqreqat sökülmԥlidir,

mürԥkkԥb konstruksiyalı qurğu tԥlԥb edir, tԥhlükԥsizlik texnikası cԥhԥtdԥn ԥlverişli

deyil.

Yuxarıda göstԥrilmiş yeyilmԥnin tԥyini üsullarının hԥr hansının tԥtbiq edilmԥsi

sınaqdan keçirilԥn detalın üsula müvafiq gԥlmԥ dԥrԥcԥsindԥn, yeyilmԥnin tԥyin

olunma dԥqiqliyindԥn, sınaqların aparılma xarakterindԥn vԥ s.-dan asılıdır.

Detallarda korroziya vԥ köhnԥlmԥ prosesi

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin qovşaq vԥ detallarının ömür uzunluğunun aşağı düşmԥ

sԥbԥblԥrindԥn biri dԥ onların korroziyaya uğramaları vԥ tԥbii olaraq köhnԥlmԥ

prosesinԥ mԥruz qalmalarıdır.

Detalların, hazırlandıqları materialların

ԥtraf mühitlԥ fiziki-kimyԥvi qarşılıqlı

tԥsiri nԥticԥsindԥ dağılması prosesinԥ korroziya deyilir.

Korroziya tԥsirindԥn detalların dağılması müxtԥlif xarakter daşıyır. Bu xoşa

gԥlmԥz proses hissԥlԥrin sԥthlԥrindԥn başlanır. Korroziyanın başlanmasının xarici

ԥlamԥti sԥthlԥrin üzԥrindԥ boz, qara vԥ yaşıl lԥkԥlԥrin (materialdan asılı olaraq),

çürümԥlԥrin ԥmԥlԥ gԥlmԥsidir. Bir çox hallarda korroziya sԥthlԥrin gizli yerlԥrindԥ

yaranır vԥ get-gedԥ artır.

Metallarda gedԥn korroziya prosesini öz xarakterinԥ görԥ iki qrupa bölürlԥr: a)

elektrokimyΩvi vΩ b) kimyΩvi korroziya.

Elektrokimyԥvi korroziya mikroqalvanik elementlԥrin tԥsirindԥn elektrolitrlԥrdԥ,

özü dԥ metalların sԥthindԥ vԥ detalların qovuşma yerlԥrindԥ ԥmԥlԥ gԥlir. Metalların

sԥthi eyni cinsli olmadığı üçün bu korroziya elektronların detalın bir yerindԥn

digԥrinԥ keçmԥsi ilԥ müşayiԥt edilir. Elektrolit kimi su ilԥ sulfat turşusunun mԥhlulu

qԥbul edilir.

Elektrokimyԥvi korroziya atmosfer şԥraitindԥ vԥ maye fazalarında gedԥn

korroziyalara bölünür. Birincisi, metalın sԥthindԥ oturmuş yağış suyunun, qarın,

rütubԥtin iştirakı ilԥ, ikincisi isԥ elektrolitin alt qatlarında havanın oksigeni olmadan

gedir. Atmosfer şԥraitindԥ gedԥn korroziyaya kuzovun alt hissԥlԥrindԥ, qanadların

daxili sԥthlԥrindԥ vԥ rԥnglԥnmԥyԥn detallarda gedԥn korroziyanı misal göstԥrmԥk

olar. Soyutma sisteminin daxili divarlarında ԥmԥlԥ gԥlԥn korroziya maye fazada

gedԥn korroziyaya misaldır.

Elektrik cԥrԥyanı yaranmadan kimyԥvi reaksiyaların iştirakı ilԥ gedԥn

korroziyaya kimyΩvi korroziya deyilir. Bu korroziya da iki növdԥ özünü göstԥrir.

1. Quru qazların metalın sԥthinԥ tԥsirindԥn ԥmԥlԥ gԥlԥn kimyԥvi korroziya. Buna

misal silindr divarlarında, klapanların işçi sԥthlԥrindԥ, yanma kamerasında yaranan

korroziyanı göstԥrmԥk olar.

Qeyri-elektrolit mühitin içԥrisindԥ

ԥmԥlԥ gԥlԥn kimyԥvi korroziya. Neft

mԥhsullarının iştirakı ilԥ

(yanacaq bakının divarlarında, qida sisteminin daxili

hissԥlԥrindԥ) metalların sԥthindԥ gedԥn korroziya bu növ korroziyaya misal ola

bilԥr. Bu korroziyanın

ԥmԥlԥ gԥlmԥsinin

ԥsas sԥbԥbi yanacaqların tԥrkibindԥ

kükürdlü birlԥşmԥlԥrin vԥ üzvü turşuların olmasıdır.

Korroziyadan fԥrqli olaraq köhnԥlmԥ prosesi qeyri-metallardan hazırlanmış

detallarda

(şüşԥ, taxta, rezin vԥ s.) daha sürԥtlԥ gedir. Taxta materialından

hazırlanmış detallar çürüyür, rezin hissԥlԥr elastikliyini itirir, aşağı temperaturlarda

isԥ kövrԥklԥşir.

Köhnԥlmԥ prosesinin ԥsas sԥbԥbi ԥtraf mühitin (temperaturun, günԥş şüalarının,

nԥmliyin) detalların materiallarına göstԥrdiyi aktiv tԥsirdir.

NƏQLĠYYAT VASĠTƏLƏRĠNĠN TEXNĠKĠ

VƏZĠYYƏTĠNĠN DƏYĠġMƏSĠNƏ TƏSĠR EDƏN AMĠLLƏR

østԥnilԥn nԥqliyyat vasitԥsinin aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin işlԥmԥ müddԥti

müxtԥlifdir. Çünki istismar dövründԥ (nԥqliyyat prosesindԥ vԥ müԥssisԥ ԥrazisindԥ

saxlanıldıqda) onun texniki vԥziyyԥtinԥ müxtԥlif amillԥr tԥsir edir. Bu amillԥri

aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

Konstruksiyanın vԥ hazırlanma texnologiyasının keyfiyyԥtinin NVTV-nԥ

tԥsiri (konstruktiv-texnoloji amillԥr).

2. Istismar materiallarının keyfıyyԥtinin NVTV-nԥ tԥsiri.

3. østismar şԥraitinin NVTV-nԥ tԥsiri.

4. Texniki qulluq vԥ tԥmirin aparılma keyfiyyԥtinin NVTV-nԥ tԥsiri.

Konstruksiyanın vԥ hazırlanma texnologiyasının

keyjfiyyԥti

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin konstruksiyasının vԥ onun zavod şԥraitindԥ hazırlanma

texnologiyasının keyfiyyԥti onun imtinasizlığı, ömür uzunluğu vԥ tԥmirԥ yararlığı

ilԥ tԥyin edilir. Bu xüsusiyyԥtlԥr konstruksiyanın layihԥlԥndirilmԥsi prosesindԥ

nԥzԥrdԥ tutulur, istehsalı dövründԥ yerinԥ yetirilir

(ödԥnilir) vԥ istismar

mԥrhԥlԥsindԥ isԥ reallaşdırılır, yԥni, texniki istismarın tԥlԥb etdiyi sԥviyyԥdԥ

saxlanmaqla istifadԥ edilir.

Konstruktiv-texnoloji amillԥr ԥsasԥn aĢağıdakıları özündԥ birlԥĢdirir:

1. Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin, onun aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin konstruksiyalarının

tԥkmillԥş-dirilmԥsi.

2. Elementlԥrin, yԥni detalların hazırlanması üçün istifadԥ edilԥn materialların

keyfiyԥti.

Detalların hazırlanma texnologiyasının, qovşaqların, mexanizmlԥrin,

aqreqatların yığılmasının vԥ nizamlanmasının keyfıyyԥti.

Konstruksiyanın tΩkmillΩşdirilmΩsi dedikdԥ onun texniki imkanlarını

qiymԥtlԥndirԥn istismar keyfiyyԥtlԥrinin yaxşılaşdırılması başa düşülür. Buna

hԥmçinin birlԥşmԥlԥrdԥki araboşluqların başlanğıc qiymԥtlԥrinin, oturtmaların,

müsaidԥlԥrin vԥ bir çox texniki şԥrtlԥrin (qovuşma, eynioxluluq) düzgün seçilmԥlԥri

dԥ daxildir. Hԥrԥkԥt tԥrkibinin konstruksiyası texniki qulluq vԥ tԥmir baxımından

sԥrfԥli olmalıdır, yԥni profilaktik vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥr minimum ԥmԥk

vԥ material xԥrclԥri ilԥ yerinԥ yetirilmԥlidir. Digԥr tԥrԥfdԥn detalların yeyilmԥsini

azaltmaq üçün konstruksiyada yağlama düzgün seçilmԥli, iş rejimindԥn asılı olaraq

yüksԥk keyfiyyԥtli yağlar tԥtbiq etmԥli, eyni etibarlılıq vԥ ömür uzunluğuna malik

detallardan istifadԥ edilmԥli, bԥrkitmԥ elementlԥrinin növlԥri (çeşidlԥri) minimuma

endirilmԥli, konstruksiya avtomatlaşdırma vԥ mexaniklԥşdirmԥ vasitԥlԥrinԥ müvafiq

olmalıdır.

Detalların hazırlanması üçün işlԥdilԥn materialların keyfiyyԥti dedikdԥ ԥsasԥn

istifadԥ edilԥn materialın növü (polad, çuqun, alüminium vԥ s.) başa düşülmԥlidir.

Bundan başqa materialın kimyԥvi vԥ mexaniki xüsusiyyԥtlԥri (termiki vԥ mexaniki

emalı) dԥ mühüm rol oynayır. Adԥtԥn detalların hazırlanmasında ԥn çox yeyilmԥyԥ

mԥruz qalan detallar üçün karbonlu poladlar işlԥdilir. Hԥm yeyilmԥyԥ vԥ hԥm dԥ

yüksԥk zԥrbԥli yüklԥr altında işlԥyԥn hissԥlԥr az karbonlu legirlԥyici poladlardan

hazırlanır. Çünki bu halda detallar müԥyyԥn deformasiyaya uğrayırlar.

Detalların yeyilmԥyԥ qarşı davamlılığını yüksԥltmԥk üçün termiki vԥ mexaniki

emalın tԥsiri çox böyükdür. Belԥ ki, termiki emalın düzgün aparılmaması detallarda

daxili gԥrginliklԥr yaradır, tԥmizlik vԥ dԥqiqlik siniflԥrinin düzgün seçilmԥmԥsi isԥ

onların ömür uzunluğunu aşağı salır.

Ġstismar materiallarının keyfiyyԥti

østismar materillarının keyfiyyԥti dedikdԥ onların fiziki-kimyԥvi parametrlԥrinin

dövlԥt standartında verilmiş göstԥricilԥrinԥ müvafiq gԥlmԥ dԥrԥcԥsi başa düşülür.

Digԥr tԥrԥfdԥn istismar materiallarının göstԥricilԥri işlԥdilԥcԥyi aqreqatların

konstruktiv xüsusiyyԥtlԥrinԥ, iqlim şԥraitinԥ vԥ avtomobilin iş rejiminԥ uyğun

olmalıdır.

Avtomobilin istismar materiallarına yanacaqlar (ԥsasԥn benzin vԥ dizel), yağlar

(mühԥrrik, transmissiya vԥ plastik), texniki mayelԥr (işԥsalıcı, soyuducu, tormoz vԥ

s.) daxildir.

Benzin mühΩrriklΩrinin yanacaqları. Bu mühԥrriklԥrdԥ yanacaq kimi benzinlԥr

işlԥdilir. Benzinlԥrin avtomobil detallarının yeyilmԥsinԥ tԥsir edԥn vԥ istismar

xüsusiyyԥtlԥrini qiymԥtlԥndirԥn ԥsas fıziki-kimyԥvi göstԥricilԥri bunlardır: fraksiya

tԥrkibi, detonasiyaya qarşı davamlılığı, benzinin tԥrkibindԥ kükürdün, kükürdlü

birlԥşmԥlԥrin, mineral (suda hԥll olunan) vԥ üzvü turşuların, hԥmçinin qԥlԥvilԥrin

miqdarı.

BenzinlΩrin istismar keyfiyyΩtlΩrini xarakterizΩ edΩn Ωsas fiziki-kimyԥvi

xassԥlԥri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

а) mühԥrrikin imtinasız işinԥ tԥsir edԥn — fraksiya tԥrkibi , doymuş buxarların

tԥzyiqi, mexaniki qarışıqların vԥ suyun olması;

b) mühԥrrikin gücünԥ vԥ benzin sԥrfinԥ tԥsir edԥn — detonasiyaya davamlılıq,

benzinin sıxlığı;

c) mühԥrrikin yeyilmԥsinԥ, texniki qulluq vԥ tԥmir xԥrclԥrinԥ tԥsir edԥn,—

stabillik, çöküntü ԥmԥlԥ gԥtirmԥyԥ meyllilik, korroziya aqressivliyi.

Fraksiya tΩrkibi yanacağın miqdarı ilԥ

(%-lԥ) onun qovulma temperaturu

arasındakı asılılığı göstԥrir

(yanacağın müԥyyԥn temperaturda qaynayıb ayrılan

hissԥsinԥ fraksiya deyilir). Fraksiya tԥrkibi yanacağın buxarlanma qabiliyyԥtini

xarakterizԥ edir. Buradan aydınlaşır ki, işçi qarışığının lazımi tԥrkibdԥ vԥ

keyfiyyԥtdԥ hazırlanması fraksiya tԥrkibindԥn asılıdır. Fraksiya tԥrkibinin

xarakterizԥ etmԥk üçün standartda benzinin

10,

50,

90%-nin vԥ son qovulma

temperaturları göstԥrilmişdir. Bir sıra hallarda benzinlԥrin başlanğıc qovulma

temperaturları da verilir.

Qovulma temperaturlarının qiymԥtlԥrindԥn asılı olaraq benzinlԥrdԥ işԥsalıcı (baş),

orta vԥ çԥtin buxarlana bilԥn fraksiyaların olması haqqında mühakimԥ yürüdülür.

Benzinlԥrin qovulma temperaturlan aşağı olduqca soyuq havalarda mühԥrrikin işԥ

düşmԥsi asanlaşır. Lakin qovulma temperaturu hԥddindԥn çox kiçik olduqda isti

havalarda qida borularında

«buxar tıxacı»

ԥmԥlԥ gԥlir ki, bu da mühԥrrikin

işlԥmԥsinԥ mane olur. Benzinlԥrin qovulma temperaturları (hԥmçinin son qovulma

temperaturu) yuxarı olduqda onlar çԥtin buxarlanır

(xüsusԥn soyuq havalarda),

silindrin divarlarındakı yağı sıyırıb karterԥ tökür, yağın keyfiyyԥti pislԥşir, bunun

nԥticԥsindԥ isԥ detalların yeyilmԥ dԥrԥcԥsi yüksԥlir, yanacaq sԥrfi artır vԥ s. Bu

deyilԥn xoşa gԥlmԥz halların qarşısını almaq üçün benzinlԥrin qovulma

temperaturları normalaşdırılır. Müasir avtmobil benzinlԥri üçün qovulma

temperaturları aşağıdakı

sԥrhԥdlԥrdԥ dԥyişir.

Başlanğıc qovulma temperaturu

30- 65°C

10%-nin---―------―---

45- 85°C

50%-nin---―--

‖ ---

100-125°C

90%-nin---―

‖---

160-180°C

Son

---―

-―---

185-200°C

Benzinlԥrin ԥsas istismar keyfiyyԥtlԥrindԥn biri dԥ onların detonasiyaya qarşı

davamlılığıdır. Mühԥrrik detonasiya ilԥ işlԥdikdԥ mexanizmlԥrin detallarına tԥsir

edԥn dinamiki yüklԥrin miqdarı artır, temperaturun yüksԥlmԥsindԥn araboşluqlarda

yağlar buxarlanır vԥ ya yanır. Nԥticԥdԥ mühԥrrikin ümumi yeyilmԥ dԥrԥcԥsi

dԥfԥlԥrlԥ artır. øşçi qarışığı detonasiya ilԥ yandıqda alovun yayılma sürԥti 1500-2500

m/san.-yԥ (normal yanmadan 100 dԥfԥ çox) çatır. Mühԥrrikdԥ detonasiya ilԥ yanma

getdikdԥ silindrlԥrdԥ tԥzyiq sıçrayışla artır. Detonasiya ilԥ yanmada mühԥrrikin

detalları qızır, o, sԥrt vԥ qeyri-müntԥzԥm işlԥyir, gücü aşağı düşür, yanacaq sԥrfi isԥ

artır (şԥkil 3.1). Bütün bunlara görԥ mühԥrrikin ömür uzunluğu azalır. Benzinlԥrin

detonasiyaya qarşı davamlılığı oktan

ԥdԥdi ilԥ qiymԥtlԥndirilir. Oktan ΩdΩdi

izooktanla normal heptan qarışığındakı izooktanın %-lΩ miqdarına deyilir ki, bu

qarışığın detonasiyaya davamlılığı sınaqdan keçirilԥn benzinin detonasiya

davamlılığına bԥrabԥr olur. Oktan ԥdԥdi yüksԥldikcԥ benzinin istismar keyfiyyԥtlԥri

yaxşılaşır, o cümlԥdԥn detonasiyaya davamlılığı artır.

Verilmiş benzin üçün oktan ԥdԥdi etalon yanacağa görԥ sınaq üsulu ilԥ tԥyin

olunur. Buna görԥ dԥyişԥn sıxma dԥrԥcԥsinԥ malik bir silindrli mühԥrriki olan

standart qurğulardan istifadԥ edilir. Oktan ԥdԥdi motor (MON) vԥ tԥdqiqat (RON)

üsullarının biri ilԥ tԥyin edilir. Tԥrkibindԥ aromatik vԥ izoparafinli

karbohidrogenlԥri olan benzinlԥr yüksԥk detonasiya davamlılığına malikdir.

Benzinlԥrin tԥrkibindԥ kükürdlü vԥ qatranlı birlԥşmԥlԥrin olması onların detonasiya

davamlılığını aşağı salır. Benzinlԥrin oktan

ԥdԥdini yüksԥltmԥk üçün onların

tԥrkibinԥ yüksԥk oktanlı birlԥşmԥlԥr - antidetonatorlar ԥlavԥ edirlԥr. Antidetonator

kiml etil mayelԥrindԥn

(TC-1, P-9) daha çox istifadԥ edilirdi.

1997-ci ildԥn

Azԥrbaycan Respublikasında bu antidetonator qadağan olunmuşdur.

Oktan ԥdԥdi

Şԥikil . Gücün (N∙m) vԥ yanacaq sԥrfinin (Q) oktan ԥdԥdindԥn asılılıq ԥyrilԥri.

1 - gücün aşağı düşmԥsi; 2 - yanacaq sԥrfinin artması.

Mühԥrrikin detallarının yeyilmԥ şiddԥtini artıran amillԥrdԥn biri benzinin

tԥrkibindԥ kükürdün olmasıdır. Benzinin tԥrkibindԥ

0,003% kükürd olduqda

mühԥrrik detallarının yeyilmԥsini vahid qԥbul etsԥk, kükürdün miqdarı 0,1 %-ԥ

çatdırıldıqda yeyilmԥ 2,7 dԥfԥ, 0,2%-ԥ çatdırıldıqda isԥ detalların yeyilmԥsi 3,9 dԥfԥ

artır. Kükürdün yanacağın tԥrikbindԥ olması silindrlԥrin, porşen üzüklԥrinin,

klapanların vԥ digԥr mühԥrrik detallarının yeyilmԥlԥrini sürԥtlԥndirmԥklԥ bԥrabԥr

yanma kamerasında qurumun ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur. Bunun nԥticԥsindԥ isԥ

mühԥrrikin istilik rejimi pozulur, karter yağının köhnԥlmԥ prosesi sürԥtlԥnir,

yanacaq sԥrfi artır. Qurumun vԥ hԥmçinin sorma kollektorunda çöküntülԥrin

yaranma sԥbԥblԥrindԥn biri dԥ benzinin tԥrkibindԥ qatranlı birlԥşmԥlԥrin olmasıdır.

Buna görԥ standartda benzinin tԥrkibindԥ qatranlı birlԥşmԥlԥrin olması

mԥhdudlaşdırılır (istehsalatda - 7mq/100ml, istismarda -15 mq/100 ml).

Mühԥrrik detallarının yeyilmԥsindԥ mineral vԥ üzvü turşuların, hԥmçinin

qԥlԥvilԥrin dԥ rolu az deyil. Dövlԥt standartına görԥ yanacaqların tԥrikbindԥ

göstԥrilԥn zԥrԥrli birlԥşmԥlԥr olmamalıdır. Buna görԥ benzinlԥrin tԥrkibi kԥmiyyԥt

nöqteyi-nԥzԥrindԥn deyil, keyfiyyԥtcԥ yoxlanılır, yԥni turşuların vԥ qԥlԥvilԥrin

miqdarı deyil, ancaq onların olub-olmaması tԥyin edilir.

Dizel yanacaqları. Bu yanacaqların mühԥrrikin detallarının yeyilmԥ şiddԥtinԥ

tԥsir edԥm ԥsas istisrmar parametrlԥri aşağıdakılardır: yanacağın özlülüyü, öz-özünԥ

alışma qabiliyyԥti, fraksiya tԥrkibi, yanacağın tԥrkibindԥ kükürdlü, qatranlı,

mexaniki qarışıqların olması, suyun miqdarı.

Dizel yanacaqlarının istismar keyfiyyԥtlԥrini xarakterizԥ edԥn

ԥsas fiziki-

kimyԥvi xassԥlԥri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

а) yanacağın vurulmasını müԥyyԥn edԥn — yanacağın özlülüyü, aşağı temperatur

xassԥlԥri, mexaniki qarışıqların vԥ suyun olması;

b) yanıcı qarışıq ԥmԥlԥ gԥtirmԥni müԥyyԥn edԥn — özlülük, sıxlıq, fraksiya

tԥrkibi, doymuş buxarların tԥzyiqi, sԥthi gԥrilmԥ, yanacaq buxarlarının ԥtraf mühitԥ

diffuziya etmԥ qabiliyyԥti, gizli buxarlanma istiliyi, istilik tutumu;

c) yanmanı müԥyyԥn edԥn — öz-özünԥ alışma qabiliyyԥti, setan ԥdԥdi.

Dizel mühԥrriklԥrindԥ işçi qarışığının hazırlanmasında vԥ yanmasında yanacağın

özlülüyü

ԥsas rol oynayır. Özlülük yanacaq nasosunun vԥ forsunkanın ömür

uzunluğuna da tԥsir edir.

Yanacağın özlülüyü normadan kiçik olduqda şırnağın konus bucağı artır,

yanacağın yanma kamerasına nüfuz etmԥ qabiliyyԥti azalır (eyni cinsli işçi qarışığı

hazırlanması baxımından), forsunka vԥ yanacaq nasosunun birlԥşmԥlԥrindԥn

sızmalar meydana çıxır, detalların yeyilmԥsi artır. Yüksԥk özlülüyԥ malik dizel

yanacağından istifadԥ etdikdԥ isԥ onun püskürmԥ qabiliyyԥti pislԥşir, müԥyyԥn

hissԥsi qurumun ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur, işçi qarışığının hazırlanma prosesi

pislԥşdiyi üçün yanacaq sԥrfi artır, işlԥnmiş qazlar tüstülü çıxır. Yanacağın özlülüyü

ilԥ ԥlaqԥdar olan zԥrԥrli proseslԥrin qarşısını almaq üçün onun kinematik özlülüyü

normalaşdırılır. Müasir dizel yanacaqlarının kinematik özlülüyü (20°C-dԥ) 1,5-6

sSt. arasında dԥyişir.

Dizel yanacağının ԥsas istismar keyfiyyԥtlԥrindԥn biri onun öz-özünΩ alışma

qabiliyyԥtidir. Alışdırma mԥnbԥlԥri olmadan yanacağın alışma

(alovlanma)

xüsusiyyԥtinԥ onun öz-özünԥ alışma qabiliyyԥti deyilir. Mühԥrrikin normal işlԥmԥsi

üçün yanacaq vaxtında alışmalı, sԥlis yanmalı, silindrlԥrdԥ tԥzyiq müntԥzԥm

artmalıdır. Ancaq bu halda mühԥrrik yumşaq rejimdԥ işlԥyԥ bilԥr. Yanacaq vaxtında

alışmasa

(geciksԥ) mühԥrrik sԥrt rejimdԥ işlԥmԥli olur ki, bu da benzin

mühԥrriklԥrindԥ detonasiya ilԥ yanmanı xatırladır. Dizel mühԥrriki sԥrt rejimdԥ

işlԥdikdԥ onun detalları hԥddindԥn çox yüklԥnir, tez sıradan çıxır, mühԥrrikin gücü

aşağı düşür, yanacaq sԥrfi artır.

Dizel yanacağının öz-özünԥ alışma qabiliyyԥti setan ԥdԥdi ilԥ qiymԥtlԥndirilir.

Setan ԥdԥdi bir silindrli mühԥrrikdԥ sınaq üsulu ilԥ (tԥdqiq edilԥn yanacaq vԥ etalon

qarışıqda işlԥtmԥklԥ) tԥyin edilir. Etalon yanacaq kimi iki karbohidrogenin qarışığı

götürülür ki, bunlardan biri (setan - ) asan, digԥri isԥ (α - metilnaftalin) çԥtin alışır.

Göstԥrilԥn iki karbohidrogen qarışığındakı setanın %-lԥ miqdarı yanacağın setan

ԥdԥdini göstԥrir ki, bu da verilmiş (etalon) yanacağın öz-özünԥ alışma qabililyyԥtinԥ

bԥrabԥrdir.

Setan

ԥdԥdi yanacağın tԥrkibindԥ olan karbohidrogenlԥrin sinfindԥn asılıdır.

Parafin karbohidrogenlԥri olan yanacaqların setan

ԥdԥdi

ԥn böyük, aromatik

karbohidrogenlԥri olan dizel yanacaqlarının setan

ԥdԥdi isԥ kiçik olur. Naften

karbohidrogenlԥri aralıq hal tԥşikl edirlԥr. Mühԥrrikin işԥ salınma anındakı

yeyilmԥlԥrini azaltmaq üçün setan

ԥdԥdi yüksԥk olmalıdır ki, soyuq havalarda

mühԥrrik asanlıqla işԥ düşsün. Setan ԥdԥdi xüsusi aşqarlar vasitԥsilԥ yüksԥldilir.

Yüksԥk aşqar kimi ԥn çox izopropilnitrat istifadԥ edilir. Lakin setan

ԥdԥdinin

normadan böyük olması hԥm texniki vԥ hԥm dԥ iqtisadi cԥhԥtdԥn ԥlverişli deyil.

Belԥ ki, setan

ԥdԥdi

60-dan çox olduqda, yanacaq silindrԥ düşԥn kimi sürԥtlԥ

buxarlanaraq hava ilԥ tam qarışa bilmir. Bunun nԥticԥsindԥ natamam yanma gedir,

mühԥrrikin qԥnaԥtliliyi tԥmin edilmir.

Dizel yanacaqlarının fraksiya tΩrkibi onun buxarlanma qabiliyyԥtini xarakterizԥ

edir. Yüngül fraksiya tԥrkibinԥ malik dizel yanacaqlarının buxarlanma qabiliyyԥti

yaxşı olmadığı üçün alışma vaxtında getmir, mühԥrrik aşağı temperaturlarda çԥtin

işԥ düşür. Dizel yanacaqlarının fraksiya tԥrkibini xarakterizԥ etmԥk üçün onların 10,

50, 90, 96 vԥ 98%-nin qovulma temperaturları verilir.

Mühԥrrik detallarının yeyilmԥsinԥ tԥsir edԥn

ԥsas amillԥrdԥn biri yanacağın

tԥrkibindԥ kükürdün olmasıdır. Xüsusԥn soyutma sistemindԥ temperatur aşağı

olduqda bu xüsusiyyԥt özünü daha çox büruzԥ verir. Tԥdqiqatlar göstԥrir ki,

soyutma sistemindԥ suyun temperaturu

70°C-dԥn

35°C-yԥ düşdükdԥ detalların

yeyilmԥ dԥrԥcԥsi tԥxminԥn 4 dԥfԥ artır. Bu cԥhԥtdԥn mühԥrrikin optimal temperatur

rejimi gözlԥnilmԥlidir ki, korrozion-mexaniki yeyilmԥlԥr azalsın. Kükürdün,

qatranların, mineral vԥ üzvü turşuların yanacaqların tԥrkibindԥ olmaları yağın

köhnԥlmԥ prosesini sürԥtlԥndirir, qurum vԥ çöküntülԥr ԥmԥlԥ gԥtirir, bir cinsli işçi

qarışığının alınmasına müqavimԥt göstԥrir vԥ ümumiyyԥtlԥ, mühԥrrikin normal

işlԥmԥsini pozur.

Dizel yanacaqlarında suyun vԥ mexaniki qarışıqların olması mԥnfi

temperaturlarda buz kristallarının yaranmasına (bununla bir sıra elementlԥrin maye

buraxma qabiliyyԥti azalır), süzgԥclԥrin tutulmasına sԥbԥb olur, detalların yeyilmԥ

sԥviyyԥsini yüksԥldir vԥ s. bu kimi mԥnfi tԥsirlԥrԥ gԥtirib çıxarır.

MühΩrrik yağları. Yağların mühԥrrikin texniki vԥziyyԥtinin dԥyişmԥsinԥ tԥsir

edԥn ԥsas göstԥricilԥri bunlardır: özlülük, yeyilmԥyԥ qarşı davamlılığı, korroziya

xüsusiyyԥtlԥri, kimyԥvi sabitliyi, mexaniki qarışıqların vԥ suyun olmaması.

Yağların özlülüyü

ԥsasԥn onların kimyԥvi tԥrkibindԥn asılıdır. Yağların

özlülüyünü yaxşılaşdırmaq üçün xüsusi aşqarlardan istifadԥ edilir. Özlülük

temperaturdan asılı olaraq dԥyişir. Buna görԥ çox vaxt özlülüyün temperaturdan asılı

olaraq dԥyişmԥ qanunauyğunluğunu müԥyyԥn etmԥk üçün özlülük-temperatur

xarakteristikaları tԥrtib edilir.

Kiçik özlülüyԥ malik yağların bir sıra üstün cԥhԥtlԥri var: yaxşı istilik ötürmԥ

qabiliyyԥtinԥ malikdir, araboşluğu kiçik olan birlԥşmԥlԥrԥ sԥrbԥst daxil ola bilir,

mühԥrrikin işԥ salma anındakı yeyilmԥlԥrini azaldır, sürtünmԥyԥ sԥrf olunan gücü

aşağı salır. Bunlarla yanaşı bu yağlar üzüklԥrin arasından yanma kamerasına

keçԥrԥk itkilԥrԥ sԥbԥb olur, yağlama sisteminin magistralında tԥzyiqi aşağı salır vԥ s.

Yüksԥk özlülüyԥ malik yağlar silindrlԥrdԥ porşen üzüklԥrinin kipliyini artırır,

yanma kamerasından karterԥ keçԥn qazların qarşısını alır, yağın sԥrfini azaldır

(bununla qurumun miqdarı aşağı düşür), kiplԥşmԥ yerlԥrindԥn sızmırlar.

Bu xüsusiyyԥtlԥri nԥzԥr alaraq yağların özlülüyü elԥ normalaşır ki, hissԥlԥr

arasında hԥmişԥ mayeli sürtünmԥ tԥmin edilmiş olsun. Mühԥrrik yağları üçün

standartda kinematik özlülük

(100°C-dԥ sSt ilԥ) vԥ özlülüyün indeksi

normalaşdırılır. Bundan başqa yağlar üçün dinamik vԥ şԥrti özlülüklԥr dԥ tԥyin

edilir.

Mühԥrrik yağlarının yeyilmԥyԥ qarşı davamlılığı yağlanılan sԥthlԥrin üzԥrindԥ

nazik yağ qatının ԥmԥlԥ gԥlmԥsi ilԥ xarakterizԥ edilir. Yaranan yağ qatının qalınlığı

elԥ olmalıdır ki, sürtünmԥdԥ iştirak edԥn detalların sԥthlԥri arasında xarici sürtünmԥ

getmԥsin. Bu sürtünmԥ yağ layları arasındakı daxili sürtünmԥ ilԥ

(ona bԥzԥn

hidrodinamik sürtünmԥ dԥ deyilir)

ԥvԥz edilsin. Yağların yeyilmԥyԥ qarşı

davamlılığını yüksԥltmԥk üçün onlara yağlama xüsusiyyԥtlԥrini yaxşılaşdıran

aşqarlar qarışdırılır.

Yağların korroziya xüsusiyyԥtlԥri onların içԥrisindԥ suda hԥll olunan vԥ üzvü

turşuların, hԥmçinin qԥlԥvilԥrin miqdarı ilԥ qiymԥtlԥndirilir. Detalların üzԥrindԥ

korroziyanın yaranma sԥbԥblԥrindԥn biri dԥ yağın tԥrkibindԥ suyun olmasıdır.

Mühԥrrik detalları içԥrisindԥ korroziyaya ԥn çox mԥruz qalan qurğuşunlu tuncdan

hazırlanmış (dizel mühԥrriklԥrindԥ) yastıqlardır. Korroziyanın qarşısını müԥyyԥn

qԥdԥr almaq üçün yağlara çox funksiyalı aşqarlar daxil edirlԥr. Oksidlԥşdirici

amillԥrin tԥsirindԥn yağların öz fıziki-kimyԥvi xüsusiyyԥtlԥrinin uzun müddԥt

saxlaya bilmԥ qabiliyyԥtinԥ onların kimyԥvi sabitliyi deyilir. Mühԥrrik uzun müddԥt

işlԥdikdԥ onun detallarının üzԥrindԥ qurum, lak birlşmԥlԥri, karterdԥ isԥ çöküntülԥr

yığılır. Bu zԥrԥrli birlԥşmԥlԥr yağın oksidlԥşmԥsi

(karterdԥki havanın oksigeni

tԥsirindԥn) nԥticԥsindԥ yaranır.

Aparılan tԥdqiqatlar göstԥrir ki, porşenin dib hissԥsindԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn qurumun

qalınlığı sԥrf olunan yağın miqdarından asılı deyil, ancaq mühԥrrikin istilik

rejimindԥn asılıdır. Mühԥrrikin temperaturu artdıqca qurumun qalınlığı azalır. Yağın

keyfiyyԥti vԥ sԥrfi qurumun yaranma sürԥtinԥ tԥsir edir (mühԥrrikin ilk işlԥmԥ

müddԥtindԥ). Qurumun qalınlığı müԥyyԥn qiymԥtԥ çatdıqdan sonra sabit qalır.

Qurumun yaranma sürԥtinԥ hԥmçinin yanacağın keyfiyyԥti vԥ işçi qarışığının tԥrkibi

dԥ böyük tԥsir göstԥrir.

Lak birlԥşmԥlԥri ԥsasԥn porşen vԥ onun üzüklԥrindԥki nazik yağ tԥbԥqԥsinin

oksidlԥşmԥsi nԥticԥsindԥ yaranır. Bu sԥbԥbdԥn üzüklԥr porşen kanallarında

(qanovlarında) pԥrçimlԥnir, işlԥmԥ qabiliyyԥtini itirir, mühԥrrikdԥ kompressiya aşağı

düşür, yanacaq sԥrfi artır, işlԥnmiş qazlar karterԥ keçir, yağm köhnԥlmԥ prosesi

sürԥtlԥnir vԥ s.

Mühԥrrikin normal işlԥmԥsinԥ aşağı temperaturlarda ԥmԥlԥ gԥlԥn çöküntülԥr dԥ

tԥsir edirlԥr. Çöküntülԥrin tԥsirindԥn süzgԥclԥr tutulur, yağ qԥbuledicinin toru işlԥmԥ

qabiliyyԥtini itirir. Bu zԥrԥrli proseslԥrin tԥsirindԥn hissԥlԥrԥ vԥ xüsusԥn yastıqlara

yağ vurulmadığından onlar sürԥtlԥ yeyilԥrԥk sıradan çıxır.

Mühԥrrik yağlarında mexaniki qarışıqların olması hissԥlԥr arasında mayeli

sürtünmԥni pozduğu üçün (abraziv yeyilmԥnin hesabına) detalların yeyilmԥ şiddԥti

artır, suyun olması isԥ korroziyanın vԥ aşağı temperaturlarda buz kristallarının

ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur.

Transmissiya yağları. Avtomobilin güc ötürücü aqreqatları yüksԥk yük vԥ sürԥt

rejimlԥrindԥ işlԥyirlԥr. Aqreqatların detalları üçün

ԥsasԥn sԥrhԥd sürtünmԥsi

xarakterikdir. Dişli çarxları vԥ yastıqları müxtԥlif zԥdԥlԥrdԥn vԥ yeyilmԥlԥrdԥn

qorumaq üçün transmissiya yağları sürtünԥn sԥthlԥrdԥ yüksԥk xüsusi tԥzyiqlԥrdԥ

minimum yağ tԥbԥqԥsi ԥmԥlԥ gԥtirmԥ qabiliyyԥtinԥ malik olmalıdırlar. Transmissiya

yağlarının aşağı temperaturlarda işlԥmԥ qabiliyyԥtinin saxlanılması üçün onların

özlülük-temperatur xüsusiyyԥtlԥri yüksԥk olmalıdır, xüsusԥn donma temperaturları

aşağı olmalıdır.

Transmissiya yağları mühԥrrik yağlarından fԥrqli olaraq yüksԥk xüsusi

tԥzyiqlԥrdԥ işlԥyirlԥr. Bu baxımdan onların bütün istismar göstԥricilԥri

(Dövlԥt

standartında verilԥn) qԥnaԥtbԥxş olmalıdır.

Transmissiya yağları üçün ԥn tԥhlükԥli hallardan biri onların içԥrisindԥ mexaniki

qarışıqların olmasıdır. Bu qarışıqların hissԥciklԥri dişli çarxların dişlԥri vԥ

yastıqların sԥthlԥri arasına düşԥrԥk müxtԥlif xarakterli yeyilmԥlԥr ԥmԥlԥ gԥtirir.

Standarta görԥ transmissiya yağlarının içԥrisindԥ mineral turşu vԥ qԥlԥvilԥrin

olmasına yol verilmir.

Plastik yağlar. Avtomobilin bir çox açıq birlԥşmԥlԥri üçün yağlama materialı

kimi plastik yağlardan (bu yağlara bԥzԥn konsistent yağlar da deyilir) istifadԥ edilir.

Bu yağların istifadԥ edilmԥsi vaxt itkisi ilԥ ԥlaqԥdar olduğundan yeni avtomobillԥr

layihԥ etdikdԥ açıq birlԥşmԥlԥrin sayı mümkün qԥdԥr azaldılır. Bu mԥqsԥdlԥ rezin

materiallardan vԥ plastik kütlԥlԥrdԥn, yüksԥk keyfiyyԥtli yağlardan vԥ avtomatik

tԥsir edԥn yağlama qurğularından geniş istifadԥ edilir.

Plastik yağlar sürtünmԥ qovşaqlarına kiçik tԥzyiq altında vurulmalı, sürtünԥn

sԥthlԥri kԥnar zԥrԥrli birlԥşmԥlԥrdԥn qorumalı, korroziya ԥmԥlԥ gԥtirmԥmԥli vԥ s. bu

kimi tԥlԥblԥri tԥmin etmԥlidirlԥr.

Plastik yağların işlԥmԥ qabiliyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn ԥsas istismar göstԥricisi

effektiv özlülükdür. Effektiv özlülük yağın reoloji xüsusiyyԥtlԥrini, yԥni, müxtԥlif

mexaniki yüklԥrin tԥsirindԥn öz formasını dԥyişmԥ qabiliyyԥtini xarakterizԥ edir. O,

yağ qatlarının sürüşmԥ gԥrginliyindԥn vԥ sürԥtindԥn asılıdır. Plastik yağın açıq

birlԥşmԥlԥrԥ daxil olması effektiv özlülükdԥn asılıdır. Bu özlülük artdıqca yağın

nöqtԥlԥrԥ vurulması çԥtinlԥşir.

Plastik yağların hԥqiqi yağlama qabiliyyԥti damcı düşmΩ temperaturu ilԥ

qiymԥtlԥndirilir. Bu göstԥrici yağın hansı temperatura qԥdԥr öz işlԥmԥ qabiliyyԥtinin

saxlanılmasını müԥyyԥn edir. Əgԥr plastik yağın damcı düşmԥ temperaturu yastığın

(qovşağın) normal işlԥmԥ temperaturundan aşağıdırsa, onda yağ birlԥşmԥdԥn axır,

detallar sürԥtlԥ yeyilib sıradan çıxır. Bu halın qarşısını almaq üçün damcı düşmԥ

temperaturu sürtünmԥdԥ iştirak edԥn detalların temperaturundan

10-15 °C böyük qԥbul edilir.

Açıq birlԥşmԥlԥrin ömür uzunluğu vԥ etibarlı yağlanması plastik yağların

kimyԥvi sabitliyindԥn dԥ çox asılıdır, yԥni, bu yağlar oksidlԥşmԥyԥ qarşı davamlı

olmalıdırlar. Korrozion-mexaniki yeyilmԥnin qarşısını almaq üçün plastik yağların

tԥrkibindԥ qԥlԥvi vԥ su, abraziv yeyilmԥnin baş vermԥmԥsi üçün isԥ mexaniki

qarışıqlar olmamalıdır.

Plastik yağlar bir sıra mԥnfi xüsusiyyԥtlԥrԥ malik olduqları üçün

(aşağı

temperaturlarda yağlama qabiliyyԥtini itirir, qovşaqlara yüksԥk tԥzyiq altında

vurulur, istehsalının maya dԥyԥri yüksԥkdir vԥ s.) son zamanlar bu yağlar

avtomobillԥrin konstruksiyalarında az işlԥdilir. Arıtq bir sıra hallarda plastik

yağların ԥvԥzinԥ transmissiya yağları istifadԥ edilir.

Soyuducu mayelΩr. Mühԥrrikin soyutma sistemindԥ soyuducu maye kimi su vԥ

antifrizdԥn istifadԥ edilir.

Suyun sistemdԥ istifadԥ olunmasının yararlılıq dԥrԥcԥsini qiymԥtlԥndirԥn ԥsas

göstԥrici onun codluğudur

(sԥrtliyidir). Bundan başqa suyun keyfiyyԥti onun

şԥffaflığı, qԥlԥviliyi, turşuluğu vԥ oksidlԥşmԥ qabiliyyԥti ilԥ dԥ qiymԥtlԥndirilir.

Suyun codluğu dedikdԥ bir litr suda olan kalsium vԥ ya maqnezium duzlarının

miqdarı başa düşülür, özü dԥ milliqram-ekvivalent ilԥ ölçülür (mq.-ekv./l). Dövlԥt

standartına görԥ suyun tԥrkibindԥ 20,04 mq/l kalsium vԥ ya 12,16 mq/1. maqnezium

duzu varsa, belԥ suyun codluğu 1 mq. ekv. hesab edilir.

Soyutma sistemindԥ yüksԥk codluğa malik sular işlԥtdikdԥ soyutma

köynԥklԥrinin divarlarında, blok başlığında vԥ radiator borularında fasilԥsiz olaraq

ԥrp ԥmԥlԥ gԥlir. Ərp yarandıqdan sonra istilik keçirmԥ pislԥşir, bununla mühԥrrikin

istilik rejimi pozulur, hԥtta bԥzԥn qızır. Ərpin tԥmizlԥnmԥsi üçün xüsusi yuyucu

vasitԥlԥr tԥlԥb edilir. Mühԥrrikdԥ normal işlԥmԥ rejimini tԥmin etmԥk üçün yumşaq

sulardan istifadԥ edilir.

Soyuq iqlim zonalarında istismar edilԥn avtomobillԥrin soyutma sistemlԥrindԥ

aşağı donma temperaturuna malik mayelԥr - antifrizlԥr istifadԥ edilir.

Ġstismar Ģԥratinin tԥsiri

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin istismar şԥraiti bir çox amillԥrlԥ xarakterizԥ edilir.

Bunların hԥr birinin ayrılıqda NVTV-nԥ tԥsirini öyrԥnmԥk üçün bütün amillԥri şԥrti

olaraq aşağıdakı qruplara bölmԥk olar:

1. Yol şԥraiti.

2. øqlim şԥraiti.

3. ødarԥ edilmԥ üsulu (avtomobil nԥqliyyatında).

4. Müԥssisԥ ԥrazisindԥ saxlanma üsulu.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin istismar edildiyi yol şΩraiti dedikdԥ yolun tipi, yol örtüyünün

texniki vԥziyyԥti, yolun mailliyi, havanın tozlanma dԥrԥcԥsi vԥ hԥrԥkԥtin gԥrginliyi

nԥzԥrdԥ tutulur. Yol şԥraitindԥn asılı olaraq dirsԥkli valın dövrlԥr sayı, mühԥrrikin

gücündԥn vԥ burucu momentindԥn istifadԥ dԥrԥcԥsi dԥyişir. Yol şԥraiti hԥmçinin güc

ötürücü aqreqatların, hԥrԥkԥt hissԥlԥrinin vԥ asqıların elastik elementlԥrinin işlԥmԥ

rejimlԥrinԥ dԥ çox tԥsir edir.

Tԥcrübԥlԥr göstԥrir ki, yaxşı vԥziyyԥtdԥ olan torpaq yollarda avtomobilin texniki

sürԥti asfalt-beton yollardakı sürԥtindԥn 1,3-1,4 dԥfԥ azdır (avtomobil nԥqliyyatı

üçün). Pis yollarda avtomobilin texniki sürԥtinin aşağı düşmԥ sԥbԥblԥri onun

dinamiki keyfiyyԥtlԥrinin tam istifadԥ edilԥ bilmԥmԥsi ilԥ izah olunur.

Mühԥrrikin işlԥmԥ rejiminin onun detallarının yeyilmԥsinԥ böyük tԥsiri var (şԥkil

3.4). Qrafikdԥn görünür ki, minimum yeyilmԥ dԥrԥcԥsi dirsԥkli valın 1200-2000

dövrlԥrindԥ ԥldԥ edilir. Yuxarı dövrlԥrdԥ yeyilmԥnin artması mühԥrrikin temperatur

rejiminin vԥ yağlama şԥraitinin pozulması ilԥ izah edilir. Aşağı dövrlԥrdԥ

yeyilmԥnin yüksԥk olması isԥ onunla ԥlaqԥdardır ki, yağın hissԥlԥr arasına vurulma

sürԥti kiçik olduğundan sürtünԥn sԥthlԥrdԥ tam mayeli sürtünmԥ tԥmin edilmir.

Yol şԥratinin avtomobilin texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsirini nԥzԥrdԥn keçirԥk.

Şԥkil 2. Mühԥrrikin yeyilmԥ dԥrԥcԥsinin (J, mq./l000 km.)

dövrlԥr sayından (n, d/dԥq.) asılılığı

Avtomobilin müxtԥlif yol şԥraitindԥ işlԥdilmԥsi dirsԥkli valın dövrlԥr sayının tez-

tez dԥyişmԥsinԥ sԥbԥb olur. Bu isԥ benzin mühԥrriklԥinrdԥ işçi qarışığının

hazırlanma texnologiyasını pozur, sorma borusunun divarlarında maye yanacaq qatı

çökür. Əgԥr mühԥrrikin qΩrarlaşmış rejimindΩ yanacaq qatının miqdarı verilԥn

benzinin 1-2%-ni tԥşkil edirsԥ, bԥzi xoşa gԥlmԥyԥn rejimlԥrdԥ isԥ bu rԥqԥm 15-20%-

ԥ çatır. Bu yanacağın müԥyyԥn hissԥsi silindrlԥrԥ keçir, buxarlana bilmir, silindr

divarlarından yağı sıyırır, karterԥ tökür, yağı durulaşdırır. Yağın keyfiyyԥti

pislԥşdiyi üçün detallar yeyilir, onların ömür uzunluğu azalır.

Avtomobilin pis yollarda

(karyerlԥrdԥ, daşlıq, dağlıq vԥ nahamar yerlԥrdԥ)

istismarı ilԥ ԥlaqԥdar olaraq detallarının yeyilmԥ dԥrԥcԥsinin yüksԥk olması onunla

izah edilir ki, qeyri-müntΩzΩm iş rejiminin tԥsirindԥn zԥrbԥli yüklԥr meydana çıxır,

sürtünԥn sԥthlԥrin yağlanma rejimi pozulur, aqreqatlar tez-tez dԥyişԥn rejimlԥrdԥ

işlԥmԥli olur, mexanizmlԥrdԥ sԥslԥr

ԥmԥlԥ gԥlir vԥ s. Mԥsԥlԥn, silindr-porşen

qrupunun detallarının yeyilmԥsinin ԥsas sԥbԥbi sürtünԥn sԥthlԥrin üzԥrinԥ hava ilԥ

daxil olan tozun ԥn kiçik hissԥciklԥrinin - kvarsın düşmԥsidir. Dirsԥk-sürgüqolu vԥ

qazpaylama mexanizmlԥrinin yeyilmԥ şiddԥtinin artmasına sԥbԥb abraziv

hissԥciklԥrin göstԥrdiyi tԥsirdir.

Yol şԥraiti avtomobilin elastik elementlԥrinin işlԥmԥ müddԥtinԥ dԥ böyük tԥsir

göstԥrir. Tԥdqiqatlar göstԥrir ki, asfalt-beton yollarda istismar edilԥn avtomobil

ressorunun ömür uzunluğu 150-160 min km. olduğu halda nahamar torpaq vԥ daşlı

yollarda ressorun xidmԥt yürüşü 15-16 min km-ԥ enir. Göründüyü kimi ressorun

işlԥmԥ müddԥti orta hesabla 10 dԥfԥ azalır. Bu fԥrq ressor lövhԥlԥrindԥ tez-tez

dԥyişԥn xarakterli gԥrginliklԥrin tԥsiri ilԥ izah edilir.

Yolun texniki vԥziyyԥti transmissiya aqreqatlarının işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ dԥ mԥnfi

tԥsir göstԥrir. Avtomobil çԥtin keçilԥn yol şԥraitindԥ istismar edildikdԥ onun kiçik

ötürmԥlԥrdԥ işlԥdilmԥ müddԥti yüksԥlir, tez-tez ilişmԥ muftasından vԥ sürԥtlԥr

(ötürmԥlԥr) qutusundan istifadԥ edilir ki, bunun nԥticԥsindԥ aqreqatların ömür

uzunluğu qısalır. Yol şԥraiti transmissiya detallarının yeyilmԥsinԥ dԥ öz tԥsirini

göstԥrir. Avtomobilin asfalt-beton yoldakı yeyilmԥlԥrini vahid qԥbul etsԥk, onda bir

sıra tԥdqiqatlara görԥ çınqıllı yollardakı yeyilmԥlԥri 2,41, torpaq yollardakı qiymԥti

isԥ 1,98-ԥ bԥrabԥr olur.

Yol şԥraiti avtomobilin tormoz sisteminԥ vԥ sükan idarԥsinԥ, aparan tԥkԥrlԥrin

yastıqlarına, hԥrԥkԥt hissԥlԥrinԥ dԥ öz tԥsirini göstԥrir. Burada zԥrԥrli halların

qarşısını almaq üçün imkan daxilindԥ optimal hԥrԥkԥt sürԥti seçmԥli, normal

yağlama şԥraiti tԥmin etmԥli, detalların normadan çox yüklԥnmԥsinin qarşısını

almalı vԥ s. bu kimi tԥdbirlԥr yerinԥ yetirilmԥlidir.

øqlim şΩraiti ԥtraf mühitin orta illik temperaturu, onun minimum vԥ maksimum

qiymԥtlԥri, yağıntıların miqdarı, havanın rütubԥtliyi vԥ barometrik tԥzyiqi ilԥ

xarakterizԥ edilir. øqlim şԥraiti nԥinki nԥqliyyat vasitԥsinin texniki vԥziyyԥtinԥ hԥtta

yolun xarakterinԥ dԥ tԥsir edir.

Aşağı temperaturlarda konstruksiyada baş verԥn imtinaların vԥ nasazlıqların sayı

artır. Tԥdqiqatlar göstԥrir ki, qış aylarında avtomobilin aqreqat vԥ mexanizmlԥrindԥ

baş verԥn imtinaların sayı yay aylarına nisbԥtԥn 1,5-2 dԥfԥ çoxdur.

Avtmombillԥrin yüksԥk temperatur şԥraitindԥ istismar edilmԥsi dԥ çԥtinliklԥrlԥ

ԥlaqԥdardır. Belԥ ki, havanın temperaturu 40-50°C-yԥ çatdıqda avtomobilin istilik,

yük vΩ sürΩt rejimlΩri dԥyişir.

øqlim şԥraitinin avtomobilin texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsiri onunla xarakterizԥ edilir

ki, temperaturun tԥsirindԥn konstruksiya poladlarının, metal

ԥrintilԥrin, plastik

kütlԥlԥrin, rezin vԥ digԥr materialların fiziki-kimyԥvi, hԥmçinin mexaniki

keyfiyyԥtlԥri dԥyişir. Bunlardan

ԥlavԥ avtomobillԥrdԥ işlԥdilԥn istismar

materiallarının tԥrkibi vԥ istismar xüsusiyyԥtlԥri iqlim şԥraitindԥn asılı olaraq

müxtԥlif sԥrhԥdlԥrdԥ dԥyişir. Havanın temperaturunun aşağı düşmԥsi detalların

kövrԥklԥşmԥsinԥ

(xüsusԥn plastik kütlԥlԥrin), rezin materialların işlԥmԥ

qabiliyyԥtinin itirilmԥsinԥ, soyuducu mayenin (suyun) donmasına, mühԥrrikin çԥtin

işԥ düşmԥsinԥ vԥ s. xoşa gԥlmԥyԥn hallara sԥbԥb olur.

Havanın rütubԥtliliyinin yüksԥk olması detalların korroziyaya uğramalarına

sԥbԥb olur. Nԥticԥdԥ metalların yorğunluq hԥddi aşağı düşür, onların elastikliyi vԥ

möhkԥmliyi azalır, detalların yeyilmԥ dԥrԥcԥsi yüksԥlir vԥ s. zԥrԥrli proseslԥr

yaranır.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsir göstԥrԥn

ԥsas amillԥrdԥn biri dԥ

mühԥrrikin istilik rejimidir. Bu rejim havanın temperaturu, avtomobilin yüklԥnmԥ

dԥrԥcԥsi vԥ sürԥti, onun yük altında boş dayanma müddԥti, texniki qulluğun

aparılma keyfiyyԥti ilԥ müԥyyԥn edilir. østilik rejimindԥn asılı olaraq mühԥrrikin

yeiylmԥ dԥrԥcԥsi dԥyişir (şԥkil 3.5). Qrafikdԥn görünür ki, temperatur 80°C-dԥn

aşağı düşԥn kimi silindr divarlarının yeyilmԥ şiddԥti kԥskin surԥtdԥ artır. Bu, aşağı

temperaturlarda silindrlԥrdԥ yağlama rejiminin dԥyişmԥsi ilԥ izah edilir. Belԥ ki,

istilik rejiminin pozulması yanacağın fraksiya tԥrkibinԥ (tozlanmaya) tԥsir etdiyi

üçün normal işçi qarışığı alınmır, maye şԥklindԥ qalan yanacaq silindrin

divarlarındakı yağı sıyırır, yeyilmԥlԥrin miqdarını artırır. Mühԥrrikin silindrlԥrini

korrozion - mexaniki yeyilmԥdԥn qorumaq üçün onların yuxarı hissԥlԥrinԥ gilizlԥr

qoyulur.

Aparılan elmi tԥdqiqatlar göstԥrir ki, ümumi şԥkildԥ mühԥrrikin detallarının

yeyilmԥ dԥrԥcԥsi soyutma sistemindԥ suyun vԥ karterdԥ yağın temperaturu 50°C-

dԥn aşağı düşdükdԥ böyük sürԥtlԥ artır.

Şԥkil . Silindr divarlarının yeyilmԥ tempinin (J, mm./l000km.)

temperaturdan (t, °C) asılı olaraq dԥyişmԥsi.

Ətraf mühitin temperaturu aşağı düşԥndԥ avtomobilin güc ötürücü

mexanizmlԥrindԥ müqavimԥtlԥr yüksԥlir. Bu müqavimԥtlԥrin qiymԥtinԥ

ԥsasԥn

transmissiyanın aqreqatlarındakı yağların düzgün seçilmԥsi detalların yeyilmԥsini

azaltmaqla bԥrabԥr yanacaq sԥrfini aşağı salır.

Mühԥrrikin optimal istilik rejimini saxlamaqla avtomobilin ömür uzunluğunu

artırmaq olur. Benzin mühԥrriklԥrindԥ bu rejim soyutma sistemindԥ suyun

temperaturu

80-85°C, dizel mühԥrriklԥrindԥ isԥ

85-90°C olduqda

ԥldԥ edilir.

Bununla hԥm dԥ temperatur rejimi saxlanılır. Termostatın tԥtbiq edilmԥsi

mühԥrrikin qızma vaxtını vԥ detalların yeyilmԥ gԥrginliyini azaldır.

Avtomobilin idarΩ edilmΩsi dedikdԥ onun yol hԥrԥkԥtinin qaydaları ԥsasında

optimal hԥrԥkԥt rejimlԥrinin seçilmԥsi başa düşülmԥlidir. Bundan başqa yolda

profilaktik vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥri yerinԥ yetirmԥk dԥ (mexanizm vԥ

aqreqatlara texniki qulluq, kiçik nasazlıqların aradan qaldırılması) bu anlayışa

daxildir.

ødarԥ edilmԥ keyfiyyԥtindԥn asılı olaraq avtomobilin aqreqat vԥ mexanizmlԥri

müxtԥlif rejimlԥrdԥ işlԥmԥli olur. Belԥ ki, güc ötürücü vԥ hԥrԥkԥt hissԥlԥrinin

detallarına düşԥn dinamiki yüklԥrin qiymԥti, mühԥrrikin istilik rejimi vԥ s. dԥyişir.

Eyni markalı avtomobillԥr eyni istismar şԥraitindԥ işlԥdikdԥ

(texniki qulluq vԥ

saxlanma üsulu da eynidir), lakin müxtԥlif sԥviyyԥli sürücülԥr tԥrԥfindԥn idarԥ

edildikdԥ tԥmirlԥr arası yürüş 1,5-2 dԥfԥ fԥrqli alınır, texniki sürԥt 9-11% dԥyişir.

Buna görԥ tԥcrübԥli sürücülԥr avtomobili idarԥ etdikdԥ ona sԥlis sürԥtlԥnmԥ verir,

ilişmԥ muftasından, sürԥtlԥr qutusundan vԥ tormoz sistemindԥn imkan daxilindԥ az

istifadԥ edir, mühԥrrikin işԥ düşmԥsi vԥ qızdırılması qaydalarına riayԥt edir,

hԥmçinin onun istilik vԥ yağlama rejimlԥrini gözlԥyirlԥr.

Avtomobilin idarԥ edilmԥ keyfıyyԥti idarԥ edilmԥnin üsulu vԥ ustalığı ilԥ

xarakterizԥ olunur. østismar prosesindԥ avtomobil aşağıdakı üsullarla idarԥ edilir:

1. ømpulsiv idarԥ edilmԥ

(sürԥtlԥnmԥ-diyirlԥnmԥ) üsulu

- avtomobilԥ düz

ötürmԥdԥ sürԥtlԥnmԥ verilir, sonra sürԥtlԥr qutusunun dԥstԥyi neytral vԥziyyԥtԥ

gԥtirilir, avtomobil sürԥtlԥnmԥ zamanı aldığı enerjinin hesabına ԥtalԥtlԥ diyirlԥnir.

Bu üsul ԥsasԥn enişlԥrdԥ vԥ avtomobili dayandırmaq lazım gԥldikdԥ istifadԥ edilir.

ømpulsiv üsulun müsbԥt cԥhԥti odur ki, yanacağa

5-6% qԥnaԥt edilir. Lakin

sürԥtlԥnmԥ rejimlԥrindԥ detalların yeyilmԥ dԥrԥcԥsi 25-40% artır.

2. Sabit sürԥtlԥrdԥ idarԥ edilmԥ üsulu - bu üsulun mahiyyԥti ondan ibarԥtdir ki,

yol şԥraitinԥ vԥ hԥrԥkԥt qaydalarına müvafiq olaraq avtomobil sabit sürԥtlԥrdԥ

sürülür. Bu üsuldan enişli yollarda istifadԥ edildikdԥ mühԥrrik transmissiyadan

ayrılmadığı üçün avtomobilin mühԥrrik hesabına

(xüsusԥn kiçik ötürmԥlԥrdԥ)

tormozlanma zԥruriliyi yaranır. Buna görԥ isԥ mühԥrrik detallarının yeyilmԥ tempi

artır.

Qarışıq idarԥ edilmԥ üsulu

- yolun texniki vԥziyyԥtindԥn asılı olaraq

yuxarıdakı iki üsulun müsbԥt cԥhԥtlԥrini özündԥ birlԥşdirir.

ødarԥ edilmԥ ustalığı avtomobilin normal yanacaq sԥrfini vԥ hԥrԥkԥtin

tԥhlükԥsizliyini gözlԥmԥk şԥrtilԥ yüksԥk texniki sürԥtlԥrdԥ sürülmԥsi ilԥ

qiymԥtlԥndirilir. ødarԥ edilmԥ ustalığının ԥsas göstԥricilԥri bunlardır: tormozlardan

istifadԥ olunmanın minimum sayı, sürԥt vԥ yük rejimlԥrinin düzgün seçilmԥsi,

sürԥtlԥnmԥnin sԥlis yerinԥ yetirilmԥsi vԥ s. ødarԥ edilmԥ ustalığı yüksԥk olduqda

avtomobilin tԥmirlԥr arası yürüşü 60%, yanacaq qԥnaԥtliliyi 30%, texniki sürԥt 20%

artır.

Avtomobilin müԥssisԥ

ԥrazisindԥ texniki vԥziyyԥtinin qorunub mühafizԥ

edilmԥsi saxlanma üsulundan asılıdır. Aydındır ki, avtomobil günün müԥyyԥn

hissԥsini avtonԥqliyyat müԥssisԥsinin ԥrazisindԥ keçirmԥli olur. Saxlanma elԥ tԥşkil

olunmalıdır ki, avtomobilin texniki vԥziyyԥtinԥ xԥlԥl gԥlmԥsin.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin saxlanma üsulunun keyfiyyԥti iqlim şԥraitindԥn vԥ hԥrԥkԥt

tԥrkibinin tipindԥn asılı olaraq açıq meydançalarda vԥ binalarda saxlanma

üsullarının hansının düzgün olaraq tԥtbiq edilmԥsi ilԥ xarakterizԥ edilir.

Avtomobilin texniki vԥziyyԥti soyuq havalarda çox dԥyişir. Aşağı temperaturların

avtomobilin texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsirini azaltmaq üçün hԥrԥkԥt tԥrkibi açıq

meydançalarda saxlanıldıqda müxtԥlif texniki - iqtisadi tԥdbirlԥr hԥyata keçirilir.

Minik avtomobillԥri vԥ avtobuslar üçün

ԥsas aqreqat sayılan banın ömür

uzunluğunun artırılması baxımından onların binalarda saxlanılması mԥqsԥdԥ daha

uyğundur. Yük avtomobillԥri isԥ açıq meydançalarda saxlanılır.

Texniki qulluq vԥ tԥmirin aparılma keyfiyyԥtinin tԥsiri

østismar prosesindԥ nԥqliyyat vasitԥsinin işԥ texniki hazırlığını saxlamaq,

etibarlılığını vԥ ömür uzunluğunu yüksԥltmԥk üçün müԥyyԥn yürüşlԥrdԥn sonra

hԥrԥkԥt tԥrkibinԥ kompleks texniki-tԥşkilati tԥdbirlԥr yerinԥ yetirilir ki, bu da texniki

qulluq demԥkdir. Texniki qulluq hԥrԥkԥt tԥrkibindԥ baş verԥ bilԥcԥk nasazlıqların

qarşısını alır.

Əgԥr texniki qulluqda nԥzԥrdԥ tutulan işlԥr vaxtında vԥ keyfiyyԥtlԥ yerinԥ

yetirilmԥsԥ ԥhԥmiyyԥtsiz sayılan ԥn kiçik nasazlıq elԥ imtinaların ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ

sԥbԥb olar ki, bunların aradan qaldırılması üçün böyük miqdarda ԥmԥk vԥ material

xԥrclԥri tԥlԥb edilir. Bundan ԥlavԥ nԥqliyyatın tԥmirdԥ boş dayanma müddԥti artdığı

üçün onun mԥhsuldarlığı azalır. Buna görԥ dԥ texniki qulluq işlԥri ԥvvԥlcԥdԥn tԥrtib

edilmiş qrafik

ԥsasında yerinԥ yetirilmԥlidir. TQ-nin aparılma keyfiyyԥtini

yüksԥltmԥk üçün avtomobil zonaya gԥlmԥzdԥn qabaq diaqnostika postunda (vԥ ya

xԥttindԥ) yoxlanmalıdır.

Nԥqliyyat vasitԥsindԥn maksimum istifadԥ etmԥk vԥ onun mԥhsuldar olmayan

vaxtını azaltmaq üçün TQ-nin rejimi (onun növlԥri, aparılma periodikliyi, görülԥn

işlԥr vԥ iş hԥcmi) istismar şԥraitinԥ vԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin konstruktiv

xüsusiyyԥtlԥrinԥ müvafiq olmalıdır. Belԥ ki, müxtԥlif istismar şԥraiti üçün müxtԥlif

rejimlԥr tԥrtib olunmalıdır. Lakin bütün hallarda orta istismar şԥraiti üçün tԥrtib

edilmiş TQ-nin rejimi konkret nԥqliyyat növü üçün (onların spesifik xüsusiyyԥtlԥri

nԥzԥr alınmaqla) müxtԥlif korreksiya ԥmsalları vasitԥsilԥ düzlԥndirilmԥlidir.

Avtomobilin texniki hazırlığının yüksԥk olması üçün texniki qulluq işlԥri

keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥlidir. Əks tԥqdirdԥ onun aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin

resursu azalır. Mԥsԥlԥn, şinlԥrdԥ tԥzyiqin normadan

20% aşağı olması, onların

yürüşünü 25% azaldır, qabaq oxda çarxların rastlaşmasının normadan 3-4mm fԥrqli

olması, yanacaq sԥrfini 11-12% artırır, tormoz mexanizmindԥ araboşluğun 0,5 mm-

dԥn 1 mm-ԥ qԥdԥr artması tormozlama yolunu 20% yüksԥldir.

Amortizasiya yürüşü daxilindԥ avtomobil bir neçԥ dԥfԥ müxtԥlif xarakterli

tԥmirlԥrԥ mԥruz qalır. Avtomobilin tԥmiri ԥsasԥn ANM-dԥ yerinԥ yetirilir. ANM-nin

tԥcrübԥlԥri göstԥrir ki, yeni avtomobillԥrin ԥsaslı tԥmir yürüşü ԥsaslı tԥmir keçmiş

avtomobillԥrin normativ yürüşündԥn 2,5-3 dԥfԥ artıq olur. Bu onunla izah edilir ki,

avtomobilin tԥmiri aşağı keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilir.

Nԥqliyyat vasitԥsi tԥmir edilԥrkԥn onun aqreqat vԥ mexanizmlԥri tamamilԥ tԥzԥ,

tԥmir olunmuş vԥ istismara yararlı detallardan yığılır. Bütün detalların texniki

şԥrtlԥrԥ müvafiq gԥl-mԥlԥrini fԥrz etsԥk, tԥmirin keyfiyyԥti yığılma texnologiyası vԥ

nizamlama işlԥrinin düzgün aparılması ilԥ qiymԥtlԥndirilir.

Bundan başqa tԥmirin keyfiyyԥti avtotԥmir zavodu şԥraitindԥ hazırlanan bir çox

hissԥlԥrin (detalların) mexaniki xüsusiyyԥtlԥrinin texniki şԥrtlԥrdԥn kԥnar olmaları

nԥticԥsindԥ aşağı düşür.

Materialların tԥrkiblԥrinin, çԥkilԥrinin, emal növlԥrinin düzgün seçilmԥsi tԥmirin

keyfiyyԥtinԥ xüsusi tԥsir göstԥrir. Aqreqat vԥ mexanizmlԥrin yığılmasında

araboşluqlar, oturtmalar, musaidԥlԥr, gԥrilmԥlԥr texniki şԥrtlԥr ԥsasında seçildikdԥ,

yüksԥk mԥhsuldarlığa malik cihazlardan, qurğulardan, tԥrtibatlardan istifadԥ

edildikdԥ tԥmirin keyfiyyԥti yüksԥlir. Tԥmirin keyfiyyԥtinin yüksԥlmԥsindԥ

istehsalat prosesindԥ işlԥdilԥn yuyucu mԥhlulların vԥ mayelԥrin, detalların sԥthlԥrini

tԥmizlԥmԥk üçün istifadԥ edilԥn tԥmizlԥmԥ üsullarının da tԥsiri var.

hmumiyyԥtlԥ, konstruktiv-texnoloji amillԥr nԥqliyyat vasitԥsinin istismar

keyfiyyԥtlԥrinin yüksԥldilmԥsinԥ xidmԥt etmԥlidir. Mԥsԥlԥn, konstruktiv-texnoloji

amillԥrin AN-nin texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsirinԥ aid bir neçԥ misal göstԥrԥk.

Mühԥrrikin daim tԥkmillԥşdirilmԥsinԥ baxmayaraq o, hal-hazırda avtomobilin ԥn

az ömür uzunluğuna malik aqreqatlarından biridir. Mühԥrrikin resursu avtomobilin

ԥsaslı tԥmir yürüşünün 60-70%-ni, onun işlԥmԥ qabiliyyԥtini saxlamaq üçün isԥ

bütün xԥrclԥrin 20-22%-ni [11] tԥşkil edir. Mühԥrrikin normal işini tԥmin edԥn ԥsas

elementlԥrdԥn biri yağlama siste-midir. Son zamanlar bu sistemin

tԥkmilbşdirilmԥsinԥ xüsusi fikir verilir. Mԥlum olduğu kimi yağlama sisteminin

düzgün müԥyyԥn edilmԥsi nԥinki detalların yeyilmԥsini azaldır, hԥm dԥ birbşmԥbrdԥ

dinamiki qüwԥbrin yaranmasının qarşısını alır. Buna görԥ yağlama sistemindԥ

işlԥdilԥn yağ nasosları yüksԥk mԥhsuldarlığa hesablanır ki, bununla mühԥrrikin

istԥnilԥn rejimindԥ hissԥlԥrin arasına yağın vurulması tԥmin edilir. Bu isԥ nasosun

konstruksiyası ilԥ

ԥlaqԥdardır. Dişli çarxların ölçülԥrinin, dişbrin profıllԥrinin,

araboşluqların düzgün tԥyin olunması yağ nasosunun normal işlԥmԥ qabiliyyԥtini

tԥmin edir. Yağlama sistemindԥ olan yağın soyudulması üçün yağ ventilyatoru,

tԥkmillԥşdirilmiş tԥmizlԥmԥ üçün narın vԥ kobud süzgԥclԥr vԥ s. nԥzԥrdԥ tutulur.

Mühԥrrik detallarının yeyilmԥsi onun temperatur rejimindԥn dԥ asılıdır.

Mühԥrrikin normal tcmperatur rejimini saxlamaq üçün termostatdan istifadԥ edilir.

Porşenlԥrin ömür uzunluğunu artırmaq üçün onların işlԥk sahԥlԥrinԥ sürmԥ çԥkilir.

Son zamanlar porşen üzüklԥrinin üzԥrinԥ xromdan nazik qat çԥkilir, konus şԥkilli

xromlaşdırılraış polad üzüklԥrdԥn istifadԥ olunur, dirsԥkli valın boyunları üçün

üçqat nazik içliklԥr işlԥdilir. Soyuq havalarda mühԥrrikin asan işԥ salınmasını tԥmin

etmԥk üçün fԥrdi işԥ salıcı qurğulardan, güclü starterlardan geniş istifadԥ edilir.

ølişmԥ muftasının ömür uzunluğunu vԥ etibarlığını yüksԥltmԥk mԥqsԥdilԥ

üzlüklԥr yüksԥk keyfiyyԥtli antifriksion materiallardan hazırlanır. Ötürmԥlԥr

qutusunda çԥp vԥ spiral dişli çarxlardan, yastıqların mԥcburi yağlama sistemindԥn,

ötürmԥlԥrin sԥlis vԥ sԥssiz yerinԥ yetirilmԥsi üçün sinxronizatorlardan istifadԥ edilir.

Kardan ötürmԥsinin işlԥmԥ müddԥtini uzatmaq üçün iynԥvarı yastıqlar düzgün

seçilmԥli, yaxşı kiplԥşdirilmԥli, sԥmԥrԥli yağlama aparılmalı, xaçvarı barmağın

yığılma texnologiyası texniki şԥrtlԥr ԥsasında yerinԥ yetirilmԥlidir.

Hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyini tԥmin etmԥk üçün tormoz sisteminin vԥ sükan

idarԥsinin tԥkmillԥşdirilmԥsinԥ xüsusi fikir verilmԥlidir. Buna görԥ tormoz qԥliblԥri

yüksԥk keyfiyyԥtli friksion materiallardan istehsal edilir. Əks tԥqdirdԥ yüksԥk

temperaturalarda

(400-450°C) sürtünmԥ azalır, tormozlama yolu artdığı üçün

qԥzaların ԥmԥlԥ gԥlmԥ ehtimalı artır. Soyutmanı yaxşılaşdırmaq üçün barabanların

sԥthindԥ qabırğalar düzԥldilir, diskli tormozlar tԥtbiq edilir vԥ sükan idarԥsindԥ

hidrogüclԥndiricilԥr geniş istifadԥ edilir.

NƏQLĠYYAT VASĠTƏLƏRĠNĠN ETĠBARLILIĞI

Etibarlılıq nԥzԥriyyԥsi, riyazi aparatı vԥ statistik üsulu

Texnikanın digԥr sahԥlԥrindԥ olduğu kimi

(xüsusԥn radiotexnikada vԥ

maşınqayırmada) nԥqliyyat vasitԥlԥrinin etibarlı işlԥmԥsi ilԥ dԥ etibarlılıq

nԥzԥriyyԥsi mԥşğul olur. hmumi halda etibarlılıq nԥzԥriyyԥsi maşın vԥ

mexanizmlԥrin köhnԥlmԥ proseslԥrini nԥzԥrdԥn keçirir, yԥni onların keyfiyyԥtlԥrinin

zamana görԥ dԥyişmԥ qanunauyğunluqlarını öyrԥnir. Tamamilԥ saz olan hԥr hansı

bir maşın müxtԥlif sԥbԥblԥrԥ görԥ istifadԥ edilmԥdikdԥ belԥ o, müԥyyԥn müddԥt

keçdikdԥn sonra öz işlԥmԥ qabiliyyԥtini bir qԥdԥr itirir.

østismar olunan maşın vԥ mexanizmlԥrin işlԥmԥ qabiliyyԥtinin itirilmԥsinin ԥsas

sԥbԥbi yüklԥrin tԥsirindԥn detalların materiallarında daxili gԥrginliklԥrin (yorğunluq

hԥddinin) artması nԥticԥsindԥ onların dağılmaları, yeyilmԥ proseslԥrinin tԥsirindԥn

birlԥşmԥlԥrdԥki araboşluqların dԥyişmԥsi, dinamiki vԥ zԥrbԥli qüvvԥlԥrin tԥsirindԥn

birlԥşmԥlԥrdԥ sԥslԥrin vԥ döyüntülԥrin yaranması, temperaturun yüksԥlmԥsi

nԥticԥsindԥ bԥzi detalların iş ԥsnasında bir-birinԥ pԥrçim olunması vԥ s. amillԥrdir.

Bu xüsusiyyԥtlԥr nԥqliyyatın işindԥ dԥ müşahidԥ olunur.

Nԥqliyyat vasitԥsinin mԥhsuldarlığından maksimum istifadԥ etmԥk vԥ

daşımaların maya dԥyԥrini aşağı salmaq üçün nԥqliyyat prosesindԥ hԥrԥkԥt

tԥrkibinin işlԥmԥ qabiliyyԥti texniki istismarın tԥlԥb etdiyi sԥviyyԥdԥ olmalıdır, yԥni

onun konstruksiyasında nԥzԥrdԥ tutulmuş texniki vԥziyyԥt müxtԥlif üsullarla

qorunub saxlanmalıdır ki, bu üsullardan biri dԥ etibarlılıq nԥzԥriyyԥsinin nԥqliyyat

sistemindԥ tԥtbiq edilmԥsidir. Bu nԥzԥriyyԥ aşağıdakıları nԥzԥrdԥn keçirir:

1. Etibarlılığın kԥmiyyԥt xarakteristikalarının tԥyin olunma üsullarını öyrԥnir.

2. østismar zamanı obyektԥ (bizim misalda avtomobilԥ, aqreqata, mexanizmԥ,

detala) tԥsir edԥn amillԥrin fiziki mahiyyԥtini araşdırır.

3. Etibarlılığını yüksԥldilmԥsi mԥqsԥdi ilԥ müxtԥlif tԥyinatlı konstruktiv,

istehsalat vԥ istismar tԥdbirlԥrini hԥyata keçirir.

4. Etibarlılığın tԥlԥb edilԥn sԥviyyԥdԥ saxlanılması üçün mövcud olan istismar

üsullarını tԥkmillԥşdirir vԥ s.

Etibarlılıq nԥzԥriyyԥsindԥn istifadԥ edԥrԥk texniki istismarın bir çox praktiki

mԥsԥlԥlԥri asanlıqla hԥll edilir. Belԥ ki, bu nԥzԥriyyԥ vasitԥsilԥ detalların vԥ

aqreqatların resursu tԥyin edilir, imtinaların baş vermԥ sԥbԥblԥri öyrԥnilir, ehtiyat

hissԥlԥrinin tԥlԥb olunan miqdarı planlaşdırılır, texniki qulluqlar vԥ tԥmirlԥr arası

yürüşlԥr hesablanır, hԥmçinin korreksiya edilir vԥs.

Aydındır ki, istehsal edilԥn nԥqliyyat vasitԥlԥrinin keyfiyyԥtlԥri eyni olmadığı

kimi istismar olunan zaman onların texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsir edԥn amillԥr dԥ

hԥddindԥn çoxdur vԥ müxtԥlif xarakter daşıyırlar. Bu cür qarşılıqlı ԥlaqԥni analitik

şԥkildԥ ifadԥ etmԥk heç cür mümkün deyil. Buna görԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki

vԥziyyԥtinin dԥyişmԥ proseslԥrini nԥzԥrdԥn keçirԥrkԥn etibarlılıq nԥzԥriyyԥsindԥ

riyazi aparat kimi ehtimal nΩzΩriyyΩsindΩn vԥ kԥmiyyԥt xarakteristikalarını tԥyin

etmԥk üçün isԥ statistik üsuldan istifadԥ edilir.

Baş verԥn tԥsadüfü hadisԥlԥrin dԥyişmԥ qanunauyğunluqlarını öyrԥnԥn riyazi

elmԥ ehtimal nԥzԥriyyԥsi deyilir. Ehtimal nԥzԥriyyԥsi elԥ hadisԥlԥri öyrԥnir ki, onlar

zamanın bu vԥ ya digԥr anında (müşahidԥdԥ, tԥcrübԥdԥ) müxtԥlif formada dԥyişir ki,

bunu ԥvvԥlcԥdԥn müԥyyԥn etmԥk mümkün deyil. Lakin tԥdqiqatlar göstԥrir ki,

müşahidԥ

(sınaq) üçün götürülԥn elementlԥrin miqdarını artırdıqca müԥyyԥn

qanunauyğunluq ԥldԥ edilir. Bununla bir çox mԥsԥlԥlԥri tԥlԥb olunan dԥqiqliklԥ hԥll

etmԥk mümkündür.

Hԥr hansı bir sistem kimi nԥqliyyat vasitԥsinin dԥ etibarlılığını qiymԥtlԥndirmԥk

üçün onun texniki vԥziyyԥtinin dԥyişmԥ qanunauyğunluğu haqqında statistik

mԥlumatlar olmalıdır. Bir sistem kimi hԥrԥkԥt tԥrkibinin etibarlılığını lazımi

dԥqiqliklԥ tԥyin etmԥk üçün alınan statistik mԥlumatlar dolğun olmalı vԥ fasilԥsiz

olaraq ԥldԥ edilmԥlidir.

Statistik mԥlumatlar müxtԥlif üsullarla ԥldԥ edilir. Hazırda bu mԥlumatlar ԥn çox

aşağıdakı iki üsuldan biri ilԥ alınır:

1. Real istismar şԥraitindԥ işlԥdilԥn elementlԥrdԥn alınan statistik mԥlumatlar.

2. Xüsusi sınaqların aparılması nԥticԥsindԥ alınan statistik mԥlumatlar.

Etibarlılıq xarakteristikalarının birinci üsulla alınan statistik mԥlumatların

ԥsasında tԥrtib edilmԥsi bir sıra üstünlüklԥrԥ malikdir. Belԥ ki, bu xarakteristikalar

istismar zamanı nԥqliyyat vasitԥsinԥ tԥsir edԥn bütün amillԥri nԥzԥrԥ alır (istismar

rejimi vԥ şԥraiti, konstruksiyanın vԥ hazırlanma texnologiyasının keyfiyyԥti,

istismar materiallarının tԥsiri, avtomobilin idarԥ edilmԥ üsulu vԥ s.). Alınan

nԥticԥlԥrin daha dolğun olmasına baxmayaraq bu üsulun mԥnfi cԥhԥtlԥri dԥ çoxdur.

Əsas mԥnfi cԥhԥti odur ki, etibarlılığın xarakteristikaları obyekt tamamilԥ istismar

edildikdԥn sonra mԥlum olur. Statistik mԥlumatların toplanması dövründԥ sınaqdan

keçirilԥn elementlԥrin keyfiyyԥti tԥkmillԥşdirilmԥnin hesabına dԥyişir. Buna görԥ

tԥyin edilԥn etibarlılıq göstԥricilԥri bir növ keçmişԥ aid olur, elementin cari

keyfiyyԥtini müԥyyԥnlԥşdirmir. Lakin yeni konstruksiyalar layihԥlԥndirmԥk lazım

gԥldikdԥ bu xarakteristikalar başlanğıc şԥrtlԥr kimi istifadԥ edilir. Bu deyilԥnlԥrdԥn

başqa birinci üsulun çatışmayan cԥhԥtlԥrindԥn biri dԥ odur ki, istismar zamanı

sınaqdan keçirilԥn sistemԥ tԥsir edԥn yüklԥrin miqdarını tԥyin etmԥk praktiki olaraq

mümkün deyil. økinci üsulla alınan statistik mԥlumatlar ԥsasında tԥyin edilԥn

etibarlılıq göstԥricilԥri istismar şԥraitini tԥhrif olunmuş şԥkildԥ nԥzԥrԥ alır. Bu

üsulun

(xüsusi sınaqların aparılması) müsbԥt cԥhԥti odur ki, etibarlılıq

xarakteristikaları müxtԥlif yüklԥr üçün tԥrtib edilir. Buna görԥ layihԥlԥndirmԥ

zamanı aparılan hesablamaların dԥqiqliyi yüksԥlir. Bundan başqa tԥcrübԥlԥr xüsusi

metodika ԥsasında tԥşkil edildiyi üçün yeni (tԥkmillԥşdirilmiş) hazırlanan elementlԥr

dԥ sınaqdan keçirilԥ bilir. Belԥliklԥ, konstruksiya kütlԥvi şԥkildԥ istehsalata

buraxılmazdan ԥvvԥl onun etibarlılığı haqqında kifayԥt qԥdԥr mԥlumat alınır. Bu

üsulla statistik mԥlumatların alınmasının mԥnfi cԥhԥti odur ki, sınaqların yerinԥ

yetirilmԥsinin tԥşkili çox mürԥkkԥbdir vԥ çԥtindir. Digԥr tԥrԥfdԥn ԥsaslandırılmış

göstԥricilԥr almaq üçün böyük hԥcmli vԥ uzun müddԥtli sınaqların aparılması tԥlԥb

olunur.

Statistik mԥlumatların yuxarıda göstԥrilmiş üsullarla alınması texniki vԥ iqtisadi

cԥhԥtdԥn hԥmişԥ sԥrfԥli deyil. Ona görԥ son zamanlar statistik mԥlumatlar

sürԥtlԥndirilmiş sınaqlar üsulu ilԥ dԥ

ԥldԥ edilir. Sürԥtlԥndirilmiş sınaqlar üsulu

tԥcrübԥlԥrin yerinԥ yetirilmԥ müddԥtini vԥ iş hԥcmini xeyli azaldır.

Yuxarıda deyilԥnlԥrdԥn aydın görünür ki, hԥr cür statistik mԥlumatlar çox vaxt

sınaqların aparılması nԥticԥsindԥ alınır. Sınaqların aparılması isԥ çox mürԥkkԥb vԥ

çԥtin işdir. Ona görԥ ki: a) etibarlılıq göstԥricilԥri böyük hԥdlԥrdԥ (diapazonlarda)

dԥyişir, onların dԥyişmԥsinԥ konstruksiyanın istismar rejimi vԥ şԥraiti müxtԥlif

formada tԥsir edir vԥ buna görԥ dԥ düzgün nԥticԥlԥr almaq hԥmişԥ mümkün olmur;

b) müasir maşın vԥ mexanizmlԥrԥ hԥddindԥn çox tԥlԥblԥr qoyulur; c) alınan

etibarlılıq kriteriyaları ehtimal xarakteri daşıyır. Bu baxımdan sınaqlar müxtԥlif

mԥqsԥdlԥr üçün aparılır. Mԥsԥlԥn:

1. Konstruksiyanın texniki şΩrtlΩrΩ nΩ dΩrΩcΩdΩ müvafiq olmasını aydınlaşdırmaq

mΩqsΩdilΩ aparılan sınaqlar. Burada sınaqdan keçirilԥn maşının vԥ ya mexanizmin

ԥsas parametrlԥri (dԥqiqliyi, f.i.ԥ., mԥhsuldarlığı, gücü vԥ s.) tԥyin edilir vԥ onların

texniki şԥrtlԥrԥ nԥ dԥrԥcԥdԥ uyğun gԥlmԥsi aydınlaşdırılır. Adԥtԥn zavod şԥraitindԥ

aparılan bu sınaqlar konstruksiyanın kütlԥvi şԥkildԥ istehsalına başlamazdan ԥvvԥl

Dövlԥt komissiyası tԥrԥfindԥn yoxlanılır. Bu sınaqlar zamanı konstruksiyada

buraxılmış qüsurlar aydınlaşdırılır, bir sıra mexanizmlԥrin hԥtta etibarlılıq

göstԥricilԥri tԥyin edilir, maşının iş rejimlԥri müԥyyԥnlԥşdirilir vԥ s.

2. Xüsusi stendlΩrdΩ yerinΩ yetirilΩn sınaqlar. Burada konstruksiyanı

qiymԥtlԥndirԥn parametrlԥrin başlanğıc göstԥricilԥrinin variasiya olunma

xüsusiyyԥtlԥri öyrԥnilir, konstruksiya ümumi şԥkildԥ yoxlanılmaqla bԥrabԥr onun

aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin dԥ sınağı aparılır. Stend sınaqları laboratoriya şԥraitindԥ

yerinԥ yetirilir. Bu sınaqları tԥşkil edԥrkԥn çalışmaq lazımdır ki, stenddԥ yaradılan

sınaq şԥrait real istismar rejiminԥ maksimum müvafiq olsun. Stend sınaqları

laboratoriya şԥraitindԥ yerinԥ yetirilir. Stenddԥ aparılan sınaqlar konstruksiyanın

işindԥ imtinalar baş verԥnԥdԥk vԥ yaxud nԥzԥrdԥ tutulmuş sınaq müddԥti

qurtaranadԥk davam etdirilir.

3. østismar sınaqları. Bu sınaqlar real istismar şԥraitindԥ konstruksiyanın ԥsas

xarakteristikalarını aydınlaşdırmaq üçün aparılır. Bu mԥqsԥdlԥ

ԥn ağır istismar

şԥraiti seçilir. Konstruksiya müxtԥlif yol vԥ iqlim şԥraitindԥ yoxlanıldıqdarı sonra

kütlԥvi istehsala buraxıla bilԥr. Bu sınaqların aparılmasında mԥqsԥd

konstruksiyaların ayrı-ayn aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin (sistem vԥ qovşaqlarının)

etibarlılığını real istismar şԥraitindԥ yoxlamaqdır.

Etibarlılıq anlayıĢı, ԥsas xüsusiyyԥtlԥri, parametrlԥri

Verilmiş istismar şԥraitindԥ vԥ interval yürüşündԥ, istismar göstԥricilԥrini qԥbul

edilmiş normalar hüdudunda saxlamaq şԥrtilԥ nԥqliyyat vasitԥsinin öz funksiyasını

yerinԥ yetirԥ bilmԥ xüsusiyyԥtinԥ etibarlılıq deyilir. Hԥrԥkԥt tԥrkibinin etibarlılığı

onun layihԥlԥndirilmԥsinԥ başlanan andan nԥzԥrdԥ tutulur. Konstruktorların

müԥyyԥn etdiklԥri etibarlılıq istehsalçılar vԥ istismarçılar tԥrԥfindԥn müxtԥlif

texnoloji vԥ istismar tԥdbirlԥri vasitԥsilԥ qorunub saxlanılmalıdır. Konstruksiya

detallarının tԥbii yeyilmԥsi vԥ başqa sԥbԥblԥr nԥticԥsindԥ imtinaların intensivliyi

yürüşlԥ mütԥnasib artdığı üçün onların etibarlılığı aşağı düşür. Aydındır ki, bu

baxımdan tԥzԥ konstruksiyanın etibarlılığı

ԥsaslı tԥmir keçmiş analoqunun

etibarlılığından dԥfԥlԥrlԥ yüksԥkdir. Buna görԥ dԥ etibarlılıq dԥrԥcԥsi nԥqliyyat ya da

onun hԥr hansı aqreqatı, mexanizmi, sistemi, detalı üçün müԥyyԥn yürüş

intervalında nԥzԥrdԥn keçirilir. Burada istismar şԥraiti (xüsusilԥ yol vԥ iqlim şԥraiti)

mühüm rol oynayır. Etibarlılıq nԥzԥriyyԥsinin ԥsas müddԥalarından hԥrԥkԥt tԥrkibi

üçün istifadԥ etdikdԥ nԥqliyyat vasitԥsinԥ bir sistem kimi, onun aqreqatlarına,

mexanizmlԥrinԥ, sistemlԥrinԥ vԥ detallarına isԥ element kimi baxılır. Əgԥr nԥzԥrdԥn

keçirilԥn obyekt aqreqatdırsa, onda ona da sistem kimi baxmaq olar.

Mԥlumdur ki, hԥrԥkԥt tԥrkibi uzun müddԥt istismar edilmԥk üçün hazırlanır.

Onun aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin müxtԥlif ömür uzunluğuna malik olmaları tԥlԥb

edir ki, müԥyyԥn yürüşlԥrdԥn sonra vԥ ya tԥlԥbat olduqda profilaktik vԥ tԥmir

xarakterli texniki tԥsirlԥr yerinԥ yetirilsin. Lakin çalışmaq lazımdır ki, nԥqliyyat

vasitԥsi texniki qulluğa vԥ tԥmirԥ az-az gԥlsin, hԥmçinin bu zaman çԥkilԥn xԥrclԥr

minimuma endirilsin. Demԥli, etibarlılıq göstԥricilԥri elԥ olmalıdır ki, onlar müxtԥlif

xarakterli texniki tԥsirlԥrin minimum vaxtda vԥ xԥrclԥrlԥ yerinԥ yetirlmԥsini tԥmin

etsinlԥr. TQ-un vԥ tԥmirin ԥmԥk-material xԥrclԥri, hԥmçinin iş hԥcmi, detallarm

ömür uzun-luğunu artırmaq, avtomobilin konstruksiyasının tԥmirԥyararlığını

yüksԥltmԥk, istismar materiallarının keyfıyyԥtini yaxşılaşdırmaq vԥ s. yollarla

azaldıla bilԥr. Nԥqliyyat vasitԥsinin etibarlılığı işlԥmԥ qabiliyyԥti anlayışı ilԥ sıx

bağlıdır ki, bu da bildiyimiz kimi öz funksiyasını verilmiş normativlԥr hüdudunda

yerinԥ yetirmԥ qabiliiyyԥtinԥ deyilir. Nԥqliyyat vasitԥsi onda işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ

malikdir ki, o, daşımaları normal texniki vԥziyyԥtdԥ yerinԥ yetirԥ bilir.

Etibarlılıq anlayışını mürԥkkԥb bir sistem kimi avtomobil nԥqliyyatının

timsalında nԥzԥrdԥn keçirԥk.

Avtomobilin etibarlılığı kompleks meyar olub imtinasızlıq, ömüruzunluğu,

tΩmirΩyararlılıq vΩ qorunma qabiliyyΩti xüsusiyyΩtlΩri ilΩ qiymΩtlΩndirilir (şΩkil ...).

Texniki qulluğa vԥ tԥmirԥ dayanmamaq şԥrtilԥ avtomobilin müԥyyԥn vaxt vԥ ya

yürüş intervalı daxilindԥ fasilԥsiz olaraq işlԥmԥ qabiliyyԥtini saxlaya bilmԥ

xüsusiyyԥtinԥ imtinasızlıq deyilir. ømtinasızlığın Ωsas parametrlΩri imtinasız işlΩmΩ

ehtimalı, imtinaya qΩdΩr orta yürüş, imtinalarm intensivliyidir

(bΩrpa olunan

elementlΩr üçün imtinalar axınının parametri).

Müxtԥlif xarakterli texniki tԥsirlԥrԥ dayanmaq şԥrtilԥ avtomobilin son istismar

hԥddinԥ qԥdԥr işlԥmԥ qabiliyyԥtinin saxlanılma xüsusiyyԥtinԥ ömüruzunluğu

deyilir. Avtomobilin son istismar hԥddi onun baza detallarının yeyilmԥsindԥn

(yeyilmԥsinin tԥsiri onunla qarşılıqlı hԥrԥkԥtdԥ olan elementlԥrin işlԥmԥ

qabiliyyԥtinԥ ԥsas tԥsir göstԥrԥn detala baza detalı deyilir), hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyi

şԥrtlԥrindԥn, istismar keyfiyyԥtlԥrinin pislԥşmԥsindԥn vԥ s. amillԥrdԥn asılı olaraq

tԥyin edilԥ bilԥr. Avtomobilin son istismar hԥddi o demԥkdir ki, onun daha istismar

edilmԥsi mümkün deyil, daha doğrusu, texniki vԥ iqtisadi cԥhԥtdԥn sԥrfԥli deyil.

Avtomobilin ömüruzunluğu Ωsaslı tΩmirΩ qΩdΩr orta resursla vΩ ya xidmΩt

müddΩti ilΩ, onun Ωsas aqreqatının orta tΩmirlΩr arası yürüşü ilΩ, qamma-faizli

resursla vΩ s. parametrlΩrlΩ qiymΩtlΩndirilir.

Avtomobil mürԥkkԥb bir sistem kimi bԥrpa olunan maşın vԥ mexanizmlԥr sinfinԥ

daxildir. Belԥ ki, o, öz istismarı dövründԥ itirilmiş işlԥmԥ qabiliyyԥtini bԥrpa etmԥk

üçün dԥfԥlԥrlԥ dayanmalı olur. Başqa sözlԥ desԥk, avtomobil tԥmirԥ yararlıdır.

Avtomobildԥ baş vermiş imtinaların vԥ nasazlıqların texniki qulluq vԥ tԥmir

vasitԥsilԥ minimum vaxt

ԥrzindԥ aradan qaldırılmasına konstruksiyanın

uyğunlaşması xüsusiyyԥtinԥ tΩmirΩyararlılıq deyilir.

Tԥmirԥyararlılığın xüsusiyyԥtlԥrindԥn asılı olaraq avtomobilin müxtԥlif xarakterli

texniki tԥsirlԥr altında boş dayanmaları vԥ görülԥcԥk işlԥrin hԥcmi dԥyişir.

Avtomobilin tԥmirԥ yararlılığı aşağıdakı

ԥsas xüsusiyyԥtlԥri ilԥ müԥyyԥn edilir

(qıymԥtlԥndirilir):

Konstruksiyanın TQ vԥ tԥmir obyektinԥ

ԥlverişli olması

- avtomobilin

müxtԥlif texniki tԥsirlԥr altında (xüsusԥn tԥmirdԥ) boş dayanma müddԥtinin aşağı

salınması baxımından xüsusi ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir. Bu xüsusiyyԥt avtomobıldԥ TQ

vԥ CT işlԥrini yerinԥ yetirԥrkԥn tԥlԥb olunan kömԥkçi işlԥrin hԥcmini minimuma

endirmԥlidir. Bununla yanaşı ԥmԥliyyatların aparılması zamanı işçilԥrin müxtԥlif

vԥziyyԥtlԥrdԥ olmalarından asılı olmayaraq onların yorğunluğu hiss edilmԥmԥlidir.

Əks tԥqdirdԥ TQ vԥ CT işlԥrinin yerinԥ yetirilmԥ keyfıyyԥtı aşagı düşür. Praktiki

olaraq avtomobilin imtinasız işlԥyԥn elementlԥrinԥ bu xüsusiyyԥtin tԥtbiq edilmԥsi

mԥcburi deyil. Mԥsԥlԥn, sԥs siqnalı demԥk olar ki, tamamilԥ imtinasız işlԥyir. Buna

görԥ dԥ onun harada yerlԥşdirümԥsinin mԥnfi tԥsiri yox dԥrԥcԥsindԥdir.

Avtomobil elementlԥrinin qarşılıqlı

ԥvԥz olunma xususiyyԥti

tԥmirԥyararlılığın elԥ bir xüsusiyyԥtidir ki, bir qrup eyni adlı elementlԥrdԥn

(detallardan, qovşaqlardan) hԥr hansı birini götürüb heç bir ԥlavԥ hazırlıq işlԥri

aparmadan (nizamlama işlԥri istisna olmaq şԥrtilԥ) yerinԥ qoyulduqda o, öz normal

işlԥmԥ qabiliyyԥtini saxlaya bilsin.

3. Aqreqat vԥ detalların unifikasiya xüsusiyyԥti

- eyni tԥyinatlı müxtԥlif

konstruksiyalı avtomobil elementlԥrinin sayının minimuma endirilmԥsinԥ deyilir.

Unifıkasiya xüsusiyyԥti TQ vԥ CT proseslԥrini sadԥlԥşdirir, ehtiyat hissԥlԥrinin

nomenklaturasını azaldır. Bu xüsusiyyԥt avtomobilin bԥrkitmԥ elementlԥrinin (bolt,

sancaq, qayka vԥ s.) miqdarının vԥ yağlama materiallarının çeşidlԥrinin azaldılması

baxımından böyük ԥhԥmiyyԥtԥ malikdir. Eyni funksiyanı yerinԥ yetirԥn elementlԥrin

sayının azaldılması sԥnayedԥ onların hazırlanma texnologiyasını sadԥlԥşdirir,

istismarda istifadԥ edilԥcԥk avadanlıqların vԥ alԥtlԥrin sayını azaldır.

4. Qaraj avadanlığının varisliyi - istismar vԥ xidmԥt müԥssisԥlԥrindԥ olan, TQ vԥ

CT zonalarında işlԥdilԥn avadanlıqların avtomobilin tipindԥn vԥ markasından asılı

olmayaraq istifadԥ edilmԥsi üçün yararlığı xüsusiyyԥtidir. Avtomobilin açıq

birlԥşmԥlԥrindԥ işlԥdilԥn yağdanların eyni konstruksiyaya malik olmaları onların

bütün avtomobillԥrdԥ işlԥdilmԥsinԥ imkan verdiyi kimi, müԥssisԥlԥrdԥ eyni adlı

qaraj avadanlığının da tԥtbiq edilmԥsinԥ şԥrait yaradır. Bu xüsusiyyԥt eyni ölçülü

bԥrkitmԥ elemetnlԥri üçün dԥ ԥsasdır.

TΩmirΩyararlılığı qiymΩtlΩndirΩn Ωsas parametrlΩr bunlardır: orta bΩrpa olunma

vaxtı, TQ-un aparılma vaxtı, TQ vΩ CT-in xüsusi ΩmΩk tutumu, dΩyΩri, bΩrpalar

axınının parametri, texniki hazırlıq vΩ istifadΩ Ωmsalları.

Tԥmirԥyararlılıq baxımından bütün avtomobil elementlԥri iki böyük qrupa

bölünür: a) bԥrpa olunmayan vԥ b) bԥrpa olunan elementlԥr.

øşlԥmԥ qabiliyyԥti tԥmir vasitԥsilԥ bԥrpa edilԥ bilmԥyԥn detallara bΩrpa

olunmayan elementlԥr deyüir. Bunlara rezin-texniki mԥmulatlar (tormoz qԥliblԥri,

araqatlar, kipgԥclԥr), elektrotexniki mԥmulatlar (lampalar, qoruyucular, şamlar), tez

yeyilԥn detallar (üzüklԥr, içliklԥr), hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyini tԥmin edԥn detallar

(sükan dartqılarının kürԥli barmaqları, şkvoren oymaqları) vԥ s. aiddir.

Parametrlԥri buraxıla bilԥn maksimum qiymԥtlԥrinԥ çatdıqdan sonra tԥmir yolu

ilԥ yenidԥn bԥrpa edilԥ bilԥn avtomobil hissԥlԥrinԥ bΩrpa olunan elementlԥr deyilir.

Bu elementlԥrԥ misal olaraq avtomobilin aqreqatlarını, mühԥrrikin dirsԥkli valını vԥ

silindrlԥr blokunu, tormoz mexanizmi vԥ s.-ni göstԥrmԥk olar.

Texniki sԥnԥdlԥrdԥ verilmiş istismar göstԥricilԥrini nԥql etmԥ vԥ müԥssisԥ

ԥrazisindԥ saxlanılma müddԥtindԥ avtomobilin mühafizԥ edilmԥ xüsusiyyԥtinԥ onun

qorunma qabilliyyԥti deyilir. Qorunma qabiliyyԥti

ԥsasԥn avtomobilin

konsepvasiya vԥ orta saxlanma müddԥtlԥri ilԥ tԥyin edilir. Qorunma qabiliyyԥtinԥ

tԥsir edԥn ԥsas amil iqlim şԥraitidir (temperatur, yagıntılar vԥ s.).

Avtomobillԥr üçün etibarlılığın kԥmiyyԥt xarakteristikalarını öyrԥnmԥklԥ konkret

istismar şԥraitindԥ texniki istismarın üsulları tԥkmillԥşdirilir, TQ vԥ CT-in optimal

rejimlԥri tԥyin edilԥ bilir, ehtiyat hissԥlԥrinin sԥrfi normalaşdırılır, etibarlılığın

yüksԥldilmԥsi üçün yeni yollar vԥ üsullar hazırlanır vԥ s.

Etibarlılıq göstԥricilԥrinin tԥyin olunma prinsiplԥri

Bilirik ki, istismar zamanı nԥqliyyat vasitԥsinԥ hԥddindԥn çox müxtԥlif xarakterli

amillԥr tԥsir edir. Bunun nԥticԥsindԥ onun aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin etibarlılığı da

müxtԥlif formada dԥyişir. Etibarlılıq göstԥricilԥrini tԥyin etdikdԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin

işi ilԥ

ԥlaqԥdar olan amillԥrin hamısının tԥsirini nԥzԥr almaq mümkün deyil. Bu

baxımdan hԥr hansı bir mürԥkkԥb sistem kimi nԥqliyyat vasitԥsinin dԥ etibarlılığı

ehtimal xarakteri daşıyır, özü dԥ aparılan tԥcrübԥlԥrin

(sınaqların) nԥticԥ-sindԥ

alınan statistik mԥlumatlar ԥsasında tԥyin edilir. Bu isԥ böyük miqdarda statistik

mԥlumatların olmasını, onların işlԥnilmԥsini vԥ mürԥkkԥb hesablamaların yerinԥ

yetirilmԥsini tԥlԥb edir. Hԥqiqԥtdԥ isԥ (praktikada) etibarlılıq göstԥricilԥri mԥhdud

sayda götürülmüş nԥqliyyat vasitԥlԥrinin

(bizim mi-salda avtomobillԥrin) sınağı

nԥticԥsindԥ ԥldԥ edilԥn statistik mԥlumatlara görԥ tԥyin edilir. Bunun üçün ԥvvԥlcԥ

tԥsadüfi kԥmiyyԥtlԥrin (yürüşün) ԥdԥdi xarakteristikaları hesablanır ki, bunlar da

paylanma qanunlarının parametrlԥridir. Bunlara aiddir:

Riyazi gözlԥmԥ - tԥsadüfi kԥmiyyԥt üçün alınan qiymԥtlԥrin qruplaşma

mԥrkԥzini xarakterizԥ edir, yԥni, alınmış qiymԥtlԥrin orta qiymԥtidir.

1 N 0

l =liN 

i =1

burada: N₀

- sınaq üçün götürülmüş elementlԥrin sayı;

l_i- i-ci elementin son

hԥddinԥ (imtinaya) qԥdԥr olan yürüşdür.

2. Dispersiya vԥ ya orta kvadratik meyllԥnmԥ - alınmış göstԥricilԥrin orta qiymԥt

ԥtrafında yayılma xüsusiyyԥtini xarakterizԥ edir.

N ⁰ (l − l ) ²



i =1

D =  ²;

 =

N₀−1

3. Variasiya ԥmsalı - ayrı-ayrı elementlԥrin imtinaya qԥdԥr yürüşlԥrinin yayılma

dԥrԥcԥsini qiymԥtlԥndirir.

v = 

4. Variasiya amplitudası - tԥsadüfi kԥmiyyԥtlԥr üçün alınmış göstԥricilԥrin

maksimum vԥ minimum qiymԥtlԥri arasındakı fԥrq kimi tԥyin edilir:

R = l_max− l_min

Göstԥrilԥn parametrlԥrin tԥyin edilmԥsi üçün

ԥvvԥlcԥ yürüşün bir tԥrԥfԥ

dԥyişmԥsi şԥrti ilԥ paylanma sırası cԥdvԥli tԥrtib edilir.

Etibarlılıq kriteriyalarının tԥyini

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin işlԥmԥ qabiliyyԥti böyük miqdarda konstruktiv-texnoloji vԥ

istismar amillԥrindԥn asılı olduğu üçün onun etibarlılığı bir vԥ ya iki göstԥrici ilԥ

qiymԥtlԥndirilԥ bilmԥz. Bu baxımdan nԥqliyyat vasitԥsinin etibarlılığı göstԥricilԥr

sistemi ilԥ xarakterizԥ edilir ki, bunlara bԥzԥn etibarlılıq kriteriyalar deyilir. Bu

kriteriyalar hԥm nԥzԥri (dԥqiq) şԥkildԥ (riyazi ifadԥlԥr vasitԥsilԥ), hԥm dԥ statistik

mԥlumatlar ԥsasında tԥyin edilir.

Etibarlılıq kriteriyaları bԥrpa olunmayan vԥ tԥmir olunan nԥqliyyat elementlԥri

üçün aynlıqda hesablanır.

Bԥrpa olunmayan elementlԥrin ԥsas etibarlılıq göstԥricilԥri aşağıdakılardır:

1. ømtinasız işlԥmԥ ehtimalı.

2. ømtinaların intensivliyi.

3. ømtinaya qԥdԥr orta yürüş.

4. Qamma-faizli resurs.

Birinci üç göstԥrici imtinasızlığı, axırıncı isԥ ömür uzunluğunu qiymԥtlԥndirir.

ømtinasız işlԥmԥ ehtimalı elԥ ehtimala deyilir ki, verilmiş istismar şԥraitindԥ vԥ

yürüş intervalında konstruksiyada heç bir imtina baş vermԥsin.

NƏQLĠYYAT VASTTƏLƏRĠNĠN TEXNĠKĠ

VƏZTYYƏTĠNĠN TƏYĠN OLUNMA hSULLARI

hmumiyyԥtlԥ, hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki vԥziyyԥti üç üsulla tԥyin edilir:

a) vizual müşahidԥlԥr yolu ilԥ (mԥsԥlԥn, avtomobilin vԥ ya onun hԥr hansı bir

aqreqatmı xaricdԥn nԥzԥrdԥn keçirmԥklԥ);

b) bilavasitԥ ölçmԥ ԥmԥliyyatım yerinԥ yetirmԥklԥ;

v) dolayı yolla, yԥni, xarici tԥzahürlԥrԥ (ԥlamԥtlԥrԥ) görԥ.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin, xüsusilԥ avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin tԥyin edilmԥsi çox

mürԥkkԥb prosesdir. Çünki onun konstruksiyasında baş verԥn imtina vԥ

nasazlıqların çoxu gizli xarakter daşıyır. Bunlar birinci üsulla aşkara çıxarmaq

hԥmişԥ mümkün deyil. økinci üsulla pozğunluqları tԥyin etmԥk üçün tԥdqiq obyekti

sökülmԥlidir. Bu isԥ vaxt itkisi vԥ böyük iş hԥcminin yerinԥ yetirilmԥsi ilԥ ԥlaqԥdar

olduğundan avtomobilin boş dayanma müddԥti artır, mԥhsuldarlıgı aşağı düşür, son

nԥticԥdԥ daşımaların maya dԥyԥri yüksԥlir. Bu baxımdan avtomobilin texniki

vԥziyyԥtinin tԥyin edilmԥsi üçün üçüncü üsuldan geniş istifadԥ edilir. Burada

avtomobilin texniki vԥziyyԥti müxtԥlif avadanlıqlardan istifadԥ etmԥklԥ, özü dԥ

sökülmԥdԥn tԥyin edilir. Bunun nԥticԥsindԥ avtomobilin tԥmirdԥ boş dayanma

müddԥti azaldığı üçün ondan istifadԥ dԥrԥcԥsi artır.

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin texniki vԥziyyԥtinin üçüncü üsulla, yԥni, xarici ԥlamԥtlԥrԥ

görԥ tԥyin edilmԥsi «diaqnostika» adı ilԥ geniş yayılmışdır.

NƏQLĠYYAT VASĠTƏLƏRĠNĠN TEXNĠKĠ

VƏZĠYYƏTĠNĠN SAXLANILMA hSULLARI

TEXNĠKĠ QULLUQ VƏ TƏMĠR SĠSTEMĠ

Profilaktik vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥr

Nԥqliyyat vasitԥlԥrinin bütün istismarı dövründԥ texniki vԥziyyԥtini tԥlԥb edilԥn

sԥviyyԥdԥ saxlamaq üçün tԥsir üsullarından biri kimi «Texniki qulluq vԥ tԥmir

sistemi»nin tԥcrübԥdԥ özünü doğrultmuş xarakterik xüsusiyyԥtlԥrindԥn istifadԥ

edirlԥr. Sistemin ԥsasını müxtԥlif tԥyinatlı texniki tԥsirlԥr tԥşkil edir.

østismar zamanı hԥrԥkԥt tԥrkibinin aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin texniki

vԥziyyԥtinin parametrlԥrinin yürüşdԥn (işlԥmԥ müddԥtindԥn) asılı olaraq dԥyişmԥ

qanunauyğunluqlarının öyrԥnilmԥsi nԥqliyyat prosesindԥ onun işlԥmԥ qabiliyyԥtinin

idarԥ edilmԥsinԥ imkan verir. Bunun üçün kompleks texniki tԥsirlԥrin yerinԥ

yetirilmԥsi lazım gԥlir ki, bunlar profilaktik vԥ bԥrpa xarakterli olurlar. Birinci qrup

tԥsirlԥr texniki qulluğu, ikinci qrup isԥ tԥmiri tԥşkil edir. Profilaktik xarakterli

texniki tԥsirlԥr vasitԥsilԥ nԥqliyyatın texniki vԥziyyԥti normal halda saxlanılır, tԥmir

xarakterli tԥsirlԥr vasitԥsilԥ isԥ onun itirilmiş işlԥmԥ qabiliyyԥti bԥrpa edilir.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin işlԥmԥ qabilyyԥtinin yüksԥk sԥviyyԥdԥ saxlanılmasında

mԥqsԥd gԥlԥcԥkdԥ baş verԥcԥk imtinaların vԥ nasazlıqların qarşısını qabaqcadan

almaqla (imtinanın baş vermԥsi üçün zԥmin yaranmasının) onun mԥhsuldarlığından

maksimum istifadԥ etmԥkdir. Buna görԥ dԥ müԥyyԥn yürüşlԥrdԥn sonra mԥcburi

surԥtdԥ bir sıra texniki tԥdbirlԥr (TQ) hԥyata keçirilir. Elԥ bu baxımdan texniki

qulluq planlı şΩkildΩ yerinԥ yetirilir. Tԥmir isԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin itirilmiş işlԥmԥ

qabiliyyԥtini bԥrpa etdiyi üçün tΩlabata görΩ

(imtinalar baş verdikdԥn sonra)

aparılır.

Nԥqliyyatın işlԥmԥ qabiliyyԥti ԥsasԥn müxtԥlif xarakterli texniki tԥsirlԥri özündԥ

birlԥşdirԥn bu iki variant vasitԥsilԥ idarԥ edildiyindԥn onlar birlikdԥ texniki qulluq

vΩ tΩmir sistemini tԥşkil edir.

Texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin Ωsas vΩzifΩsi istismar dövründԥ etibarlılığı

normal sԥviyyԥdԥ saxlamaq, texniki hazırlıq

ԥmsalını yüksԥltmԥk, hԥrԥkԥt

tԥhlükԥsizliyini tԥmin etmԥk, texniki tԥsirlԥri minimum ԥmԥk vԥ material xԥrclԥri ilԥ

yerinԥ yetirmԥk vԥ s. bu cür keyfiyyԥtlԥri ödԥmԥkdir.

Texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin prinsipial ԥsasları

(növlԥri,

ԥmԥliyyatları,

yürüşlԥri, tԥşkili) «Avtomobil nԥqliyyatının hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki qulluğu vԥ

tԥmiri» Əsasnamԥsindԥ verilmişdir. Əsasnamԥdԥ texniki qulluq vԥ tԥmir üçün

verilmiş bütün normativ göstԥricilԥr texniki istismar baxımından yerinԥ yetirilmiş

elmi-tԥdqiqat işlԥrinin vԥ qabaqcıl ANM-nin tԥcrübԥlԥri nԥticԥsindԥ müԥyyԥn

edilmişdir.

Əsasnamԥ iki hissԥdԥn ibarԥtdir. Birinci hissԥdԥ TQ vԥ tԥmirin növlԥri, başlanğıc

normativ göstԥricilԥri, istismar şԥraitinin tԥsnifatı, normativ parametrlԥrin

korreksiya olunma qaydaları, TQ vԥ tԥmirin tԥşkili üsulları, TQ ԥmԥliyyatlarının

nomenklaturası göstԥrilir. økinci hissԥdԥ isԥ hԥr bir

ԥsas baza avtomobili üçün

konkret normalar verilmişdir.

Texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin xarakteristikası

Texniki qulluq obyekti kimi nԥqliyyat vasitԥsi, onun ayrı-ayrı aqreqat vԥ

mexanizmlԥri qԥbul edilir. Bu elementlԥrdԥ bir çox xԥbԥrdaredici texniki

tԥsirlԥr (bԥrkitmԥ, yağlama, nizamlama vԥ s.) yerinԥ yetirilir. Bu texniki tԥsirlԥrin

(texniki qulluq işlԥrinin) miqdarı hԥddindԥn artıq çoxdur. Hԥr bir aqreqatda vԥ ya

sistemdԥ TQ işlԥrinin müxtԥlif yürüşlԥrdԥn sonra yerinԥ yetirilmԥsi tԥlԥb edilir. Belԥ

olan halda hԥrԥkԥt tԥrkibi fasilԥsiz olaraq hԥm TQ-da, hԥm dԥ nԥqliyyat prosesindԥ

iştirak etmԥli olur. Bu, müԥssisԥdԥ işlԥrin tԥşkil edilmԥsini çԥtinlԥşdirdiyi kimi,

nԥqliyyatın boş dayanma müddԥtini dԥ artırır. Nԥqliyyatdan sԥmԥrԥli istifadԥ etmԥk

üçün profilaktik xarakterli eyni adlı (vԥ ya texnoloji cԥhԥtdԥn bir-birinԥ yaxın olan)

texniki tԥsirlԥri qruplaşdırıb, hamısını müԥyyԥn yürüşdԥn sonra yerinԥ yetirirlԥr.

Belԥliklԥ, hԥrԥkԥt tԥrkibinin TQ keçmԥsi üçün müԥssisԥyԥ gԥlmԥlԥrinin sayı azalır.

Texniki qulluqda aparılan ԥmԥliyyatların (işlԥrin) qruplaşması TQ növlԥrinin

yaranmasına vԥ onlarm müxtԥlif yürüşlԥrdԥn sonra yerinԥ yetirilmԥsi

mԥcburiyyԥtinԥ sԥbԥb olur.

Avtomobillԥrin TQ vԥ tԥmiri üçün olan Əsasnamԥyԥ görԥ aşağıdakı texniki

qulluq növlԥri müԥyyԥn edilmişdir: gündԥlik qulluq (GQ), texniki qulluq (TQ-1,

TQ-2) vԥ mövsümü texniki qulluq

(MTQ). Bu texniki qulluqlar bir-birindԥn

görülԥcԥk işlΩrin hΩcmi, ΩmΩliyyatların sayı vΩ qulluqlar arası yürüşlΩrlΩ

fԥrqlԥnirlԥr

(texniki qulluqlar arası yürüşlԥrԥ periodiklik dԥ deyilir). Texniki

qulluqlar arası yürüşlԥr avtomobilin tipindԥn vԥ istismar şԥraitindԥn asılı olaraq

müԥyyԥn edilir.

Avtomobilin istismar şԥraiti yolun texniki vԥziyyԥti, onun tipi, yolda hԥrԥkԥtin

gԥrginliyi, yerin relyefi, iqlimin dԥyişmԥsi vԥ s. göstԥricilԥrlԥ xarakterizԥ edilir.

GündΩlik qulluğun Ωsas vΩzifΩsi hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyinin tԥmin edilmԥsi

baxımından avtomobilin ümumi texniki vԥziyyԥtini nԥzԥrdԥn keçirmԥk, xarici

görünüşünü estetik cԥhԥtdԥn normal sԥviyyԥdԥ saxlamaq vԥ onu istismar

materialları ilԥ tԥmin etmԥkdir. Avtomobildԥ GQ işlԥri növbԥlԥr arası vaxtda

(avtomobil işdԥn qayıdandan sonra) yerinԥ yetirilir. Bԥzi işlԥr (mԥsԥlԥn, avtomobilin

yanacaqla tԥmin edilmԥsi) hԥrԥkԥt tԥrkibi xԥttԥ çıxmazdan qabaq aparılır. GQ

işlԥrinin

ԥsasmı yığışdırma, yuma vԥ qurutma ԥmԥliyyatları tԥşkil edir. Bu işlԥr

avtomobilin kabinԥsindԥ, banmda, kapotun altında vԥ ümumiyyԥtlԥ bütün

avtomobildԥ yerinԥ yetirilir.

Avtomobillԥrdԥ tԥlԥbata görԥ sanitar emalı da aparıla bilԥr.

TQ-1 vԥ TQ-2 işlԥrinin aparılmasında mԥqsԥd avtomobilin aqreqat vԥ

mexanizmlԥrinin texniki vԥziyyԥtlԥrini qiymԥtlԥndirԥn parametrlԥrin dԥyişmԥ

gԥrginliyini aşağı salmaqdır. Bunun üçün müԥyyԥn yürüşlԥrdԥn sonra avtomobildԥ

nԥzarԥt-nizamlama

(diaqnostika), bԥrkitmԥ, yağlama, elektrotexniki, şin, qida

sistemi üzrԥ vԥ s. profilaktik xarakterli texniki tԥsirlԥri yerinԥ yetirmԥklԥ gԥlԥcԥkdԥ

baş verԥcԥk imtinaların vԥ nasazlıqların qarşısı qabaqcadan alınır, detalların yeyilmԥ

gԥrginliyi aşağı salınır. Burada avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin diaqnostikası

texniki qulluğun ԥsas elementlԥrindԥn biri olduğu üçün onun yerinԥ yetirilmԥsi

imtinaların vԥ nasazlıqların vaxtında aşkar edilib aradan qaldırılması baxımından

mühüm rol oynayır. TQ-1 işlԥri GQ kimi növbԥlԥr arası vaxtda yerinԥ yetirilir. TQ-2

isԥ aparılma üsulundan asılı olaraq günün müxtԥlif vaxtlarında planlaşdırıla bilԥr.

TQ-2 işlԥrinin hԥcmi TQ-1 işlԥrinin hԥcmindԥn xeyli böyükdür. Bir çox hallarda

TQ-2 işlԥrini yerinԥ yetirmԥk üçün avtomobil xԥttԥ buraxılmır. Belԥ olan halda

tԥmirԥ ehtiyacı olan bԥzi sistem vԥ mexanizmlԥrin (qida sistemi, elektrik avadanlığı

elementlԥrinin vԥ s.) işlԥmԥ qabiliyyԥti istehsalat sexlԥrindԥ bԥrpa olunaraq yenidԥn

avtomobilin üzԥrinԥ qoyula bilԥr. TQ-2-dԥ avtomobilin aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin

texniki vԥziyyԥti hԥrtԥrԥfli (D-2-nin kömԥyi ilԥ) yoxlanılır.

Mövsümi texniki qulluğun aparılmasında mԥqsԥd avtomobili iqlim şԥraitinԥ

uyğun olaraq istismara hazırlamaqdır. MTQ ildԥ iki dԥfԥ aparılır. Hԥddindԥn çox

soyuq vԥ isti iqlim zonaları üçün MTQ sԥrbԥst şԥkildԥ planlaşdırılır. Digԥr rayonlar

üçün isԥ MTQ TQ-2 ilԥ birlԥşdirilir. Bu halda TQ-2-nin ԥmԥk tutumu 20-50%

artırılır.

TQ-1 vԥ TQ-2 işlԥrinin aparılma periodikliyinԥ müvafiq olaraq avtomobillԥrdԥ

ümumi (D-l) vԥ elementlԥr üzrԥ (D-2) diaqnostika işlԥrinin dԥ yerinԥ yetirilmԥsi

planlaşdırılır. D-l TQ-l-dԥn qabaq, D-2 isԥ TQ-2-nin aparılmasından 2-3 gün qabaq

yerinԥ yetirilir. D-l-dԥ hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyini tԥmin edԥn elementlԥrin, D-2-dԥ isԥ

avtomobilin bütün mexanizm vԥ elementlԥrinin texniki vԥziyyԥti müayinԥ edilir.

Əsasnamԥyԥ görԥ avtomobil nԥqliyyatı üçün Ωsaslı vΩ cari tΩmir (xüsusi hallarda

orta tԥmir) növlԥri nԥzԥrdԥ tutulur.

Əsaslı tΩmir avtomobilin vԥ aqreqatların itirilmiş işlԥmԥ qabiliyyԥtinin bԥrpa

edilmԥsi mԥqsԥdi ilԥ aparılır. Əsaslı tԥmir keçmiş avtomobilin resursu tԥzԥ

avtomobil üçün verilmiş ԥsaslı tԥmir yürüşünün (normasının) 80%-nԥ bԥrabԥr qԥbul

edilir. Əsaslı tԥmir olunacaq avtomobil tamamilԥ sökülür. Onun detalları çeşidlԥnir:

istismara yararlı, tԥmirԥ yararlı vԥ tamamilԥ yararsız detallar. Avtomobil yenidԥn

yığıldıqda istismara yararlı, tԥmir edilmiş vԥ tamamilԥ tԥzԥ hissԥlԥrdԥn istifadԥ

edilir.

Avtomobilin vԥ onun aqreqatlarının

ԥsaslı tԥmirԥ qoyulması onların texniki

vԥziyyԥtlԥrinin hԥrtԥrԥfli öyrԥnilmԥsi vԥ tԥhlili

ԥsasında aparılır. Bu halda

avtomobilin yürüşü mütlԥq nԥzԥrԥ alınmalıdır.

Minik avtomobillԥri vԥ avtobuslar onların kuzovlarının ԥsaslı tԥmirԥ ehtiyacı

olduqları halda ԥsaslı tԥmirԥ saxlanılır. Yük avtomobillԥri isԥ kabinԥnin, çԥrçivԥnin

vԥ

ԥlavԥ üç

ԥsas aqreqatın

ԥsaslı tԥmirԥ tԥlԥbatı olduqda avtomobil tԥmir

müԥssisԥsinԥ göndԥrilir. Əsas aqreqatlara aiddir: mühԥrrik, ötürmԥlԥr qutusu,

paylayıcı qutu, qabaq vԥ arxa körpü, sükan idarԥsi vԥ tormoz sistemi. Aqreqatlar

ԥsaslı tԥmirԥ o halda göndԥrilir ki, onların baza vΩ Ωsas detallarının ԥsaslı tԥmirԥ

ehtiyacı olsun.

Baza detalı dedikdԥ aqreqatın elԥ hissԥsi başa düşülür ki, onun bütün detalları

hԥmin ԥsas hissԥnin üzԥrinԥ quraşdırılır. Mühԥrrik üçün silindrlԥr bloku, sürԥtlԥr vԥ

paylayıcı qutu üçün onların karteri, qabaq körpü üçün onun tiri, kabinԥ üçün onun

karkası, kuzov üçün onun ԥsası vԥ s. baza detallarına aiddir. Əsas detallara misal

olaraq mühԥrrikdԥ blok başlığını, dirsԥkli valı, nazim çarxı, paylayıcı valı, ötürmԥlԥr

qutusunda valları, üst qapağı, arxa körpüdԥ yarım oxları, reduktorun karterini,

differensialı, tԥkԥrlԥrin toplarını, tormoz barabanını, kabinԥdԥ vԥ ya kuzovda

qapıları, döşԥmԥnin örtüyünü, yük yerinin qapağını vԥ s.-ni misal göstԥrmԥk olar.

Baza detallarının texniki vԥziyyԥti cari tԥmir vasitԥsilԥ bԥrpa oluna bilmԥdiyi

üçün ԥsaslı tԥmirԥ göndԥrilir. Əsas detallar isԥ aqreqatın ԥsas funksiyasını yerinԥ

yetirdiklԥri üçün onların istismar göstԥricilԥri ANM-inin istehsalat bazasına nisbԥtԥn

qabaqcıl texnika vԥ texnologiya

ԥsasında daha yaxşı tԥşkil edilmiş avtotԥmir

müԥsisԥsindԥ yüksԥk keyfiyyԥtlԥ bԥrpa edilԥ bilir.

Cari tΩmir avtomobil istismar müԥssisԥlԥrindԥ vԥ TXC-da yerinԥ yetirilir. Bu

tԥmirdԥ aqreqatların baza detallarından başqa bütün hissԥlԥrin işlԥmԥ qabiliyyԥti

bԥrpa edilir, yԥni istismar prosesindԥ avtomobildԥ baş vermiş imtinalar vԥ

nasazlıqlar sökmԥ-yığılma, qaynaq, dԥmirçi, çilingԥr vԥ s. bu kimi işlԥri yerinԥ

yetirmԥklԥ aradan qaldırılır. Cari tԥmir zamanı avtomobilin baza detallarından başqa

digԥr bütün elementlԥri ԥvԥz edilԥ bilԥr. Cari tԥmirin ԥsas vԥzifԥsi avtomobilin vԥ ya

onun hԥr hansı aqreqatının, mexanizminin işlԥmԥ qabiliyyԥtini ԥn azı növbԥti TQ-2-

yԥ qԥdԥr saxlamaqdır. Avtomobilin cari tԥmirdԥ durması tԥsadüfi proseslԥrԥ aid

olduğundan ԥmԥk tutumunun (vaxt normasının) normalaşdırılması ehtimal xarakter

daşıyır. Əsasnamԥdԥ cari tԥmir üçün hԥr 1000 km yürüşԥ görԥ xüsusi ԥmԥk tutumu

(avtomobilin tipindԥn asılı olaraq), hԥr bir hԥrԥkԥt tԥrkibinin TQ vԥ CT-dԥ boş

dayanma müddԥti nԥzԥrdԥ tutulur (uyğun olaraq adam-saat/1000 km vԥ gün/1000

km ilԥ).

Texniki qulluq ԥsnasında bir sıra tԥmir işlԥrinin (xüsusilԥ avtomobilin hԥrԥkԥt

tԥhlükԥsizliyini tԥmin edԥn mexanizm vԥ sistemlԥrdԥ) dԥ görülmԥsi, Əsasnamԥdԥ

baxılır. Bu halda görülԥcԥk CT işlԥrinin hԥcmi TQ-2 işlԥrinin iş hԥcminin 15-20%-

dԥn çox olmamalıdır. Bu cür tԥmirԥ bԥzԥn xΩbΩrdar edici tΩmir deyilir. Bu tԥmiri

planlı surԥtdԥ yerinԥ yetirmԥklԥ baş verԥcԥk imtinaların vԥ nasazlıqların qarşısı

qabaqcadan alınır.

østisna olmaq şԥrtilԥ bir sıra ağır rejimli istismar şԥraitindԥ avtomobildԥ orta

tԥmirin dԥ aparılmasına icazԥ verilir. Bu halda avtomobilin mühԥrriki dԥyişdirilԥ

bilԥr, digԥr aqreqatlarda baş vermiş nasazlıqlar aradan qaldırıla bilԥr, kuzovun rԥngi

bԥrpa oluna bilԥr vԥ s. işlԥr yerinԥ yetirilԥ bilԥr.

Avtomobil nԥqliyyatında olduğu kimi dԥmir yolu nԥqliyyatında da TQ vԥ tԥmir

sistemi fԥaliyyԥt göstԥrir. Burada da nԥqliyyat vasitԥsinin texniki vԥziyyԥti müxtԥlif

tԥyinatlı kompleks işlԥri (ԥmԥliyyatları) vaxtaşırı olaraq yerinԥ yetirilmԥklԥ tԥlԥb

edilԥn sԥviyyԥdԥ saxlanılır vԥ bԥrpa olunur.

Dԥmir yolu nԥqliyyat üçün aşağıdakı texniki qulluqlar nԥzԥrdԥ tutulur: TQ-1,

TQ-2, TQ-3 vԥ TQ-4. Bu nԥqliyyat növü üçün TQ-un yerinԥ yetirilmԥsindԥ ԥsas

mԥqsԥd lokomotivlԥrin vԥ vaqonların texniki hazırlıq dԥrԥcԥsini yüksԥltmԥk,

qatarların hԥrԥkԥt qrafiki üzrԥ fasilԥsiz vԥ qԥzasız işlԥmԥ qabiliyyԥtini tԥmin

etmԥkdir. Hԥrԥkԥt hissԥlԥri, tormoz avadanlığı, lokomotiv siqnalizasiya qurğuları,

rabitԥ cihazları, qatarların tԥhlükԥsiz hԥrԥkԥtini tԥmin edԥn aqreqatların texniki

vԥziyyԥti xüsusi nԥzarԥtdԥ olmalıdır.

Tԥmir adı altında dԥmir yolu nԥqliyyatı elementlԥrinin istismar zamanı vԥ ya

texniki qulluq prosesindԥ aşkar edilԥn imtina vԥ nasazlıqların aradan qaldırılması ilԥ

işlԥmԥ qabiliyyԥtinin bԥrpa edilmԥsi kimi başa düşülür.

Tԥmirԥ lokomotivin deposunda yerinԥ yetirilԥn CT-1, CT-2, CT-3 vԥ lokomotiv

tԥmiri zavodunda icra olunan ƏT-1, ƏT-2 ԥsaslı tԥmirlԥri aiddir.

hmumi şԥkildԥ Respublikamızın dԥmir yollarında fԥaliyyԥtdԥ olan TQ vԥ CT

sisteminin struktur sxemi şԥkildԥ göstԥrilmişdir. Sxemdԥn aydın görünür ki, sistem

iki alt sistemdԥn ibarԥtdir: a) istismar zamanı pozğunluqların baş vermԥmԥsi üçün

etibarlılığın tԥlԥb edilԥn sԥviyyԥdԥ saxlanılması; b) konstruktiv etibarlılığm bԥrpa

edilmԥsi.

Belԥliklԥ, yuxarıda deyilԥnlԥr vԥ sxemdԥ göstԥrilԥnlԥr

ԥsasında aşağıdakı

nԥticԥlԥrԥ gԥlirik (lokomotivlԥrin TQ vԥ tԥmir növlԥri baxımından):

1) Tԥmirlԥr arası dövrdԥ müԥyyԥn hԥcmdԥ yerinԥ yetirilԥn TQ vԥ CT (normativ

sԥnԥdlԥr ԥsasında);

2) Periodik nԥzarԥtlԥ icra edilmԥsi nԥzԥrdԥ tutulan texniki qulluq (ԥmԥliyyatların

hԥcmi profilaktik tԥsirlԥr başlanan zaman hԥrԥkԥt tԥrkibinin sazlığını vԥ işlԥmԥ

qabiliyyԥtini saxlamaq baxımından tԥyin edilir);

3) Fasilԥsiz nԥzarԥtlԥ aparılan texniki qulluq (bu halda ԥmԥliyyatlar texniki

vԥziyyԥti tԥlԥb edilԥn sԥviyyԥdԥ saxlamaq üçün fasilԥsiz müşahidԥ ԥsasında tԥlԥbata

görԥ yerinԥ yetirilir);

4) Texniki vԥziyyԥtlԥrin sԥviyyԥsinԥ vԥ ya tԥlԥbata görԥ tԥmir (tԥmirin hԥcmi vԥ

icra anı hԥr bir nԥqliyyat vasitԥsinin sazlığına vԥ işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ görԥ müԥyyԥn

edilir, texniki vԥziyyԥt isԥ texniki sԥnԥdlԥrdԥ göstԥrilmiş hԥcmdԥ vԥ müddԥtdԥ

nԥzarԥtdԥ saxlanılır).

HΩr bir texniki qulluq vΩ tΩmir üzrΩ qΩbul edilmiş iş hΩcmi onun xarakteristikası

adlanır. Eyni xarakteristikaya malik qarşılıqlı münasibԥtdԥ olan TQ vԥ tԥmirlԥr

arasındakı yürüş (vaxt) tԥmirlԥr arası dövr adlanır.

Dԥmir yolu nԥqliyyatında tԥlԥbata görԥ tԥmir lokomotivin yürüşündԥn asılı

olmayaraq tԥyin edilir (istismar vaxtı faktiki aşkar olunan imtinalara vԥ ya texniki

qulluq prosesindԥ müԥyyԥnlԥşdirilԥn nasazlıqlara görԥ tԥyin edilir).

Xԥbԥrdar edici tԥmir (planlı) lokomotivin (vaqonun) müԥyyԥn yürüşündԥn sonra

tԥyin edilir. Bu tԥmirin ԥsasını isԥ normal istismar şԥraitindԥ imtinalara sԥbԥb olan

lokomotivin texniki vԥziyyԥti üzԥrindԥ aparılmış müşahidԥlԥr tԥşkil edir.

Dԥmir yolu nԥqliyyatında fԥaliyyԥtdԥ olan TQ vԥ tԥmir sistemi üçün aşağıdakı

xarakter xüsusiyyԥtlԥr nԥzԥrԥ alınır:

Lokomotivin

(vԥ ya vaqonun) tԥmirԥ saxlanılması müԥyyԥn

(normalaşdırılmış) yürüşdԥn vԥ ya işlԥmԥ müddԥtindԥn sonra yerinԥ yetirilir;

b) Tԥmir işlԥri faktiki qeyd edilmiş iş hԥcminԥ ԥsaslanır;

c) Profilaktik tԥmir işlԥri avadanlıqda imtinalar baş verdikdԥn sonra deyil,

onların qabaqcadan qarşısını almaq üçün tԥşkil edilir vԥ s.

Dԥmir yolu nԥqliyyatında qüvvԥdԥ olan TQ vԥ tԥmir sistemi

(planlı)

aşağıdakıları ԥhatԥ edir.

• TQ-1, TQ-2 vԥ TQ-3 - lokomotivlԥrdԥ pozğunluqların qarşısını almaqla

onların işlԥmԥ qabiliyyԥtini tԥlԥb edilԥn sԥviyyԥdԥ saxlamaq, fasilԥsiz vԥ

tԥhlükԥsiz imtinasız hԥrԥkԥtini tԥmin etmԥk, hԥmçinin sanitar- gigiyena

tԥlԥblԥrini ödԥmԥk;

• TQ-4 - tԥkԥr cütlԥrini çıxarmadan kԥmԥrlԥrini (çԥnbԥrini, qovşağını) yonmaq;

bu TQ-u bԥzԥn TQ-3 ilԥ birlԥşdirԥrԥk icra edirlԥr.

Mԥxsusi olaraq sԥrnişin vԥ yük (o cümlԥdԥn avtomat refrejerator) vaqonları üçün

texniki qulluq növlԥri tԥyinatlarına görԥ planlaşdırılır.

• CT-1, CT-2 vԥ CT-3 - ԥsas istismar xarakteristikalarını bԥrpa etmԥk (müxtԥlif

aqreqatları, qovşaqları vԥ detalları ԥvԥz etmԥk, sınaq vԥ nizamlama işlԥrini

yerinԥ yetirmԥklԥ);

• ƏT-1- dԥmir yolu nԥqliyyatının bütün tԥşkil edicilԥrinin tam resursunu vԥ

istismar xarakteristikaların bԥrpa etmԥk;

• ƏT-2 ƏT-l-ԥ ԥlavԥ olaraq baza detallarını

(aqreqatları, qovşaqları) bԥrpa

etmԥk, elektrik xԥtlԥrini tam ԥvԥz etmԥk.

Dԥmir yolu nԥqliyyatı üçün verilmiş TQ vԥ CT növlԥrinin xarakterik

xüsusiyyԥtlԥri vԥ yerinԥ yetirilmԥ prinsiplԥri texniki ԥdԥbiyyatlarda vԥ s. geniş şԥrh

edilir. Bununla belԥ, nԥzԥrdԥ tutulmalıdır ki, vaqonlara olan TQ işlԥrindԥn başqa

onun bԥzi mԥsul hissԥlԥri (buks, avtotormoz, tԥkԥr cütü) dԥ ԥlavԥ olaraq yoxlamadan

keçirilir. Müvafiq texniki

ԥdԥbiyyatlarda hԥmçinin yük vԥ sԥrnişin vaqonlarının

tԥmir periodikliklԥri, texniki qulluqlar arası yürüşlԥri, ԥmԥk tutumları vԥ s. xüsusi

normalar vaqonların tipindԥn asılı olaraq şԥrh edilir.

Texniki qulluğun vԥ tԥmirin rejimi

Profilaktik vΩ ya tΩmir xarakterli texniki tΩsirlΩrin iş hΩcmi, miqdarı vΩ texniki

qulluqlar arası yürüş (periodiklik) birlikdΩ TQ vΩ CT-in rejimini tΩşkil edir.

TQ vԥ tԥmirin rejimi elԥ seçilmԥlidir ki, aqreqat vԥ mexanizmlԥrdԥ baş verԥcԥk

imtinaların sayı minimum olsun. Rejimi düzgün tԥyin etmԥk üçün hԥrԥkԥt tԥrkibinin

texniki vԥziyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn göstԥricilԥrin müxtԥlif amillԥrin tԥsirindԥn

dԥyişmԥ qanunauyğunluqlarını bilmԥk lazımdır. TQ vԥ CT-in rejiminin tԥyin

edilmԥsi texniki istismarın

ԥn mürԥkkԥb mԥsԥlԥlԥrindԥn biridir. Çünki müxtԥlif

istismar şԥraitindԥ işlԥyԥn nԥqliyyat vasitԥsinin eyni adlı mexanizmlԥrinin işlԥmԥ

qabiliyyԥti müxtԥlif formada dԥyişir. Bundan başqa işlԥmԥ müddԥti (yürüş) artdıqca

imtinaların intensivliyi dԥ artır. Digԥr tԥrԥfdԥn avtomobil nԥqliyyatı üçün xüsusilԥ

qeyd etmԥk lazımdır ki, eyni markalı avtomobil eyni istismar şԥraitindԥ vԥ eyni

daşımalarda işlԥdikdԥ

belԥ

hԥmin avtomobilin vԥziyyԥti fԥrqlԥnԥn

qanunauyğunluqla dԥyişir.

TQ vԥ CT-in rejimi elԥ olmalıdır ki, nԥqliyyat vasitԥlԥrinin etibarlı vԥ uzun

ömürlü işi tԥmin olunmaqla bԥrabԥr müxtԥlif xarakterli tԥsirlԥrin yerinԥ yetirilmԥsi

minimum xԥrclԥrlԥ başa gԥlsin. Bu şԥrti tԥmin edԥn rejimԥ TQ vԥ tԥmirin optimal

rejimi deyilir. Başqa sözlԥ desԥk, optimal rejim elΩ rejimΩ deyilir ki, TQ-da vΩ CT-

dΩ görülΩcΩk işlΩr uyğun olaraq elΩ periodikliklΩ vΩ keyflyyΩtlΩ yerinΩ yetirilmΩlidir

ki, nΩinki hΩrΩkΩt tΩrkibinin etibarlılığı vΩ ömür uzunluğu tΩmin olunmalı, hΩm dΩ

vahid yürüşΩ vΩ ya nΩqliyyat işinΩ düşΩn texniki qulluq vΩ tΩmir xΩrclΩri minimum

olsun.

TQ vԥ CT-in optimal rejiminin tԥyin edilmԥsi profilaktika xarakterli texniki

tԥsirlԥrin hansı yürüşlԥrdԥn sonra yerinԥ yetirilmԥsi ilԥ sıx ԥlaqԥdardır. Bu mԥqsԥdlԥ

texniki qulluq işlԥri üçün optimal periodikliyin müxtԥlif tԥyin olunma variantları

mövcuddur

(texniki vԥziyyԥtin parametrlԥrinin yürüşdԥn asılı olaraq dԥyişmԥ

dinamikasma, imtinasızlığın buraxıla bilԥn sԥviyyԥsinԥ, TQ vԥ CT-ԥ sԥrf edilԥn

xüsusi xԥrclԥrin cԥminin minimum qiymԥtinԥ görԥ vԥ s.).

Periodikliyin TQ vԥ CT-ԥ sԥrf edilԥn xüsusi xԥrclԥrin cԥminin mimmum

qiymԥtinԥ görԥ tԥyini texniki istismarda texniki-iqtisadi üsul adı ilԥ mԥşhurdur.

Praktiki cԥhԥtdԥn ԥn geniş yayılmış vԥ istifadԥ edilԥn üsuldur. Bu üsulun mahiyyԥti

ondan ibarԥtdir ki, TQ vԥ CT-ԥ sԥrf edilԥn xüsusi xԥrclԥrin cԥminin minimun

qiymԥtinԥ uyğun gԥlԥn yürüş TQ üçün optimal periodiklik qԥbul edilir (şԥkil 6.2).

Qrafikin tԥhlili göstԥrir ki, TQ-un periodikliyini artıranda xüsusi xԥrclԥrin

miqdarı hԥddindԥn çox azalır. Lakin periodikliyin artması detalların ömür

uzunluğunu aşağı salır. Buna müvafiq olaraq CT xԥrclԥri artır. Bu baxımdan TQ vԥ

CT-in xüsusi xԥrclԥrinin cԥminin elԥ bir qiymԥti var ki, (şԥkildԥ A nöqtԥsi) bu ԥdԥd

ԥmԥk vԥ material xԥrclԥrinin minimum qiymԥtinԥ uyğundur. Hԥmin nöqtԥyԥ

müvafiq olan yürüş TQ-un optimal periodikliyi kimi qԥbul edilir.

Şԥkil 6.2. Periodikliyin texniki-iqtisadi üsulla tԥyini.

C_xas - işlԥrin xüsusi xԥrclԥri, qԥp/km; / - yürüş, min. km.

Qeyd etmԥk lazımdır ki, mövcud olan istismar kateqoriyaları (xüsusԥn avtomobil

nԥqliyyatı üçün) müxtԥlif olduğuna görԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin istismar keyfiyyԥtlԥri

dԥyişir. Buna görΩ dΩ TQ vΩ CT üçün ƏsasnamΩdΩ verilmiş normalar korreksiya

edilir.

Rejimin korreksiya edilmԥsinin mahiyyԥti odur ki, müԥyyԥn istismar şԥraitindԥ

alınmış hԥqiqi göstԥricilԥri analiz etmԥklԥ görülԥcԥk texniki tԥsirlԥrin siyahısı vԥ bu

işlԥrin hansı yürüşlԥrdԥn sonra yerinԥ yetirilmԥsi dԥqiqlԥşdirilsin. Analiz apararkԥn

görülԥcԥk ԥmԥliyyatların sayı istismar rejimindԥn asılı olaraq dԥyişԥ bilԥr. Belԥ ki,

bu ԥmԥliyyatlar verilmiş istismar şԥraiti üçün xarakter olmayan işlԥrin hesabına

azalar, imtinaların sayını aşağı sala bilԥn

(tez-tez yerinԥ yetirilԥn cari tԥmirlԥri

aradan qaldırmaq üçün) texniki tԥsirlԥrin hesabına artar. Bu baxımdan mԥsԥlԥni

hԥll etmԥk üçün aparılan sınaqlardan alınmış statistik mԥlumatlara

ԥsasԥn eyni

adlı

ԥmԥliyyatların periodikliyi

(km. ilԥ) aşağıdakı kimi hesablanır: l

= ^l,

burada: l

- sınaq üçün götürülmüş avtomobillԥrin ümumi yürüşü, km.; m_T

- cari

tԥmirin eyni adlı ԥmԥliyyatlarının sayıdır.

Bu cür hesablama hԥr bir aqreqat, sistem vԥ mexanizm üçün ayrılıqda aparılır.

Bundan sonra cari tԥmirin bütün ԥmԥliyyatları periodikliyin qiymԥtindԥn asılı olaraq

üç qrupa bölünür:

1) Tez-tez tԥkrar olunan ԥmԥliyyatlar - burada l_p

 lTQ−1

2) Hԥrdԥnbir tԥkrar olunan ԥmԥliyyatlar - bu halda l_p lTQ−2

3) Nadir hallarda tԥkrar olunan ԥmԥliyyatlar - burada (2-3)l_T

Q−2

Göstԥrilԥn periodikliklԥrin qiymԥtlԥrinԥ müvafiq olaraq CT-in

ԥmԥliyyatları

texniki qulluqda yerinԥ yetirilir. Bununla avtomobilin tԥmirdԥ boş dayanma müddԥti

azalır.

Əsasnamԥdԥ TQ vԥ CT üçün bütün normalar konkret istismar şԥraiti (I dԥrԥcԥli

istismar kateqoriyası) üçün müԥyyԥn edilmişdir.

ølişmԥ muftasında sürüşmԥlԥrin miqdarını tԥyin etmԥk üçün avtomobili yük

altında işlԥtmԥklԥ kardan valı stroboskopik lampa ilԥ işıqlandırılır. Əgԥr sürüşmԥ

yoxdursa, kardan valı hԥrԥkԥtsiz kimi görünür.

ønersiyalı diaqnostika stendlԥrindԥ mühԥrrikin güc göstԥricilԥri verilmiş sürԥt

intervalında, düz ötürmԥdԥ qaçış barabanlarının sürԥtlԥnmԥ vaxtına (yoluna) görԥ

tԥyin edilir. Yanacaq sԥrfi sürԥtlԥnmԥ zamanı vԥ qԥrarlaşmış rejimlԥrdԥ (yüksüz)

ölçülür.

Diaqnostika stendlԥrindԥ avtomobilin güc-iqtisadi göstԥricilԥrindԥn başqa

mühԥrrikin silindr-porşen qrupunun vԥ qazpaylama mexanizminin texniki

vԥziyyԥtini, alışdırmanın qabaqlama bucağının düzgün qurulmasını vԥ karbüratorun

nizamlanmasını

(yanacaq sԥrfinԥ vԥ aparan tԥkԥrlԥrdԥki gücԥ görԥ) ilişmԥ

muftasının, ötürmԥlԥr qutusunun, kardan valının, baş ötürücünün (uyğun olaraq

ötürülԥn burucu momentԥ, sԥslԥrԥ vԥ istiliyԥ, indikatorun göstԥrişinԥ, döyüntülԥrԥ

görԥ) texniki halını da tԥyin etmԥk mümkündür.

6.4. Texniki istismarını kompleks göstԥriclԥri.

Texniki quluq vԥ tԥmir sisteminin nersnektiv inkiĢafi.

Texniki istismarın son mԥqsԥdi nԥqliyyat vasitԥlԥrinin mԥhsuldarlığından tam

istifadԥ etmԥklԥ daşımaların maya dԥyԥrini aşağı salmaqdır. Bunun üçün istismarda

texniki cԥhԥtdԥn saz olan nԥqliyyat vasitԥlԥrinin sayını artırmaq, TQ vԥ tԥmir

xԥrclԥrini azaltmaq, işçilԥrin ԥmԥk mԥhsuldarlığını yüksԥltmԥk, ԥmԥyin elmi surԥtdԥ

tԥşkili mԥsԥlԥlԥrindԥ nԥzԥri fԥnlԥrdԥn

(ehtimal, etibarlılıq, kütlԥvi xidmԥt

nԥzԥriyyԥlԥri) istifadԥ etmԥk lazımdır. Texniki istismarın sԥmԥrԥliliyi dԥ elԥ bu

deyilԥn vԥ bunlara bԥnzԥr xüsusiyyԥtlԥrin göstԥricilԥri ilԥ qiymԥtlԥndirilir.

østismar prosesindԥ nԥqliyyat vasitԥsi müxtԥlif texniki vԥziyyԥtlԥrdԥ ola bildiyi

üçün istifadԥ edilmԥ dԥrԥcԥsi dԥ müxtԥlif qiymԥtlԥrdԥ dԥyişir. Hԥrԥkԥt tԥrkibinin

istifadԥ edilmԥ dԥrԥcԥsi ancaq onun texniki vԥziyyԥtindԥn asılı deyil. Belԥ ki, ԥsas

nԥqliyyat vasitԥlԥrindԥn biri olan avtomobil işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ malik olduğu halda

bԥzԥn istismara buraxıla bilmir. Avtomobilin texniki cԥhԥtdԥn saz olduğu halda

istismar edilԥ bilmԥmԥsinin sԥbԥbi işçi qüvvԥsinin

(sürücülԥrin) olmaması,

avtomobilin istismar materialları

(yanacaq, yağ, texniki mayelԥr) o cümlԥdԥn

rezinlԥrlԥ (şinlԥ) tԥmin edilmԥmԥsi vԥ s. ola bilԥr.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki vԥziyyԥtini vԥ istifadԥ edilmԥ dԥrԥcԥsini

qiymԥtlԥndirmԥk üçün uyğun olaraq texniki hazırlıq vԥ istifadԥ ԥmsalları hesablanır

(avtomobil nԥqliyyatı üçün bu ԥmsalları nԥzԥrdԥn keçirԥk).

Texniki hazırlıq ԥmsalı ANM-dԥ olan hԥrԥkԥt tԥrkibinin hansı hissԥsinin texniki

cԥhԥtdԥn saz vԥziyyԥtdԥ

(işlԥmԥ qabiliyyԥtinin normal sԥviyyԥdԥ) olmasını

xarakterizԥ edir. Bu ԥmsal avtomobilin tԥqvim günlԥri üzrԥ nԥqliyyat prosesindԥ

iştirak edԥ bilmԥ dԥrԥcԥsini tԥyin edir. Texniki hazırlıq ԥmsalı bir avtomobil vԥ park

üçün aşağıdakı riyazi formulalarla tԥyin edilir:

AD_i

t =

;

t =

D_i+ D_t

AD_i+ AD_t

burada D_i vԥ D_t - uyğun olaraq avtomobilin istismarda vԥ tԥmirdԥ (TQ dԥ

nԥzԥrdԥ tutulmaqla) olma boş dayanma günlԥrinin sayı; AD_i vԥ AD_t - uyğun olaraq

istismarda avtomobil günlԥrinin vԥ tԥmir-texniki qulluqda avtomobil tԥmir

günlԥrinin sayıdır.

Avtomobildԥn istifadԥ ԥmsalı müԥyyԥn dövr üçün istismarda olma günlԥrinin

hԥmin dövrdԥki tԥqvim günlԥrinԥ olan nisbԥti kimi tԥyin edilir. Bu

ԥmsal

avtomobilin nԥqliyyat prosesindԥ iştirak etdiyi istismar günlԥrini xarakterizԥ edir.

Avtomobildԥn istifadԥ ԥmsalı bir avtomobil vԥ park üçün hesablanır:

AD_i

;

i =

Di + Dt + D_s

ADi + ADt + AD_s

burada D_ts

- bir tsikldԥki günlԥrin sayı; D_s

- tԥşkilatı sԥbԥblԥr tԥsirindԥn

avtomobilin boş dayanma müddԥtidir.

Avtomobildԥn istifadԥ vԥ texniki hazırlıq ԥmsalları hԥr ikisi texniki istismarın

sԥmԥrԥliliyini qiymԥtlԥndirԥn göstԥricilԥr olduğu üçün onların arasında qarşılıqlı

ԥlaqԥni (nisbԥti) nԥzԥrdԥn keçirԥk:

i

Di + Dt

= 1− ^Ds .

= ^Dts − Ds

t D_i+ D_t+ D_s

D_ts

Əgԥr ^Ds = s qԥbul etsԥk alarıq:

Dts

_i

= 1−  .

t

Buradan i = t (1−s ). α_s - avtomobilin işԥ çıxdığı günlԥrin sayını nԥzԥrԥ alan

ԥmsaldır.

Diaqnostika vԥ onun ԥsas mԥsԥlԥsi

Avtomobillԥrin texniki qulluq rejimlԥrinin tԥyin olunma üsulları hԥrԥkԥt

tԥtkiblԥrinin fԥrdi xüsusiyyԥtlԥrini nԥzԥrԥ almayan statistik mԥlumatlara ԥsaslanır.

Avtomobilin fԥrdi xüsusiyyԥtlԥri isԥ istismar vaxtı xidmԥt müddԥtindԥ asılı olaraq

dԥyişir.Mövcud olan TQ vԥ tԥmir sistemi avtomobilin optimal texniki vԥziyyԥtini

hԥmişԥ tԥmin edԥ bilmԥdiyindԥn texniki hazırlıq ԥmsalı aşağı düşür.Başqa sözlԥ

desԥk, avtomobilin işlԥmԥ qabiliyyԥti, yԥni istismar prosesindԥ etibarlıqı tԥlԥb

olunan sԥviyyԥdԥ saxlanıla bilmir.

Digԥr tԥrԥfdԥn avtomobiln istismar keyfiyyԥtlԥrini yüksԥltmԥk üçün böyük xԥrclԥr

tԥlԥb edilir.Bu isԥ avtomobilin texniki vԥziyyԥti üzԥrindԥ nԥzarԥtin olması ilԥ sıx

ԥlaqԥdardır.Aparılan tԥdqiqatlar göstԥrir ki, nԥzarԥt işlԥri vaxtında yerinԥ

yetirilmԥdiyi üçün yük avtomobillԥrinin

30%-dԥ mühԥrrik normal gücü yarada

bilmir,sifarişlԥ tԥmirԥ gԥlԥn avtomobillԥrin tԥlԥb etdiyi xԥrclԥr ümumi TQ

xԥrclԥrinin 50%-ni tԥşkil edir, istismar edilԥn avtomobillԥrin 30%-i aşkar edilmiş

nasazlıqlara işlԥyir vԥ s.

Belԥliklԥ yuxarıda göstԥrilԥn iki cԥhԥt-avtomobillԥrin fԥrdi xüsusiyyԥtlԥrini onun

texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsiri vԥ nԥqliyyat prosesindԥ konstruksiyada baş vermiş

imtinaların vԥ nasazlıqların vaxtında müԥyyԥn edilmԥsi tԥlԥb edir ki,istismar zamanı

avtomobilin texniki vԥziyyԥti minimum vaxt ԥmԥk vԥ material xԥrclԥri tԥlԥb edԥn

optimal üsullarla tԥyin edilmԥlidir.Bu baxımdan avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin

diaqnostikası xüsusi ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir.

Avtomobilin texniki vԥziyyԥtini onu sԥkmԥdԥn müxtԥlif üsullar vasitԥsilԥ tԥyin edԥn

vԥ qalıq resursunun proqnoz edilmԥsi öyrԥdԥn elmԥ diaqnostika deyilir.Avtomobilin

texniki vԥziyyԥtinin tԥyin olunma prosesinԥ isԥ diaqnostika prosesi

deyilir.Diaqnostika prosesi texniki qulluqda görülԥn nԥzarԥt işlԥrinin

tԥkmillԥşdirilmiş formasıdır.O ANM-dԥ yerinԥ yetirilԥn nԥzarԥt işlԥrindԥn iki

cԥhԥtԥ görԥ fԥrqlԥnir.Birinci odur ki, avtomobilin onun hԥr hansı aqreqatının texniki

vԥziyyԥti yüksԥk dԥqiqliklԥ vԥ inamla tԥyin edilir.økinci isԥ hԥrԥkԥt

tԥrkibinineffektivgöstԥricilԥri bilԥvasitԥ ölçülԥ bilir.

Diaqnostikanın kömԥyi ilԥ avtomobilin aqreqat vԥ mexanizmlԥrindԥ gizli imtinalar

vԥ nasazlıqlar onların aradan qaldırılması üçün zԥruri olan cari tԥmirin iş hԥcmi

müԥyyԥn edilir.ømtinalar vԥ nasazlıqlar olmadıqda isԥ mexanizmin sonrakı işlԥmԥ

rüsursu vԥ onun texniki qulluğa tԥlԥbatı tԥyin edilir .Digԥr tԥrԥfdԥn diyaqnostika

avtomobilinimtinasızlıq

vԥ

effektlik

gösdԥricilԥrinin

kԥmiyyԥtcԥ

qiymԥtlԥndirilmԥsinԥ imkan verir

Diaqnostikanın

ԥsas mԥsԥlԥsi ondan ibarԥtdir ki, istismar zamanı avtomobilin

etibarliliğivԥ ömur uzunluğuyüksԥk sԥviyyԥdԥ saxlanılsın,ehtiyat hissԥlԥrinԥ

,istismar materiallarına tq vԥ çt -ԥ sԥrf edilԥn xԥrclԥr azalsın .Belԥliklԥ avtomobilin

texniki vԥziyyԥtinin diaqnostikası mԥhsuldarlığı artirmaqla daşımaların maya

dԥyԥrinin aşaği salınması uçun zԥmin yaradır.

Diaqnostkanın iqtisadi cԥhԥtdԥn nԥ dԥrԥcԥdԥ sԥmԥrԥli olduğu aşağıdakı

gösdԥricilԥrdԥn aydın olur .

Diaqnostikanin ANM-dԥ tԥtbiq edilmԥsi nԥticԥsindԥ cari tԥmir xԥrclԥri

8-12%,

ehtiyat hissԥlԥrinin sԥrfi 10-12%, yanacaq sԥrfi 2-5%aşağı düşmüs ,şinlԥrin yürüşü

4-5%vԥ texniki nasazlıq ԥmsalı 3-5% yüksԥdilir/8,25/.

Diaqnostikanın bir elim kimi avtomobil nԥqliyyatındatԥtbiq vԥ inkişaf etdirilmԥsidԥ

bir çox rus mütxissislԥrinin(B.V.Pavlov ,H.YŞ Qovoruşenko ,Y.X. Zakin ,LŞV.

Miroşkinov vԥ s.),ali mԥktԥblԥrin

(Moskva

,Xarkov

,Kiyev, avtomobilyol

instituarının) vԥ elimi -tԥdqiqat ocaqlarının (AHETø,Dövlԥt elimi- tԥdqiqat texnoloji

vԥ avtomotor institlari) rolu çox böyükdür.

Diaqnostik ԥlamԥtlԥr vԥ parametirler

Avtomobilin istԥnilԥn mexanizminin vԥ ya sisteminin texniki vԥziyyԥti özünün

struktur parametrlԥri ilԥ qiymԥtlԥndirilir .Bu parametirlԥr mexanizmin elementlԥri

arasında ԥlaqԥni

vԥ qarşılıqlı hԥrԥkԥti tԥyin edԥn göstԥricilԥrdir.(Bax 1.4).

Struktur parametr -mexanizmin texniki vԥziyyԥtinin keyfiyyԥt göstԥricidir. Basqa

sözlԥ desԥk ,struktur parametrlԥr mexanizmin struktur sistemini (elementlԥri bir -

birinԥ nԥzԥrԥn yerlԥsdirilmԥ xüsusiyyԥtlԥrinin) xarakterizԥ edir. Mԥsԥlԥn,valyastıq

birlԥşmԥsı uçun struktur parametrlԥr yastığın vԥsapfanin

(valın yastıq oturan

hissԥsi)ölçülԥridir.

Bu parametirlԥ dԥ onlar arasındakı

arabosluq,

konusluq,eynioxluluq vԥ s.texniki .ԥrtlԥr müԥyyԥn edilir.

Struktur parametirlԥr

ԥsas vԥ ikinci dԥrԥcԥli olmaqla iki qrypa

bölunurlԥr.Mexanizmin normal işlԥmԥ qabilliyԥtinԥ tԥsir edԥn parametrlԥpԥ ԥsas

,tԥsir etmԥyԥn parametlԥrԥ isԥ (obyektin xaraici görünüşünü qiymԥtlԥndirԥn)ikinci

dԥrԥcԥli struktur parametrlԥr deyildir

Hԥr bir hԥrԥkԥt tԥrkibi fԥrdi etibaplığa malık olduğu üçün struktur parametrlԥrin

avtomobilin işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ tԥsiri dԥ xüsusi xarakter daşıyir . Avtomobil üçün

sruktur parametrlԥrԥn danışdıqda onun aqreqat mexanizmi vԥ sistemlԥrinin struktur

parametrlԥrinin yekunu nԥzԥrdԥ tutulur

.Avtomobil

ԥsasԥn bir funksiyanı

(daşımaları)yerinԥ yetirdiyi halda onun aqreqat vԥ mexanizimlԥr işçi proseslԥpinԥ

mԥruz qalir.Bu proseslԥrԥ bԥzԥn çıxış vԥ yaxud xarici proseslԥrdԥ deyilir.Çıxış

proseslԥri özlԥrinin işçi parametrlԥri ilԥ qiymԥtlԥndirilirlԥr.øşçi parametrlԥri nԥzarԥt

altında olan obyektin işlԥmԥ xüsusiyyԥtlԥrinin xarici tԥsirinԥ keyfiyyԥt

göstԥricilԥrinԥ deyilir.Mԥsԥlԥn mühԥrrik üçün belԥ parametr işlԥnmiş qazların

tԥrkibi, transmissiyanın aqreqatları üçün titrԥmԥlԥr

, tormoz sistemi üçün

tormozlamanın keyfiyyԥti vԥ s ola bilԥr.Bu cür xüsusiyyԥtlԥr mexanizmin texniki

vԥziyyԥti haqqında müԥyyԥn mülahizԥlԥr yürütmԥyԥ imkan verir vԥ özlԥri dԥ

diaqnostika siqnalları vԥ ya

ԥlamԥtlԥr adlandırırlar.Diaqnostik

ԥlamԥt kimi

mexnizmlԥrin rԥqsi proseslԥrindԥn istilik halqalarından birlԥşmԥlԥrin kiplik

dԥrԥcԥlԥrindԥn vԥ s istifadԥ edilir.

Hԥr bir diaqnostik ԥlamԥt müşahidԥ altında olan obyekt üçün dԥyԥrli mԥlumatlar

daşıyır vԥ özü dԥ müvafiq diaqnostik parametrlԥrlԥ qiymԥtlԥndirilir.Mԥsԥlԥn

mühԥrrikin effektliyi onun gücü vԥ yanacaq sԥrfi, tormozların fԥrqi, tormozlama

yolu vԥ yavaşıma tԥzyiqi ,ilişmԥ muftası sazlığının sürüşmԥ dԥrԥcԥsi(%) sükan

idarԥsinin texniki vԥziyyԥti, xarici lüftü vԥ ona tԥtbiq edilԥn qüvvԥ ilԥ

qiymԥtlԥndirirlԥr.

Ə gԥr diaqnostik parametrlԥr avtomobilin texniki vԥziyyԥtini bütövlükdԥ

qiymԥtlԥndirԥrsԥ bunlara ümumi konkret mexanizmin texniki vԥziyyԥtini

xarakterizԥ edirsԥ bunlara isԥ xüsusi diaqnostik parametrlԥr deyilir.

østismar zamanı detalların forma vԥ ölçülԥri dԥyişdiyi üçün onların struktur

parametrlԥrinԥ müvafiq olaraq diqnostik parametrlԥr dԥ deyilir.Buna görԥ struktur

vԥ diaqnostik parametrlԥr arasındakı ԥlaqԥ statik xarakter daşıyır,yԥni diaqnostik

parametrlԥr dԥ struktur parametrlԥr kimi tԥsadüfi kԥmiyyԥtlԥrdir.

Nԥqliyyat prosessindԥ diaqnostik parametrlԥr avtomobilin yürüşündԥn asılı olaraq

artır vԥ ya azalırlar.

Belԥliklԥ aydın görünür ki hԥr hansı sistemin vԥ ya mexanizmin strukturun

parametrlԥri ilԥ diaqnostik parametrlԥri arasında sıx

ԥlaqԥ var.Daha doğrusu

diaqnostik parametrlԥr struktur parametrlԥrin dolayı yolla vԥ müԥyyԥn miqyasla özü

dԥ mexanizmin seçmԥdԥn tԥyin edilmiş qiymԥtlԥridir.Struktur parametrlԥrin tԥyini

isԥ mexanizmin tam vԥ natamam sökülmԥsi ilԥ ԥlaqԥdardır.Struktur vԥ diaqnostik

parametrlԥr arasındakı müԥyyԥn

ԥlaqԥ obyektin sazlıq dԥrԥcԥsinin vԥ işlԥmԥ

qabiliyyԥtinin qiymԥtlԥndirilmԥsinԥ imkan verir.Sistemin texniki vԥziyyԥtinin

düzgün qiymԥtlԥndirilmԥsi baxımından diaqnostik parametrlԥrin yararlılıq dԥrԥcԥsi

aşağıdakı tԥlԥblԥrlԥ müԥyyԥnlԥşdirilir.

1. Diaqnostik parametr hԥssas olmalıdır,- yԥni hԥr hansı dx struktur parametrinԥ

müvafiq ds diaqnostik parametri mövcud olmalıdır.Başqa sözlԥ desԥk strukur

parametri elementar dԥyişmԥsinԥ uyğun olaraq diaqnostik parametrdԥ

dԥyişmԥlidir.Diaqnostik parametrin hԥssaslıq

ԥdԥdi qiymԥtcԥ elementin bütün

işlԥmԥmüddԥtindԥ nominal ölçüsündԥnbaşlayaraq nasazlıq baş vermԥ anına qԥdԥr

özünün nisbi dԥrԥcԥsi ilԥ tԥyin edilir.

2. Diaqnostik parametr eyni mԥnalı olmalıdır,- bu o demԥkdir ki diaqnostik parametr

bir tԥrԥfԥ düşmԥlidir, yԥni özünün nominal qiymԥtindԥn ya azalmağa qoyur ya da

yüksԥlmԥyԥ tԥrԥf dԥyişmԥlidir.Başqa sözlԥ ds /dx≠0 olmalıdırş

3.Diaqnostik parametr dolğun olmalıdır- elementin istismar edilmԥsi nԥticԥsindԥ

qoyulan diaqnozun düzgün olma ehtimalını xarakterizԥ edir.Mürԥkkԥb

mexanizmlԥrin diaqnostikasında parametrin bu xüsusiyyԥti böyük üstünlüyԥ

malikdir.Belԥki bu mexanizmlԥr tez-tez texniki vԥziyyԥtlԥrini dԥyişirlԥr.Bu halda o

parametr dolğun hesab edilir ki, özünü buraxıla bilԥn maksimum qiymԥtini ehtimal

oluna bilԥn bir nasazlıq tԥsirindԥn alır.Müxtԥlif nasazlıqların yaranması ilԥ müԥyyԥn

edilԥn diaqnostik parametr az mԥlumatlı parametr kimi qiymԥtlԥndirilir.

4. Diaqnostik parametrin dԥyişmԥsi sabit olmalıdıır- yԥni elementin struktur

parametrlԥri geniş hԥddlԥrdԥ dԥyişirsԥ diaqnostik parametrlԥr hԥmin hԥddlԥr

içԥrisindԥ dԥyişmԥlidir.

Diaqnostik parametrlԥrin yuxarıdakı tԥlԥblԥri ödԥmԥsi diaqnostika edilԥn

mexanizmin yük, sürԥt vԥ istilik rejmlԥrindԥ işlԥmԥsindԥn asılı olaraq dԥyişir.

Texniki diaqnostikanın mԥqsԥdi müxtԥlif üsullar vԥ avadanlıqlar vasitԥsilԥ müşahidԥ

altında olan sistem haqqında müԥyyԥn mԥlumatlar ԥldԥ etmԥkdir.Bu baxımdan

AHM dԥ diaqnostikanın ԥsas funksiyası texniki cԥhԥtdԥn nasaz olan avtomobillԥrin

müԥyyԥnlԥşdirmԥkdԥn TQ vԥ CT qabaq nasazlıqların vԥ imtinaların baş vermԥ

sԥbԥblԥrini tԥyin etmԥkdԥn profilaktika vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥrin aparılma

keyfiyyԥtinԥ nԥzarԥt etmԥkdԥn , avtomobillԥrin vԥ onun elementlԥrinin imtinasız

işlԥmԥ ressurunun proqnoz etmԥkdԥn ibarԥtdir.

Diaqnostikanın TQ vΩ CT-in texnoloji prosesindΩ yeri

Texniki diaqnostika tԥyinatı, avadanlığı, aparılma rejimi vԥ TQ-un texnolojiprosesindԥ yeri vԥ s.

xüsusiyyԥtlԥri ilԥ xarakterizԥ edilir.Diaqnostikanın ANM-dԥ tԥtbiq edilmԥsi nöqteyi-nԥzԥrindԥn

onun TQ vԥ CT zonalarında tutduğu yerinin öyrԥnilmԥsi xüsusi ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir. Diaqnostika

ilԥ digԥr istehsalat zonaları (TQ, CT, dayanacaq) arasındakı texnoloji ԥlaqԥ diaqnostika prosesinin

mahiyyԥtindԥn irԥli gԥlir. Belԥ ki, diaqnostika avadanlığı ilԥ yoxlanılan sistemin texniki

vԥziyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn diaqnostik parametr (S) ölçülür, özünün bııraxıla bilԥn sԥrhԥd ([S]) vԥ

TQ-lar arası yürüş içԥrisindԥki ııormativ qiyimԥti ilԥ ( ) müqayisԥ edilir, nԥticԥdԥ avtomobilin

hansı istehsal zonasına ehtiyacı olduğu aydınlaşdırılır (şԥkil «). H S

Şԥkil«. Müԥssisԥnin istehsalat zonaları arasındakı texnoloji ԥlaqԥ Diaqnostikanın TQ vԥ CT-in

texnoloji prosesindԥ yeri müԥyyԥn edilԥrkԥn istismar şԥraiti, müԥssisԥdԥ olan diaqnostik

avadanlığın miqdarı vԥ xüsusiyyԥti, hԥmçinin diaqnostika işlԥrinin ixtisaslaşma dԥrԥcԥsi dԥ

nԥzԥrdԥ tutulmalıdır (şԥkil « ).

Şԥkil« Diaqnostikanın TQ vԥ CT-in texnoloji prosesi ilԥ birlikdԥ tԥşkilinin universal sxemi

Sxemdԥn göründüyü kimi nԥqliyyat prosesini başa vurmuş avtomobillԥr müԥssisԥyԥ gԥldikdԥ

ԥvvԥlcԥ texniki nԥzarԥt postunda (TNB) yoxlanılır vԥ adԥtԥn gündԥlik qulluq zonasına göndԥrilir.

Bu zonadan keçmiş avtomobillԥr gözlԥmԥ zonasına (müxtԥlif texniki tԥsirlԥri gözlԥdikdԥ), yaxud

da dayanacağa gedirlԥr. D-1-dԥn keçԥn avtomobillԥrdԥ nasazlıq aşkar edilԥrsԥ, onda onlar gözlԥmԥ

zonası vasitԥsilԥ CT-ԥ, avtomobillԥr texniki cԥhԥtdԥn sazdırsa, bu halda dayanacağa yollanırlar.

Gözlԥmԥ zonasindan avtomobillԥr TQ-1, TQ-2, CT, D-l vԥ D-2 zonalarına gedԥ bilԥrlԥr. TQ-1 vԥ

TQ-2-dԥn keçԥcԥk avtomobillԥr (ԥvvԥlcԥdԥn planlı surԥtdԥ tԥrtib edilmiş qrafikԥ görԥ)

uyğunolaraq D-l vԥ D-2 zonalarında yoxlanıldıqdaıı sonar dayanacağaa (avtomobil sazdırsa) vԥ ya

gözlԥmԥ zonasına (cari tԥmirԥ ehtiyacı varsa) gedirlԥr. Avtomobili CT-ԥ hazırlamaq üçün TQ-2

keçԥcԥk avtomobillԥr D-2-ni 1-2 gün qabaq keçirlԥr. TQ-1, TQ-2 vԥ CT zonalarından keçԥn

avtomobillԥrdԥ yerinԥ yetirilԥn texniki tԥsirlԥrin keyfiyyԥtini yoxlamaqnԥzarԥt diaqnostikasından

(ND) istifadԥ edilir.Nԥzarԥt diaqnostikası ԥvԥzinԥ TQ vԥ CT zonalarında yerlԥşdirilmiş

diaqnostika stendlԥrindԥn vԥ cihazlarından istifadԥ etANM-dԥki avtomobillԥrin sayindan vԥ

tipindԥn, diqnostik avadanlığın tԥrkibindԥn vԥ istehsalat sahԥsindԥn asılı olaraq D-l-i TQ-1 ilԥ

birlikdԥ tԥşkil etmԥk olar.Bu halda D-l-in avadanlığı TQ-l-in axın xԥttindԥkø postların

arasındapaylanır. Şԥkil« -da TXS-da diaqnostikanın TQ vԥ CT zonalarının texnoloji prosesindԥ

yerlԥşdirilmԥsinin funksional sxemi (avtomobillԥrin hansı istehsalat sahԥsindԥn keçԥcԥklԥrini

xarakterizԥ edir) verilmişdir. TXS-na daxil olan avtomobillԥr texniki nԥzarԥtpostunda yoxlanılır,

görülԥcԥk profilaktika vԥ tԥmir xarakterli işlԥrin hԥcmimüԥyyԥn edilir. Avtomobil dayanacaqda

saxlanılır vԥ müştԥri naryad-sifariş yazdırır.Sonra avtomobil yığışdırma-yuma işlԥri keçmԥklԥ

(ԥgԥrehtiyacı varsa) vԥ yaxud birbaşa gözlԥmԥ zonaşına gԥtirilir.Oradan isԥ müvafiq istehsalat

zonasına verilir. Nԥhayԥt, tԥlԥb olunan texniki tԥsirlԥri keçmiş avtomobil sahibinԥ qaytarılması

üçün dayanacağa gԥtirilir. Müştԥrinin sifarişi ilԥ avtomobilin texniki vԥziyyԥtidiaqnostika

postlarında (D-l vԥ ya D-2) yoxlanıldıqdan sonra tԥmir ehtiyacı meydana çıxarsa, bu halda

avtomobil CT zonasma göndԥrilir. mԥklԥ dԥ görülԥn işlԥrin keyfiyyԥtini yoxlamaq olar.

Şԥkil « Fԥrdi minik avtomobillԥri üçün diaqnostikanın, TQ-un vԥ CT-in texnoloji prosesinin

birlikdԥ tԥşkil edilmԥ sxemi Diaqnostikanın TQ vԥ CT-in texnoloji prosesindԥ yerinin düzgün

tԥyin ediimԥsi onun avadanlığına verilԥcԥk tԥlԥblԥri müԥyyԥnlԥşdirmԥyԥimkan verir.Hԥrԥkԥt

tԥhlükԥsizliyini tԥmin edԥn mexanizmlԥrin diaqnostikası (D-1) üçün yüksԥk sürԥtli, avtomatik

tԥsir edԥn texniki vasitԥlԥr (avadanlıqlar) lazımdır.Avtomobilin aqreqatlarının vԥ mexanizmlԥrinin

texniki vԥziyyԥtlԥrini hԥrtԥrԥfli yoxlamaq üçün (D-2) onun dinamiki, texniki - iqtisadi

göstԥricilԥrini tԥyin etmԥyԥ imkan verԥn vԥ qaçış barabanları olan dinamometrik diaqnostika

stendlԥri olmalıdır. Bu tԥlԥblԥr birinci növbԥdԥ diaqnostikanın tԥtbiq edilmԥsinin iqtisadi

sԥmԥrԥliliyinimüԥyyԥn edir. ANM-dԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki vԥziyyԥtinin diaqnostikasının

iqtisadi sԥmԥrԥliliyi isԥ tԥtbiq edilԥn üsuldan, avadanlıqdan, onların istifadԥ olunma dԥrԥcԥsindԥn,

optimal diaqnostika normalarından vԥ rejimlԥrindԥn, hԥmçinin texnoloji prosesin düzgün tԥşkil

edilmԥsindԥn asılıdır.

Diaqnostika prosesi.

Diaqnostika prosesinin mahiyyԥti müԥyyԥn miqyasda sistemin struktur

parametrlԥrini tԥyin edԥn diaqnostik

ԥlamԥtlԥri qiymԥtlԥndirԥn diaqnostik

parametrlԥrin qԥbul edilmԥsindԥn vԥ ölçülmԥsindԥn bu parametrlԥrin buraxıla bilԥn

sԥrhԥd qiymԥtlԥri ilԥ müqayisԥ edilmԥsi nԥticԥsindԥ, obyektin texniki vԥziyyԥti

haqqında mühakimԥ yürütmԥkdԥn ibarԥtdir.

Diaqnostika prosesinin sxeması şԥkil 6.1 dԥ göstԥrilmişdir.

Diaqnostikaya uğradılan sistemin elementlԥrinin struktur parametrlԥri vericilԥr

vasitԥsilԥ güclԥndiriciyԥ vԥ oradan transformassiya edilmiş şԥkildԥ müxtԥlif ԥmԥllԥri

yerinԥ yetirԥn analizatora verilir.Nԥhayԥt ölçü qurğusunda diaqnostik parametrlԥr ,

ölçülԥr vԥ obyektin texniki vԥziyyԥtinԥ diaqnoz qoyulur.

Sadԥ avtomobil elementlԥri bir ԥsas ԥlamԥtԥ görԥ , mürԥkkԥb mexanizmlԥr isԥ bir

neçԥ ԥlamԥtԥ görԥ diaqnostika edilirlԥr.Diaqnostika nԥticԥsindԥ alımış nԥticԥlԥri tam

analiz edildikdԥn sonra mexanizmin texniki vԥziyyԥti haqqında mühakimԥ

yürüdülür.Mԥsԥlԥyԥ mԥntiqi cԥhԥtdԥn yanaşdıqda nԥzԥrdԥ tutulur ki hԥr bir struktur

parametr özünün buraxıla bilԥn maksimum qiymԥtinԥ çatdıqda, eyni zamanda uyğun

olaraq bir neçԥ diaqnostik parametr ԥmԥlԥ gԥtirԥ bilԥr.Bu halda ola bilԥr ki. müxtԥlif

nasazlıqlar eyni bir diaqnostik parametr törԥtsin.Mԥsԥlԥn,karbüratorda baş jiklyorun

yeyilmԥsi yanacaq sԥrfini artırmaqla bԥrabԥr

, işçi qarışığının keyfiyyԥtini vԥ

tԥrkibini

hԥmçinin işlԥnmiş qazların tԥrkibindԥ SO qazının miqdarını

dԥyişdirir.Bunun kimi digԥr diaqnostik parametrlԥr dԥ yeyilmԥ nԥticԥsindԥ dԥyişirlԥr

.Bu vaxt ola bilԥr ki, nasazlıqlar sistemin işinԥ xԥlԥl gԥtirmԥsinlԥr, yԥni onun

işlԥmԥsinԥ mane olmasınlar.Belԥ hallarda kompleks diaqnostik parametrlԥrdԥn

istifadԥ edilir.Bu cür mԥsԥlԥlԥrin hԥlli üçün baş vermiş nasazlıqların vԥ onların

ԥmԥlԥ gԥtirdiklԥri diaqnostik parametrlԥrin kԥmiyyԥt xarakteristikaları mԥlum

olmalıdır.Deyilԥnlԥri tԥmamilԥ aydın başa düşmԥk üçün sadԥ bir misala baxaq.

Tutaq ki,sistemdԥ dörd tipik nasazlıq ԥmԥlԥ gԥlԥ bilԥr.Bunlar X1,X2,X3 vԥ X4 ilԥ

göstԥrilir.Bu

nasazlıqlar

müvafiq olaraq dörd diaqnostik parametr

doğururlar.Nasazlıqlar vԥ diaqnostik parametrlԥr arasındakı qarşılıqlı

ԥlaqԥ

diaqnostik matrisa şԥklindԥ göstԥrilir.Horizontal xanalara yazılmış vahidlԥr texniki

vԥziyyԥti yoxlanan sistemdԥ nasazlıqların baş vermԥsi şԥraitindԥ müvafiq diaqnostik

parametrlԥrin mövcud olmasını göstԥrirlԥr.Belԥ diaqnostik matrisalar sistemin

elementlԥri, onun struktur vԥ diaqnostik parametrlԥri arasındakı

ԥlaqԥlԥr

ԥtraflı

öyrԥnildikdԥn sonr tԥrtib edilir.

Diaqnostik matrisanın sxeması.

Sxemadan aydın görünür ki, S1 diaqnostik parametrlԥrini yaranması X1 vԥ X2

nasazlıqlarının ,S2-nin mövcud olması X1 vԥ X3-ün , S3-ün ԥmԥlԥ gԥlmԥsi X2 vԥ

X4-ün , S4-ün törԥnmԥsi X3 vԥ X4 -ün mümkünlüyü göstԥrir.Göstԥrilmiş sadԥ

sxemanın analiz etsԥk görԥrik ki, S1 vԥ S2 diaqnostik parametrlԥrini yaranması

sistemdԥ X1 ,S1 vԥ S3-ün törԥmԥsi X2, S2 vԥ S4 -ün törԥmԥsi X3 , S3 vԥ S4 -ün

yaranması isԥ X4 nasazlıqlarının olmasına dԥlalԥt edir.

Real şԥkildԥ qarşıya çıxan belԥ mԥsԥlԥlԥrin hԥlli çox çԥtin vԥ mürԥkkԥb olduğu üçün

diaqnostik

ԥlamԥtlԥri qԥbul edԥn, müxtԥlif vericilԥri olan mԥntiqi qurğulardan

istifadԥ edilir.Bu halda mexanizmin qeyri müԥyyԥnliyini azaldan mԥlumatlar ardıcıl

olaraq maşına verilir vԥ proses , obyektin qeyri-müԥyyԥnliyi minimuma düşԥnԥdԥk

davam etdirilir.Son nԥticԥdԥ indikator mexanizminin ԥsas nasazlığını qeydԥ alır.

Diaqnostikanın növlԥri

Avtomobillԥrin texniki vԥziyyԥtlԥrinin tԥyin edilmԥsi üçün diaqnostikanın müxtԥlif

növlԥrindԥn istifadԥ edilir.Diaqnostikanın növlԥri onun tԥyinatından, aparılma

rejmindԥn vԥ periodikliyindԥn, iş hԥcmindԥn , TQ vԥ CT -in texnoloji prosesindԥ

tutduğu mövqedԥn , avadanlıqdan vԥ s ԥlamԥtlԥrdԥn asılı olaraq tԥsnif edilir.Şԥkil

6.3 dԥ diaqnostikanın növlԥri göstԥrilmişdir.Göründüyü kimi diaqnostikanın növlԥri

ԥsasԥn aşağıdakı ԥlamԥtlԥrԥ görԥ müԥyyԥn edilir/ 2, 19,25,32/

1.Mԥsԥlԥnin qoyuluşuna görԥ - ümumi vԥ xüsusi diaqnostika.hmumi diaqnostika

TQ-2-in periodikliyi ilԥ avtomobilin bütövlükdԥ texniki vԥziyyԥtini müԥyyԥn etmԥk

üçün yerinԥ yetirilir.Avtomobil yüksԥk tԥhlükԥli istismar şԥraitindԥ işlԥdikdԥ ümumi

diaqnostikanın aparılma periodikliyi

3-4 dԥfԥ qısa götürülür vԥ tԥlԥbata görԥ

nizamlama işlԥri yerinԥ yetirilir.Diaqnostikanın bu variantına ekspress -diaqnostika

deyilir ki, burada tormoz sisteminin , sükan idarԥsinin, şinlԥrin, işıq-sԥs siqnallarının

vԥ cihazlarının texniki vԥziyyԥti tԥyin edilir, işlԥnmiş qazların tԥrkibi analiz

olunur.Ekspress-diaqnostika avtomobil xԥttԥ çıxmazdan qabaq texniki nԥzarԥt

postunda yerinԥ yetirilir.

Elementlԥr üzrԥ diaqnostika zamanı avtomobilin gizli nasazlıqları tԥyin edilir.Bu

diaqnostikada mԥqsԥd konkret olaraq avtomobilin nasaz aqreqat yaxud mexanizmini

müԥyyԥn etmԥk vԥ nasazlıqlarının yaranma sԥbԥblԥrini aydınlaşdırmaqdır.Xüsusi

diaqnostika TQ-2 nin periodikliyi ilԥ ondan bir iki gün qabaq aparılır.D-2

nizamlama vԥ tԥmir işlԥrinin hԥcmi müԥyyԥnlԥşdirilir, avtomobilin TQ-2 vԥCT

zonalarından hansına gedԥcԥyi tԥyin edilir.Əgԥr avtomobilin tԥmir işlԥri varsa vԥ

böyük hԥcmԥ malikdirsԥ, onda hԥrԥkԥt tԥrkibi

ԥvvԥlcԥ CT zonasına

göndԥrilir.Xüsusi diaqnostikanın nԥticԥlԥrinԥ görԥ obyektin imtinasız işlԥmԥ resursu

proqnoz edilir vԥ onun növbԥt D2 yԥ qԥdԥr işlԥmԥ qabiliyyԥtinin saxlanması üçün

görülԥcԥk işlԥrin hԥcmi tԥyin edilir.

2.Aparılma üsuluna görԥ stasionar vԥ sԥyyar diaqnostika.

Stasionar diaqnostikada avtomobilin işi labarotoriya şԥraitindԥ xüsusi stendlԥr

vasitԥsilԥ canlandırılır.Sԥyyar diaqnostika isԥ müxtԥlif yerlԥrdԥ istifadԥ edilԥ bilԥn

diaqnostik cihazlar işlԥdilir.Bu diaqnostika növlԥrinin hԥr ikisinin aparılmasında

mԥqsԥd mühԥrriki tԥlԥb olunan gücü yarada bilmԥyԥn vԥ yanacaq sԥrfi normadan

çox olan avtomobillԥri aşkara çıxarmaqdır.

3.Tԥyinatına görԥ ixtisaslaşdırılmış vԥ TQ , CT -lԥ birlԥşdirilmiş diaqnostika.

Sԥrbԥst postlarda tԥşkil edilmiş diaqnostika bir sıra yoxlama sınaqlarının vԥ

diaqnostika ԥmԥliyyatlarının yrinԥ yetirilmԥsi üçündür.Bu diaqnostikanın ԥsas

mԥqsԥdi ԥvvԥlcԥdԥn nԥzԥrdԥ tutulmuş kompleks diaqnostika işlԥrinin TQ1 vԥ TQ2

vԥ CT-dԥn qabaq yerinԥ yetirmԥklԥ avtomobilin praflaktika vԥ tԥmir xarakterli

texniki

tԥsirlԥrԥ

olan tԥlԥbatını

vԥ görülԥcԥk iş hԥcmini tԥyin

etmԥkdir.øxtisaslaşırılmış diaqnostikadan TQ vԥ CT işlԥrini yerinԥ yetirmԥ

keyfiyyԥtini yoxlamaq üçün dԥ nԥzarԥt diaqnostiası kimi istifadԥ edilir.TQ vԥ CT ilԥ

birlԥşdirilmiş diaqnostikada

ԥmԥliyyatlar texniki qulluq vԥ tԥmir zonalarında

yerlԥşdirilmiş postlarda görülür.

4.TQ vԥ CT - in texnoloji prosesindԥ avadanlığın tutduğu yeinԥ görԥ diaqnostika

postlarında vԥ TQ ilԥ CT zonalarında yerlԥşdirilmiş diaqnostika avadanlıqlarla

yerinԥ yetirilԥn diaqnostika.

Diaqnostika işlԥrinin yüksԥk keyfiyyԥtlԥ görülmԥsi baxımından birinci

ԥmԥliyyatların operativ yerinԥ yetirilmԥsi nnöqteyi nԥzԥrdԥn isԥ ikinci növ

diaqnostikanı istifadԥ edilmԥsi daha mԥqsԥdԥ uyğundur.

5.Aparılma rejiminԥ görԥ planlı sürԥtdԥ vԥ tԥlԥbata görԥ yerinԥ yetirilԥn diaqnostika.

Planlı sürԥtdԥ görülԥn diaqnostika iqtisaslaşdırılmış diaqnostika olub , adԥtԥn t.q.1

t.q.2-dԥ vԥ ç.t-dԥ qabaq yerinԥ yetirilir.Burada qabaqcadan nԥzԥrdԥ tutulmuş

kompleks diaqnostika işlԥri görülür.Tԥlԥbata görԥ diaqnostika isԥ avtomobilin

texniki vԥziyyԥtindԥ qeyri müԥyyԥnlik müşahidԥ olunduqda onun aşkar edilib

,aradan qalıdrılması üçün profilaktika vԥ tԥmir xarakterli işlԥri yerinԥ yetirԥrkԥn

aparılır.

Nԥhayԥt diaqnostika növlԥrindԥn biri dԥ nԥzarԥt diaqnostikasıdırki, bunun da

mԥqsԥdi tq-da ct-dԥ görülԥn işlԥrin keyfiyyԥtono yoxlamaqdır.

Avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin diaqnostikasını yerinԥ yetirԥrkԥn hԥmişԥ

ümumidԥn xüsusiyԥ doğru getmԥk lazımdır.Bunu belԥ başa düşmԥk

lazımdırki,elemenntlԥr üzrԥ diaqnostika aparmazdan

ԥvvԥl avtomobilin texniki

vԥziyyԥti kompleks göstԥricilԥrinԥ görԥ tԥyin edilmԥlidir.Belԥ olduqda diaqnostika

prosesi sadԥlԥşir,vԥziyyԥti minimum vaxt içԥrisindԥ müԥyyԥn edilir.

Diaqnostikanı üsulları

Diaqnostikanın üsulları müԥyyԥn etmԥk üçün sistemi texniki vԥziyyԥtini daha

düzgün dolqun qiymԥtlԥndirԥn diaqnostik parametr

ԥsas qԥbul edilir.Bu halda

mԥsԥlԥyԥ iki cԥhԥtdԥn baxılır.

1. Sistemi hԥrtԥrԥfli xarakterizԥ edԥn

ԥsas diaqnostik parametrin ölçülmԥ üsulu

diaqnostika üsulu hesab edilir.

2. øşçi proseslԥrin parametrlԥrindԥn hansının

ԥsas diaqnostik

ԥlamԥti düzgün

qiymԥtlԥndirilmԥsindԥn asılı olaraq diaqnostika üsulu müԥyyԥn edilir.

Birinci halda diaqnostika üsulunu müԥyyԥn etmԥk üçün sistemin struktur blok sexmi

tԥrtib edilirki,bu da onun elementlԥri ilԥ struktur vԥ diaqnostik parametrlԥri

arasından

ԥlaqԥni göstԥrir.Mehԥrrikin silindr-porşen qrupu üçün struktur blok

sxemin

ԥyani tԥsvirini şԥkil

6.5-dԥ göstԥrilmişdir.Tԥrtib edilmiş blok-sxema

hԥrtԥԥrԥfli analiz edilir, ԥsas diaqnostik parametrin ԥn sԥmԥrԥli ölçülmԥ üsulu tԥyin

olunur vԥ bu üsul diaqnostika üsulu kimi qԥbul edilir.Bu baxımdan diaqnostikanın

mövcud üsulları şԥkil 6.6-da verilmişdir.

Avtomobilin kompleks şԥkildԥ işlԥmԥ qabiliyyԥtini qiymԥtlԥndirmԥk üçün işçi

proseslԥrinԥ görԥ diaqnostika üsulundan istifadԥ edilir.Bu halda avtomobilin real

istismar şԥraitindԥki işlԥmԥ rejimi müxtԥlif diaqnostika stendlԥri vasitԥsilԥ

canlandırılır vԥ ayrı-ayrı aqreqatlatları xarakterizԥ edԥn ԥsas parametrlԥr tԥyin ediir.

Diaqnostika avadanlığı

Avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin tԥyin edilmԥsi

(diaqnostika prossini

aparmaq) üçün diaqnostika avadanlığından isrifadԥ olunur. Diaqnostika avadanlığı

olmadan avtomobilin vԥ ya onun aqreqatlarının işlԥmԥ qabiliyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn

parametrlԥrin kԥmiyyԥt göstԥricilԥrini tԥyin etmԥk

(özü dԥ yoxlanılan sistemi

sökmԥdԥn) mümkün deyil.

Əgԥr diaqnostikanın ilk inkişaf mԥrhԥlԥlԥrindԥ sadԥ stendlԥrin, qurğuların,

cihazların vԥ digԥr tԥrtibatların tԥkmillԥşdirilmԥsi üzԥrindԥ elmi-tԥdqiqat işlԥri

aparılırdısa da, hazırda avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin tԥyin olunması üçün

avtomatik tԥsir edԥn diaqnostika vasitԥlԥri tԥtbiq edilir.

Diaqnostika avadanlığının ԥsas vԥzifԥsi diaqnostik parametrlԥri ölçmԥkdir. ølk

diaqnostika vasitԥlԥrinin mԥnfi cԥhԥti ondan ibarԥt idi ki, onlar ancaq avtomobilin

ayrı-ayrı aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin texniki vԥziyyԥtlԥrinin tԥyin edilmԥsinԥ imkan

verirdilԥr. Bu avadanlıqlar diaqnostikanın ANM-dԥ inkişaf etdirilmԥsindԥ mühüm

rol oynasalar da, geniş yayıla bilmԥzdilԥr. Lakin avtomobilin ümumi texniki

vԥziyyԥtini qiymԥtlԥndirmԥyԥ imkan verԥn diaqnostika stendlԥrinin yaranması üçün

zԥmin yaratdılar.

østehsal edilԥn diaqnostika stendlԥri içԥrisindԥ dinamometrik inersiyalı vԥ güc

stendlԥri çoxluq tԥşkil edirlԥr. Bu stendlԥrԥ misal olaraq dövlԥt elmi-tԥdqiqat vԥ

texnoloji institutu tԥrԥfindԥn buraxılan

―КИ - 4856‖ markalı (avtomobilin dartıcı

keyfiyyԥtlԥrini yoxlamaq üçün),

―КИ - 4998‖ markalı (tormoz sisteminin texniki

vԥziyyԥtini tԥyin etmԥk üçün),―КИ - 4872‖ markalı ( qabaq tԥkԥrlԥrin bucaqlarını

yoxlamaq üçün) stendlԥri misal göstԥrmԥk olar.

Avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin tԥyin edilmԥsi üçün diaqnostika

stansiyalarını da (СД-3, К-453, К-455) işlԥnmԥ sahԥlԥri çox böyükdür.

Minik avtomobillԥrinin diaqnosika edilmԥsi üçün TXS

-dԥ sԥyyar tipli

vasitԥlԥrdԥn (ПДС - 2 М) istifadԥ edilir. Yük avtomobillԥrinin texniki vԥziyyԥti

Moskva peşԥ texniki institutunda işlԥnilmiş universal diaqnostika stansiyası (ЛВ -

39 - УСДА) vasitԥsi ilԥ müԥyyԥn edilir.

Hazırda avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin avtomatik surԥtdԥ tԥyin olunmasına

imkan verԥn avtomatların vԥ mԥntiqi maşınların yaradılmasına xüsusi fikir verilir.

Diaqnostik texniki vasitԥlԥri.Avtomobilin dartıcı

keyfiyyԥtini tԥyin edԥn diaqnostika sdendlԥrı

Avtomobilin texniki vԥziyyԥtinin tԥyin edilmԥsi üçün diaqnostik

avadanlıqlardan istifadԥ olunur. Diaqnostik avadanlıq olmadan avtomobilin vԥ ya onun

aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin işlԥmԥ qabiliyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn parametrlԥrin tԥyin

etmԥk mümkün deyil.

Diaqnostik avadanlıqların

ԥsas vԥzifԥsi diaqnostik parametrlԥri ölçmԥk vԥ

alınmış nԥticԥlԥri tԥhlil edԥrԥrԥk obyektin texniki vԥziyyԥtini dԥqiq müԥyyԥn etmԥkdir.

Diaqnostik avadanlıqlar ilk nԥsli içԥrisindԥ dinamometrik inersiyalı vԥ güc stendlԥri

çoxluq tԥşkil edirdi.Bu stendlԥrԥ misal olaraq KS-4856 markalı avtomobilin dartıcı

keyfiyyԥtlԥrini tԥyin etmԥk, KU-4998 markalı tormoz tormoz sisteminin texniki

vԥziyyԥtini müԥyyԥnlԥşdirmԥk üçün nԥzԥrdԥ tutulan stendlԥri vԥs göstԥrmԥk olar.

Avtomobilin texniki vԥziyyԥtini müԥyyԥn edilmԥsi üçün CD-3, K-453, K-455

tipli diaqnostik stendlԥrindԥn dԥ istifadԥ olunmuşdur. LV- 39CDA universal dianostik

stendlԥri ilԥ yük avtomobillԥrinin texniki vԥziyyԥti müԥyyԥn edilir.

Sonralar avtomobilin texniki vԥziyyԥtini avtomatik tԥyin olunmasına imkan

verԥn avtomatlar vԥ mԥntiqi maşınlar, qurğulardan istifadԥ olundu. Diaqnostikanın ilk

inkişaf mԥrhԥlԥsindԥ sadԥ stendlԥrin

, qurğuların vԥ onların avtomatlaşdırılması

istiqamԥtdԥ elmi tԥdqiqat işlԥri aparılırdısa, hazırda avtomobilin texniki vԥziyyԥtini

tԥyin etmԥk üçün AVRO-3 vԥ AVRO-4 standartlarına uyğun diaqnostik vasitԥlԥri

tԥtbiq olunur.

Avtomobilin diaqnostikasının texniki vasitԥlԥri üç qrupa bölünür: xarici DTV,

özündԥ DTV, quraşdırılan DTV.

Xarici DTV avtomobilin konstruksiyasına daxil olmayıb, quruluşuna vԥ

texnoloji tԥyinatına görԥ stasionar vԥ sԥyyar tipli olurlar.

Stasionar tipli stendlԥr özül üzԥrinԥ tԥrpԥnmԥz bԥrkidilir vԥ xüsusi

avadanlıqlaşdırılmış

(işlԥnmiş qazları tԥmizlԥyԥn, ventilyasiya

, sԥs izolyasiyalı)

tikilidԥ yerlԥşdirilir.

Sԥyyar cihazlar stasionar stend kompleksindԥ, hԥmşinin ayrılıqda xüsusi tԥmir

sahԥlԥrindԥ nasazlıqların tԥyin olunmasında istifadԥ olunurlar.

Özündԥ DTV-lԥri avtomobilin konstruksiyasına daxil olan vericilԥrdԥn , ölçmԥ

qurğusundan, mikroprosessor vԥ diaqnostik informasiyanı

ԥks etdirԥn qurğudan

ibarԥtdir.

Sadԥ özündԥ DTV-nԥ avtomobilin konstruksiyasına daxil olub sürücünün

qarşısındakı paneldԥ yerlԥşԥn , daima nomenklaturası genişlԥnԥn, elektron tipli nԥzarԥt

ölçü cihazlarını göstԥrmԥk olar.

Quraşdırılan DTV özündԥ DTV-lԥrdԥn informasiyanın emalı , saxlanması vԥ

ötürülmԥsinԥ görԥ fԥrlԥnir. Bu texniki vasitԥlԥr avtomobilin konstruksiyasına daxil

deyil vԥ blok şԥklindԥ dövri olaraq avtomobil xԥttԥ çıxarkԥn quraşdırılır vԥ avtomobil

xԥttԥn qayıtdıqda isԥ çıxarılır.

Özündԥ diaqnostika texniki vasitԥlԥrdԥn fԥrqli olaraq az sayda QDTV ilԥ

avtomobillԥrin diaqnostikasını sԥmԥrԥli şԥkildԥ aparmaq mümkündür.

Ġstismar materiallarının keyfiyyԥti

østismar materiallarının keyfiyyԥti dedikdԥ onların fiziki-kimyԥvi parametrlԥrinin

dövlԥt standartında verilmiş göstԥricilԥrinԥ müvafiq gԥlmԥ dԥrԥcԥsi başa

düşülür.Digԥr tԥrԥfdԥn istismar materiallarının göstԥricilԥri işlԥdilԥcԥyi aqreqatın

konstruktiv xüsusiyyԥtlԥrinԥ iqlim şԥraitinԥ vԥ avtomobilin iş rejiminԥ uyğun

olmalıdır.Avtomobilin istismar materialına yanacaqlar

, yağlar, texniki mayeler

daxildir.

Karbüratorlu mühԥrriklԥrin yanacaqları.Karbüratoru olan mühԥrriklԥrdԥ

yanacaq kimi benzinlԥr işlԥdilir.Benzinlԥrin avtomobil detallarının yeyilmԥsinԥ tԥsir

edԥn vԥ istismar xüsusiyyԥtlԥrini qiymԥtlԥndirԥn ԥsas fiziki-kimyԥvi göstԥricilԥri

bunlardır: fraksiya tԥrkibi, detonsiyaya qarşı davamlılığı benzinin tԥrkibindԥ

kükürdün, kükürdlü birlԥşmԥlԥrin ,mineral vԥ üzvü turşuların, hԥmçinin qԥlԥvilԥrin

miqdarı.Feaksiya tԥrkibi yanacağın miqdarı ilԥ onun qovulma temperaturası

arasındakı asılılığı göstԥrir.Fraksiya tԥrkibi yanacağın buxarlanma qabiliyyԥtini

xarakterizԥ edir.Buradan aydındır ki, işçi qarışığının lazımi tԥrkibdԥ vԥ keyfiyyԥtdԥ

hazırlanması fraksiya tԥrkibindԥn asılıdır. Fraksiya tԥrkibini xarakterizԥ etmԥk üçün

standartda benzinin I0 ,50,90%-nin vԥ son qovulma temperaturları göstԥrilmişdir.Bir

sıra hallarda benzinlԥrin başlanğıc qovulma temperaturları da verilir.Qovulma

temperaturlarının qiymԥtlԥrindԥn asılı olaraq benzinlԥrdԥ işԥ salıcı , orta vԥ çԥtin

buxarlana bilԥn fraksiyaların olması haqqında mühakimԥ yürüdülür.Benzinlԥrin

qovulma temperaturları aşağı olduqca soyuq havalarda mühԥrrikin işԥ düşmԥsi

asanlaşır.Lakin qovulma temperaturası hԥddindԥn çox kiçik olduqda isti havalarda

qida borularında buxar tıxacı ԥmԥlԥ gԥlir ki, bu da mühԥrrikin işlԥmԥsinԥ mane

olur.Benzinlԥrin qovulma temperaturları yuxarı olduqda onlar çԥtin buxarlanır,

silindrlԥrin divarlarındakı yağı sıyırıb karterԥ tökür, yağın keyfiyyԥti pislԥşir, bunun

nԥticԥsindԥ isԥ detalların yeyilmԥ dԥrԥcԥsi yüksԥlir,yanacaq sԥrfi artır vԥ s.Bu

deyilԥn xoşa gԥlmԥz halların qarşısını almaq üçün benzinlԥrin qovulma

temperaturları normallaşdırılır.Benzinlԥrin ԥsas istismar keyfiyyԥtlԥrindԥn biri dԥ

onların detonsiyaya qarşı davamlılığıdır.Mühԥrrik detonsiya ilԥ işlԥdikdԥ

mexanizmlԥrin detallarına tԥsir edԥn dinamiki yüklԥrin miqdarı artır.Temperaturun

yüksԥlԥsindԥn araboşluqlarda yağlar buxarlanır vԥ ya yanır.Nԥticԥdԥ mühԥrrikin

ümumi yeyilmԥ dԥrԥcԥsi dԥfԥlԥrlԥ artır.øşçi qarışığı detonsiya ilԥ yandıqda alovun

yayılma sürԥti I500-2500 m.san-yԥ çatır.Mühԥrrikdԥ detonsiya ilԥ yanma getdikdԥ

silindrlԥrdԥ tԥzyiq sıçrayışla artır.Detonsiya ilԥ yanmada mühԥrrikin detalları qızır,

o, sԥrt vԥ qeyri-müntԥzԥm işlԥyir, gücü aşağı düşür, yanacaq sԥrfi isԥ artır.Bütün

bunlara görԥ mühԥrrikin ömüruzunluğu azalır.Benzinlԥrin detonsiyaya qarşı

davamlılığı oktan ԥdԥdi ilԥ qiymԥtlԥndirilir.Oktan ԥdԥdi izooktanla normal hepton

qarışığındakı izooktanın

%-lԥ miqdarına deyilir ki, bu qarışığın detonsiyaya

davamlılığı sınaqdan keçirilԥn benzinin detonsiya davamlılığında

bԥrabԥr

olur.Oktan ԥdԥdi yüksԥldikcԥ benzinin istismar keyfiyyԥtlԥri yaxşılaşır, o cümlԥdԥn

detonsiyaya davamlılığı artır. Verilmiş benzin üçün oktan ԥdԥdi etalon yanacağa

görԥ sınaq üsulu ilԥ tԥyin olunur.Buna görԥ dԥyişԥn sıxma dԥrԥcԥsinԥ malik bir

silindrlik mühԥrriki olan standart qurğulardanistifadԥ edilir.Oktan ԥdԥdi motor vԥ

tԥdqiqat üsullarının biri ilԥ tԥyin edilir.Oktan ԥdԥdi motor vԥ tԥdqiqat üsullarının biri

ilԥ tԥyin edilir.Tԥrkibindԥ aromatik vԥ izoparafinli karbohidrogenlԥri olan benzinlԥr

yüksԥk detonsiya davamlılığına malikdir.Benzinlԥrin tԥrkibindԥ kükürdlü vԥ qԥtranlı

birlԥşmԥlԥrin olması onların detonsiya davamlılığını aşağı salır.Benzinlԥrin oktan

ԥdԥdini yüksԥltmԥk üçün onların tԥrkibinԥ yüksԥk oktanlı birlԥşmԥlԥr-

antidetonatorlar ԥlavԥ edirlԥr.Antidetonator kimi etil mayelԥrindԥn daha çox istifadԥ

edilir.Mühԥrrik detallarının yeyilmԥ şiddԥtini artıran amillԥrdԥn biri benzinin

tԥrkibindԥ kükürdün olmasıdır.Benzinin tԥrkibindԥ

0.003% kükürd mühԥrrik

detallarının yeyilmԥsini vahid qԥbul etsԥk, kükürdün miqdarı 0.1% -ԥ çatdırıldıqda

yeyilmԥ 2.7 dԥfԥ 0.2%- çatdırıldıqda isԥ detalların yeyilmԥsi 3.9 dԥfԥ artır.

Dizel yanacaqlari.Bu yanacaqlarin muherrikin detallarinin yeyilmԥ muddԥtinԥ

tԥsir edԥn ԥsas istismar parametrlԥri aşagidakilardir:yanacagin ozluluyu, oz-ozunԥ

alişma qabiliyyԥti,fraksiya tԥrkibi,yanacagin tԥrkibinde kukurdlu, qԥtranli,mexaniki

qarişiqlarin olmasi,suyun miqdari.

Dizel muherriklerinde işci qarişiqlarin hazirlanmasinda vԥ yanmasinda yanacagin

ozluluyu

ԥsas rol oynayir.Ozluluk yanacaq nasosunun vԥ farsunkanin omur

uzunlugunada tԥsir edir.

Yanacagin ozluluyu normadan kicik olduqda şirnagin konus bucagi

artir,yanacagin yanma kamerasinda nufuz etmԥ qabiliyyԥti azalir(eyni cinsli işci

qarişiqlari hazirlanmasi baximindan) farsunka vԥ yanacaq nasosunun birlԥşmԥsindԥn

sizmalar meydana cixir,detallarin yeyilmԥsi artir. Yuksԥk ozluluyԥ malik dizel

yanacagindan isdifadԥ etdikdԥ isԥ onun puskurmԥ qabiliyyԥti pislԥşir,muԥyyԥn

hissԥsi qurumun ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur,işci qarişiqlarin hazirlanma prosesi

pislԥşdiyi uçun yanacaq sԥrfi artir,işlԥnmiş qazlar tustulu cixir.Yanacagin ozluluyu

ilԥ ԥlaqadar olan zԥrԥrli proseslԥrin qarşisini almaq ucun onun kinematik ozluluyu

normallaşdirilir. Muasir dizel yanacaqlarinin kinematik ozluluyu(20 c-dԥ)5-6

sst.arasinda dԥyişir.

Dizel yanacaqlarinin ԥsas istismar keyfiyyԥtlԥrindԥn biri onun oz ozunԥ alişma

qabiliyyԥtidir. Alişdirma mԥnbԥyi olmadan yanacaqlarin alişma

(alovlanma)

xususiyyԥtinԥ onun alişma qabiliyyԥti deyilir.muhԥrrikin normal işlԥmԥsi ucun

yanacaq vaxtinda alişmali,sԥlis

yanmali,silindirlԥrԥ

tԥzyiq

muntԥzԥm

aparilmalidir.Ancaq bu halda muhԥrrik yumşaq rejimdԥ işlԥyԥ bilԥr.Yanacaq

vaxtinda alişmasa (geciksԥ) muhԥrrik sԥrt rejimdԥ işlԥmԥli olur ki,bu da karburatorlu

muhԥrriklԥrdԥ detanasiya ilԥ yanmani xatirladir.

Dizel muherriki sԥrt rejimdԥ işlԥdikdԥ onun detallari heddinden çox yuklԥnir ,tez

siradan çixir,muhԥrrikin gucu aşagi duşur,yanacaq sԥrfi artir.

Dizel yanacaqlarinin oz-ozunԥ alişma qabiliyyԥti setan

ԥdԥdi ilԥ

qiymԥtlԥndirilir.Setan ԥdԥdi bir silindirli muherrikde(øT93) sinaq usulu ilԥ (tԥdqiq

edilԥn yanacaq vԥ etalon qarişdiqda işlԥtmԥklԥ)tԥyin edilir.Etalon yanacaq kimi iki

karbohidrogenin qarişiqi goturulur ki ,bunlardan biri (setan-C16H34)asan digԥri isԥ

metil naftalin ) çԥtin alişir.

Gostԥrilԥn iki karbohidrogen qarişigndaki setanin %-lԥ miqdari yanacagin setan

ԥdԥdini gostԥrirki,buda verilmiş

(etalon)yanacagi oz-ozunԥ alişma qabiliyyԥtinԥ

bԥrabԥrdir.

Cetan

ededi

yanacagin

terkibinde

olan

karbohidrogenlerin

sinifindenacilirdi.Parafin karbonhidrogenleri olan yanacaqlarin cetan ededi en

böyuk aromatik karbohidrogenleri olan dizel yanacaqlarini cetan ededi ise kicik

olur .Naftan karbohidrogenleri aralir hal teskil edirler

Muhԥrrikin ise salinma anindaki yeyilmelerinin azaltmaq uçun setan

ԥdԥdi

yuksԥk olmalidirlar ki soyuq havalarda muhԥrrik asanliqla işԥ duşsun : Setan ԥdԥdi

xususi aşqarlar vasitԥsilԥ yuksԥldilir

.Yuksek oktanla asqar kimi

ԥn cox

izopeopinitrat istifadeedilir .Lakin setan

ԥdԥdinin normadan böyuk olmasi hԥm

texniki ve hem de iqtisadi cԥhԥtdԥn ԥlverisli deyil.Bele ki setan ԥdԥdi 60-dan cox

olduqda yanacaq silindirԥ dusԥn kimi surԥtlԥ buxarlanaraq hava ile qarisa bilmir .

Bunun nԥticԥsindԥ natamam yanma gedir muherrikin qԥnaԥtliliyitԥmin edilmir.

Dizel yanacaqlarinin fraksiya terkibi onun buxarlanma qabiliyyetinin xarekterize

edir .Yungul fraksiya tԥrkibinde malik dizel yanacaqlarinin buxarlanma qabiliyyԥti

yaxsi olmadi ucun alisma vaxtinda getmir muherrik aşagi tempuraturda cԥtin ise

duşur . Dizel yanacaqlarinin fraksiya tԥrkibinin xarakterize etmԥk ucun onlarin 10

50 90 96 ve 98% -nin qovulma temperaturlari berilir.

Muhԥrrikin detallarinin yeyilmesine tesir eden esas amillerden biri yanacagin

terkibinde kukurdun olmasindir .Xususԥn soyutma sisteminde temperatura asagi

oldugunda bu xususiyyԥt ozunu daha buruzԥ verir .Tԥdqiqatlar gostԥrir ki soyutma

sistemindԥ suyun temperaturu

70 C-de 35 C-yԥ dusdukdԥ detallapin yeyilme

dԥrԥcԥsi tԥxminen 4 dԥfԥ artir \22\ .Bu cԥhԥtlԥr muhԥrikin optimal temperaturu

rejimi gözlԥnilmԥlidir ki korrozion- mexaniki yeyilmelԥr azalsin .Kukurdun

qԥtranlarin mineral ve uzvu turşularin yanacaqlarin tԥrkibimdԥ olmalari yağin

köhnԥlmԥ prosesinin surԥtlԥndirir qrum veçokuntulԥr ԥmԥlԥ gԥtirir.Bir cinsli işci

qarişiginin alinmasina muqavimԥt gostԥrir bԥ umumiyyԥtlԥ muhԥrrikin normal

işlԥmԥsini pozur .

Dizel yanacaqlarinda suyun vԥ mekaniki qarisiqlarin olmasi mԥnfi

tempuraturlardabuz kiristallarinin yaranmasina (bununla bir sira elementlԥrin mayԥ

buraxma qabiliyyԥti azalir )suzgeclԥrin tutulmasina sԥbԥb olur detallarin yeyilme

sԥviyyesinԥ yuksԥldirvԥ s. bu kimi mԥnfi tԥsirlԥrԥ gԥtirib çixarir.

Mühԥrrik yağları.Yağlarin muherrikin texniki veziyyetinin deyismesine tesir

eden esas gostericilleri bunlardir: özülülük yeyilmԥyԥ qarşı davamliğı korroziya

xüsusiyyԥtlԥri kimyԥvi sabitliyi mexaniki qarışıqların vԥ suyun olması.

Yagların özlülüyü

ԥsasԥn onların kimyԥvi tԥrkibindԥn asılıdır

.Yaglarin

özlülüyünü yaxşilaşdirmaq üçün xüsusi aşqarlardan istifadԥ edilir.Özlülük

temperaturdan acılı olaraq dԥyişir .Buna göre cox vaxt özlülülüyün tempuraturundan

açılı olaraq dԥyişmԥ qanunauyğunluğunu müyyԥn etmԥk üçün özlülük-temperatur

xarakteristikaları tԥrtib edilir .

Kiçik özlülüyԥ malik yağların birslra üstün cԥhԥtlԥri var:yağın istilik öturme

qabiliyyԥtinԥ malikdir, araboşluğu kiçik olan birlԥsmԥlԥrԥ sԥrbԥst daxil olabilir,

mühԥrrikin işԥ salma anındakı yeyilmԥlԥrini azaldır , sürtünmԥyԥ sԥrf olunan gücü

aşağı salır .Bunlarla yanaşı bu yağlar üzüklԥrin arasında yanma kamerasına keçԥrԥk

itgilԥrԥ sԥbԥb olur, yağlama sisteminin magistralında tԥziqi aşagı salır vԥ s.

Yüksԥk özlülüyԥ malik yağlar silindirdԥ porşen üzlüklԥrinin kipliyinin artirir,

yanma kamerasından kartere keçԥn qazların qarşısını alıryağın sԥrfini azaldır

(bununla qurumun miqdarı asağı düşür ),Kiplԥşmԥ yerlԥrindԥn sızmırlar.

Bu xususiyyԥtlԥri nԥzԥrԥ alaraq yaglarin özlülüyü elԥ normallaşır ki ,hissԥlԥr

arasinda hԥmisԥ mayԥli surtunmԥ tԥmin edilmiş olsun .Muhԥrrik yagları üçün

standartda kinematik özlülük(100%-dԥ sst.ilԥ)vԥ özlülüyün indeksi normallasdırır.

Bundan başqa yağlar üçün dinamik vԥ şԥrtı özlülüklԥr dԥ tԥyin edilir .

Mühԥrrik yağlarının yeyilmԥyԥ qarşı davamlılığı yağlanılan sԥtlԥrin üzԥrindԥ

nazik qaz qatının

ԥmԥlԥ gԥlmԥsi ilԥ xarakterizԥ edilir.Yaranan qaz qatının

qalınlığıelԥ olmalıdır ki,sürtünmԥdԥ iştirak edԥn detalların sԥtlԥri arasında xarici

surtunmԥ getmesin . Bu sürtünmԥ yağ layları arasındakı dasxili sürtünmԥ ilԥ (ona

bԥzԥn hidrodinamik sürtünmԥ dԥ deyilir ) ԥvԥz edilsin .Yagların yeyilmԥyԥqarşı

davamlılığını yüksԥltmԥk üçün onlara yaglama xususiyyԥtlԥrinin yaxşılaşdıran

aşqarlar qarışdırılır.

Yağların karroziya xususiyyԥtlԥri onlarin içԥrisindԥ suda hell olunan vԥ uzvi

turşularin hԥmçinin qԥlԥvilԥrin miqdari ilԥ qiymԥtlԥndirilir.Detallarin uzԥrindԥ

koroziyanin

yaranma sԥbԥblԥrindԥn biri dayagin tԥrkibindԥ suyun

olmasidir.Muhԥrrik detallari içԥrisindԥ korroziyaya ԥn çox mԥruz qalan qurguşunlu

tuncdan hazirlanmiş

(dizel muhԥrriklԥrindԥ) yastiqlardir.Korroziyanin qarşisini

muԥyyԥn qԥdԥr almaq uçun yaglara çox funksiyali aşqarlar daxil edirlԥr.

oksidlԥşdirici amillԥrin tԥsirindԥn yaglari oz fiziki kimyԥvi xususiyyԥtlԥrinin

uzun muddԥt saxlaya bilmԥ qabiliyyԥtinԥ onlarin kimyԥvi sabitliyi deyilir.Muhԥrrik

uzun muddԥt işlԥdikdԥ onun detallarinin uzerinde qurum lak birlԥşmԥlԥri karterdԥ

isԥ çöküntülԥr yaradır.Bu zԥrԥrli birlԥşmԥlԥr yağın oksidlԥşmԥsi nԥticԥsindԥ yaranır.

Aparılan tԥdqiqatlar göstԥrirki, porşenin dib hissԥsindԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn qurumun

qalınlığı sԥrf olunan yağın miqdarından asılı deyil,ancaq mühԥrrikin istilik

rejimindԥn asılıdır.Mühԥrrikin tempraturası artdıqdca qurumun qalınlığı

azalır.Yağın keyfiyyԥti vԥ sԥrfi qurumun yanma sürԥtinԥ tԥsir edir. (Mühԥrrikin ilk

işlԥmԥ müddԥtindԥ ) qurumun qalınlığı müԥyyԥn qiymԥtԥ çatdıqdan sonra sabit

qalır.Qurumun yaranma sürԥtinԥ hԥmçinin yağların keyfiyyԥti vԥ işçi qarışıqlarının

tԥrkibidԥ böyük tԥsir göstԥrir.

Lak birlԥşmԥlԥri

ԥsasԥn porşen vԥ onun üzüklԥri üzԥrindԥki nazik yağ

tԥbԥqԥsinin oksidlԥşmԥsi nԥticԥsindԥ yaranır.Bu sԥbԥbdԥn üzüklԥr porşen

kanallarında pԥrçimlԥnir, işlԥmԥ qabiliyyԥtini itirir,mühԥrrikdԥ kompressiya aşağı

düşür,yanacaq sԥrfi artır,işlԥnmiş qazlar karterԥ keçir,yağın köhnԥlmԥ prosesi

sürԥtlԥnir vԥ s. Mühԥrrikin normal işlԥmԥsinԥ aşağı tempraturlarda ԥmԥlԥ gԥlԥn

çöküntülԥr dԥ tԥsir edirlԥr. Çöküntülԥrin tԥsirindԥ süzgԥclԥr tutulur. Yağ

qԥbuledicisinin toru işlԥnmԥ qabiliyyԥtini itirir.Bu zԥrԥrli proseslԥrin tԥsirindԥn

hissԥlԥrԥ vԥ xüsusԥn yastıqlara yağ vurulmadıqdan onlar sürԥtlԥ yeyilԥrԥk sıradan

çıxır.

Mühԥrrik yağlarında mexaniki qarışıqların olması hissԥlԥr arasında mayeni

sürԥtlԥnmԥni pozduğu üçün ( obraziv yeyilmԥsi hesabında ) detalların yeyilmԥ

şiddԥti artır,suyun olması isԥ korroziyanın vԥ aşağı tempraturlarda buz kristallarının

ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur.

Transmissiya yağları.Avtomobilin güc ötürücü aqreqatlanır ki, bununlsa

mühԥrrikin istԥnilԥn rejimdԥ hissԥlԥrin arasına yağların vurulması tԥmin edilir.Bu

isԥ nasosun konstruksiyası ilԥ

ԥlaqԥlidir.Dişli çarxların ölçülԥrinin dişlԥrin

profillԥrinin ara boşluqların düzgün tԥyin olunması yağ nasosunun normal işlԥmԥ

qabiliyyԥtini tԥmin edir.Yağlama sistemindԥ olan yağın soyudulmasi üçün yağ

ventilyatoru tԥkmillԥşdirilimiş tԥmizlԥmԥ üçün narın vԥ kobud süzgԥclԥr vԥ s.

nԥzԥrdԥ tutulur.Mühԥrrik detallarının yeyilmԥsi onun tempratur rejimindԥn dԥ

asılıdır.Mühԥrrikin normal tempratur rejimini saxlamaq üçün termostatdan istiadԥ

edilir.Porşenlԥrin ömür uzunluğunu artırmaq üçün onların yüksԥk sahԥlԥrinԥ sürmԥ

çԥkilir.Son zamanlar porşen üzüklԥrinin üzԥrinԥ xromdan nazik qat çԥkilir , konus

şԥkilli xromlaşdırılmış polad üzüklԥrdԥn istifadԥ olunur dirsԥkli valın boyunları

üçün üçqat nazik dişliklԥr işlԥdilir.

TQ vԥ CT-in texnoloji prosesi

Texniki qulluq vԥ tԥmir sisteminin Əsasnamԥsinԥ görԥ profilaktik xarakterli işlԥr

mԥcburi olaraq müԥyyԥn yürüşlԥrdԥn sonra yerinԥ yetirilir. Profilaktik xarakterli

işlԥrin müԥyyԥn ardıcıllıqla yerinԥ yetirilmԥ prosesinԥ texniki qulluğun texnoloji

prosesi deyilir.

Texniki qulluq texnoloji prosesinin ԥsas vԥzifԥsi odur ki, minimum vaxt sԥrf

etmԥklԥ görülԥn işlԥr yüksԥk keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilsin. Bununla işçilԥrin ԥmԥk

mԥhsuldarlığı yüksԥlir.

Texniki qulluq bir çox ԥmԥliyyatlardan ibarԥtdir ki, bunların hԥr biri qulluğun

texnoloji prosesinin tԥrkib hissԥsinin tԥşkil edir. ƏmΩliyyat dedikdԥ nԥqliyyat

vasitԥsindԥ yaxud onun hԥr hansı aqreqatında, mexanizmindԥ, sistemindԥ texniki

xidmԥt zamanı kompleks şԥkildԥ ardıcıl yerinԥ yetirilԥn tԥsirlԥrin cԥmi başa düşülür.

Texniki qulluq zamanı avtomobildԥ aparılan ԥmԥliyyatların sayı çoxdur. Bu

ԥmԥliyyatlar öz xarakterlԥrinԥ, istifadԥ edilԥn avadanlığa vԥ yerinԥ yetirilmԥ

şԥraitlԥrinԥ görԥ aşağıdakı qruplara bölünür: a) yığışdırma, yuma vԥ qurutma (xarici

qulluq) işlԥri; b) diaqnostika vԥ nizamlama işlԥri; c) elektrotexniki işlԥr; q) bԥrkitmԥ

işlԥri; d) yağlama işlԥri; e) şin işlԥri; j) avtomobilin istismar materialları ilԥ (xüsusԥn

yanacaqla) tԥchiz olunma işlԥri. Avtomobildԥ xarici qulluq işlΩri sürücünün

kabinԥsindԥ, platformada, kuzovda, kapotun içԥrisindԥ görülԥn yığışdırma, yuma vԥ

qurutma işlԥrini ԥhatԥ edir.

Diaqnostika vΩ nizamlama işlΩrinΩ aqreqatların, mexanizmlԥrin vԥ sistemlԥrin

(xüsusilԥ alışdırma vԥ qida sistemlԥrinin) işlԥmԥ qabiliyyԥtlԥrinin yoxlanılması,

nasazlıqların yaranma sԥbԥblԥrinin aydınlaşdırılması vԥ avtomobildԥ yerinԥ yetirilԥn

bütün nizamlama (alışdırmanın qabaqlama bucağının vԥ s.-nin) işlԥri daxildir.

Detalların yivli birlԥşmԥlԥrinin

(boltların, sancaqların, qaykaların) texniki

vԥziyyԥtlԥrinin yoxlanılması, çatışmayan bԥrkitmԥ elementlԥrinin yerinԥ qoyulması,

nasaz detalların yenilԥri ilԥ ԥvԥz edilmԥsi vԥ bu kimi işlԥr bΩrkitmΩ işlΩrini tԥşkil

edir.

Elektrotexniki işlΩr qida mԥnbԥlԥrinin

(akkumulyator, generator) vԥ enerji

sԥrfedicilԥrin (bata-reyalı alışdırma sisteminin cihazları, starter, işıqlandırma, siqnal

vԥ nԥzarԥt-ölçü cihazları) texniki vԥziyyԥtlԥrinin xaricdԥn yoxlanılması, kontakt

nöqtԥlԥrinin

(birlԥşmԥlԥrinin) çirkdԥn tԥmizlԥnmԥsi, elektrik avadanlığı

elementlԥrinin diaqnostikası, nasazlıqların aradan qaldırılması vԥ nizamlama işlԥrini

ԥhatԥ edir.

Yağlama işlΩri avtomobilin karterindԥki yağların dԥyişdirilmԥsi, karterlԥrԥ yağın

ԥlavԥ edilmԥsi, transmissiyanın oynaqlı birlԥşmԥlԥrinin vԥ yastıqlarının, hԥrԥkԥt

hissԥlԥrinin açıq düyünlԥrinin, hԥmçinin sükan idarԥsindԥ yerinԥ yetirilԥn yağlama

işlԥrini ԥhatԥ edir. Yağlama işlԥrinԥ hԥm dԥ av-tomobilin müxtԥlif texniki mayelԥrlԥ

(tormoz, amortizator) tԥchiz edilmԥsi vԥ süzgԥclԥrin tԥmizlԥnmԥsi (ԥvԥz edilmԥsi)

işlԥri dԥ daxildir.

Şin islΩri şinlԥrin daxili tԥzyiqlԥrinin yoxlanılması, onların normal qiymԥtԥ

gԥtirilmԥsi, protektora ilişib qalmış iti ԥşyaların kԥnar edilmԥsi, şinlԥrin xaricdԥn

texniki vԥziyyԥtlԥrinin yoxlanılması (tԥmirin iş hԥcmini müԥyyԥn etmԥk üçün) vԥ

texniki qulluq zamanı şinlԥrin yerinin dԥyişdirilmԥsi işlԥrindԥn ibarԥtdir.

Texniki qulluqda görülԥn

ԥmԥliyyatların yuxarıdakı qayda ilԥ qruplara

bölünmԥsinin zԥruriliyi ondadır ki, bu halda işlԥrin xarakterinԥ uyğun olaraq

müvafiq ixtisaslı işçilԥrdԥn, böyük mԥhsuldarlığa malik mexaniklԥşdirmԥ vԥ

avtomatlaşdırma vasitԥlԥrindԥn istifadԥ edilir.

Texniki qulluğun bir vԥ ya bir neçԥ eyni adlı işlԥri (ԥmԥliyyatları) istehsalat

sahԥsinin müԥyyԥn hissԥsindԥ yerinԥ yetirilir ki, hԥmin sahԥ lazımi avadanlıqla

(cihazlarla, tԥrtibatlarla, qurğularla, alԥtlԥrlԥ vԥ s.) tԥchiz edilir. Bu istehsalat

sahԥsinԥ işçi postu deyilir. øşçi postunda eyni zamanda bir neçԥ fԥhlԥ işlԥyԥ bilԥr.

øşçi postunda bir fԥhlԥnin xidmԥt etdiyi sahԥyԥ işçi yeri deyilir.

Texniki qulluqdan fԥrqli olaraq nԥqliyyat vasitԥlԥrindԥ mԥcburi olaraq cari

tԥmirin yerinԥ yetirilmԥ sԥbԥbi onun konstruksiyasında yürüşdԥn asılı olaraq imtina

vԥ nasazlıqların baş vermԥsidir.

østisrmar prosesindԥ imtina vԥ nasazlıqlar detalların hazırlanması üçün istifadԥ

edilԥn materialların korroziyaya mԥruz qalması, köhnԥlmԥsi, mexaniki

xassԥlԥrininin dԥyişmԥsi, nizamlamaların pozulması vԥ s. bu kimi halların

nԥticԥsindԥ baş verir. Belԥ xoşa gԥlmԥz halları aradan qaldırmaq üçün, yԥni

elementlԥrin işlԥmԥ qabiliyyԥtini bԥrpa etmԥk üçün cari tԥmir yerinԥ yetirilir. Cari

tԥmir aqreqat vԥ mexanizmlԥrin tam vԥ yaxud natamam sökülmԥsi ilԥ ԥlaqԥdardır.

Bu vaxt sıradan çıxmış (yaxud zԥdԥlԥnmiş) hissԥ ya tamamilԥ yenisilԥ ԥvԥz edilir,

ya da tԥmir edilib yerinԥ qoyulur. DemΩli, cari tΩmir dedikdΩ istismar prosesindΩ

yaranan imtinaların aradan qaldırılması başa düşülür. Texniki istismarın

ԥsas

problemlԥrindԥn biri cari tԥmirin iş hԥcminin yerinԥ yetirilmԥsi üçün tԥlԥb edilԥn

material vԥ ԥmԥk xԥrclԥrini aşağı salmaqdır. Bunun üçün istehsalat, xüsusilԥ cari

tԥmirin texnologiyası müxtԥlif qabaqcıl üsullarla (ixtisaslaşdırılmış briqada üsulu,

aqreqat sahԥ üsulu, mԥrkԥzlԥşdirilmiş idarԥ etmԥ üsulu) tԥşkil edilir.

Cari tΩmir sayca planlaşdırılmır, tΩlΩbata görΩ yerinΩ yetirilir. Cari tԥmirin

aparılmasında mԥqsԥd avtomobilin istismar keyfiyyԥtlԥrini (yanacaq qԥnaԥtliliyini,

dinamikliyini, hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyini, etibarlılığını, mԥhsuldarlığını vԥ s.-ni)

pislԥşmԥyԥ qoymamaqdır.

Nԥqliyyat vasitԥsindԥn maksimum istifadԥ etmԥk üçün cari tԥmir mümkün qԥdԥr

növbԥlԥr arası vaxtda yerinԥ yetirilir. Hԥrԥkԥt tԥrkibinin tԥmirdԥ boş dayanma

müddԥtini azaltmaq mԥqsԥdilԥ müԥssisԥnin dövriyyԥ anbarında tԥlԥb edilԥn

miqdarda ehtiyat hissԥlԥri (aqreqatlar, qovşaqlar, de-tallar) olmahdır.

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin cari tԥmirԥ tԥlԥbatı (ehtiyacı) nԥqliyyat prosesi zamanı onun

işlԥmԥ qabiliyyԥtini müşahidԥ edԥrkԥn, diaqnostika prosesindԥ texniki vԥziyyԥtini

öyrԥnԥrkԥn vԥ texniki qulluğu yerinԥ yetirԥrkԥn müԥyyԥn edilir. ømtinaların vԥ

nasazlıqların baş vermԥsi tԥsadüfi hadisԥlԥr sırasına aid olduğundan cari tԥmirin

xarakteri dԥ ehtimal olunan proseslԥrԥ aiddir. Buna görԥ dԥ cari tԥmir üçün iş hԥcmi

planlaşdırıldıqda xüsusi ԥmԥk normalarından (hԥr 1000 km yürüş üçün) istifadԥ

edilir. Bu normalar statistik mԥlumatlar

ԥsasında qabaqcıl texnika ilԥ

(yüksԥk

mԥhsuldarlığa malik avadanlıqla) tԥchiz edilmiş nԥqliyyat müԥssisԥlԥrinin tԥcrübԥsi

nԥticԥsindԥ müԥyyԥn edilmişdir.

øcra yerinԥ vԥ xarakterinԥ görԥ cari tԥmir işlԥri iki qrupa bölünür: a) işçi

postlarda yerinԥ yetirilԥn işlԥr - post işlΩri; b) istehsalat sexlԥrindԥ (şöbԥlԥrindԥ)

görülԥn işlԥr - hazırlıq işlΩri.

Post işlԥrinԥ sökmԥ

- yığma, bԥrkitmԥ, nizamlama, diaqnostika vԥ bir sıra

kömԥkçi işlԥr daxildir. Bu işlԥr cari tԥmirin ümumi iş hԥcminin

39-57%-ni

(avtomobilin tipindԥn asılı olaraq) tԥşkil edir. Avtomobilin kabinԥsindԥ, kuzovunda,

banında, tԥkԥrlԥrindԥ baş vermiş imtinaların aradan qaldırılma işlԥri dԥ işçi postlarda

aparıldığı üçün post işlԥrinԥ daxildir. Cari tԥmirin iş hԥcminin qalan hissԥsi işlԥrin

xarakterindԥn asılı olaraq istehsalat sexlԥri

(isti, kuzov,

ԥsas şöbԥlԥr) arasında

paylanır. Hazırlıq işlԥrinin ԥn böyük hissԥsi aqreqat vԥ çilingԥr-mexaniki şöbԥlԥrin

payına düşür.

Şԥkildԥ

(avtomobil nԥqliyyatı üçün) cari tԥmirin texnoloji prosesinin sxemi

verilmişdir. Sxemdԥn göründüyü kimi aqreqat vԥ mexanizmlԥrin ԥvԥz edilmԥsi üçün

aparılan sökmԥ-yığma işlԥrindԥn başqa, avtomobil üzԥrindԥn çıxarılmayan vԥ

imtinası (nasazlığı) olan sistemlԥrin vԥ qovşaqların işlԥmԥ qabiliyyԥtini bԥrpa etmԥk

üçün onlar qismԥn

(natamam) sökülürlԥr. Belԥ xarakterli işlԥr avtomobildԥn

çıxarılan aqreqatlarda vԥ mexanizmlԥrdԥ dԥ yerinԥ yetirilir. Aqreqatlar,

mexanizmlԥr, sistemlԥr vԥ qovşaqlar o halda avtomobilin üzԥrindԥn çıxarılır ki,

hԥmin elementlԥrdԥ baş vermiş imtinalar vԥ nasazlıqlar postlarda aradan qaldırıla

bilmirlԥr.

Texniki qulluğun hԥr hansı növünü yerinԥ yetirmԥzdԥn ԥvvԥl nԥqliyyat vasitԥsini

(avtomobili) hazırlamaq lazımdır. Bu isԥ ondan ibarԥtdir ki, avtomobildԥ

yığışdırma, yuma vԥ qurutma işlԥri aparılmalıdır. Bununla avtomobilin hԥm xarici

görünüşü texniki istismarın tԥlԥb etdiyi sԥviyyԥyԥ salınır, hԥm dԥ texniki qulluqda

işlԥrin yüksԥk keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsi üçün zԥmin yaranır.

Düzgün tԥşkil edilmiş texnoloji proses texniki qulluq

(cari tԥmir) işlԥrinin

minimum ԥmԥk vԥ material xԥrclԥri ilԥ yerinԥ yetirilmԥsini tԥmin edir, işçilԥrin boş

dayanma müddԥtini azaldır, istehsalat sahԥsinin buraxma qabiliyyԥtini yüksԥldir vԥ

s. Texniki qulluğun və ya cari təmirin texnoloji prosesləri ümumilikdə istehsalat

prosesini tΩşkil edir ki, bu proses müxtΩlif təyinatlı nəqliyyat müəssisələrində icra

edilir.

Dԥmir yolu nԥqliyyatında tԥmirin tipik texnoloji prosesinԥ vaqonların xarici

yuyulması, onun yığma vahidlԥrinԥ vԥ detallara bölünmԥsi, yuma, yağsızlaşdırma

detalların defektoskopiyası, tԥmiri vԥ bԥrpası, düyünlԥrin vԥ vaqonların yığılması,

rԥnglԥmԥ vԥ s. işlԥr daxildir. Bu nԥqliyyat növü üçün tԥmir prosesi bir sıra

göstԥricilԥrԥ görԥ tԥsnif edilir: a) tԥmir olunan hissԥlԥrin saxlanılma göstԥricilԥrinԥ

görԥ; b) yerinԥ yetirilԥn işin xarakterinԥ vԥ tԥyinatına görԥ; c) planlaşdırma

göstԥricisinԥ görԥ; q) reqlamentin yerinԥ yetirilmԥsinԥ görԥ; d) tԥmirin tԥşkilinԥ

görԥ.

Vaqonların tԥmir periodikliyi Nԥqliyyat Nazirliyinin normativlԥri ԥsasında qԥbul

edilir.

Avtomobilin müxtԥlif xarakterli texniki tԥsirlԥr altında boş dayanma müddԥti

istehsalın qabaqcıl texnika vԥ texnologiya ԥsasında tԥşkil edilmԥsindԥn asılı olduğu

kimi, konstruksiyanın tԥmirԥ yararlığı xüsusiyyԥtlԥrindԥn dԥ

(ԥlverişlilik vԥ

unifikasiya dԥrԥcԥsi, qarşılıqlı

ԥvԥz olunma qabiliyyԥti vԥ s.) asılıdır. Birinci

avtomobil nԥqliyyatı işçilԥri (istismarçılar), ikinci isԥ avtomobil sԥnayesi işçilԥri

(layihԥçilԥr vԥ texnoloqlar) tԥrԥfindԥn düzgün nԥzԥrdԥ tutulmalıdır.

İKINCI BÖLMƏ

AVTOMOBİLLƏRIN TEXNİKİ QULLUQ VƏ TƏMİRİNİN

TEXNOLOGİYASI

Avtomobildԥ yığişdırma, yuma vԥ qurutma işlԥri.

Yuma postunun avadanlığı

1.2. Yuma-yığıĢdırma avadanlıqları: tԥyinatı vԥ

konstruktiv xüsusiyyԥtlԥri

Hԥrԥkԥt tԥrkibinin yuyulması üçün texnoloji avadanlıqlar funksional tԥyinatına görԥ:

minik avtomobillԥri, yük avtomobillԥri vԥ avtobuslar üçün qurğulara bölünür.

øxtisaslaşma dԥrԥcԥsinԥ görԥ bu avadanlıqlar aşağıdakılara bölünür: mԥhdud

ixtisaslaşdırılmış (avtomobilin ancaq alt hissԥsinin, ancaq tԥkԥr disklԥrinin vԥ s.

yuyulması üçün); ixtisaslaşdırılımış (minik avtomobillԥrinin vԥ avtobusların,

avtosistern vԥ avtofurqonların daxili sԥthlԥrinin yuyulması üçün); universal (bütün

tip avtomobillԥr üçün).

Hԥrԥkԥtlilik dԥrԥcԥsinԥ görԥ stasionar vԥ mobil avadanlıqlar mövcuddur.

Stasionar yuma qurğuları yüksԥk mԥhsuldarlığa malikdir. Bu qurğularda avtomobil

konveyerlԥ (daha üstün variant) vԥ ya öz gedişi ilԥ (daha az arzu olunan variant)

hԥrԥkԥt edir.

Mobil yuma qurğuları kiçik mԥhsuldarlıqlı proqramlarda istifadԥ olunur. Bununla

belԥ ԥn yüksԥk mobillik dԥrԥcԥsinԥözüyeriyԥn şassi üzԥrindԥki yuma qurğuları

(ԥsasԥn avtomobil şassisi üzԥrindԥ) malik olur, onlar iş zamanı avtomobilin

ԥtrafında hԥrԥkԥt edir.

Avtomobillԥrin yuyulması üçün ԥn geniş yayılmış üsullar aşağıdakılardır:

1. Hidrodinamik (şırnaqlı);

2. Hidroabraziv;

3. Nԥm silmԥ;

4. Birinci üç üsulun kombinasiyası.

Hidrodinamik (Ģırnaqlı) üsul. hsulun mahiyyԥti mayenin statik basqısını dinamik

basqıya çevirmԥkdir. Sԥthin tԥmizlԥnmԥ şԥrti yuyucu mayenin dinamik tԥzyiqinin

çirkin möhkԥmlik xassԥlԥrini aşmasıdır.

Şԥkil 1.1. Şırnaqlı yuma qurğusu

Bu halda çirklԥnmiş sԥthlԥrin tԥmizlԥnmԥ faktorları aşağıdakılardır:

- maye şırnağının sürԥti (50...100 m/san sürԥtdԥ çirkin ani

tԥmizlԥnmԥsi baş verir);

- yuyucu mayenin temperaturu (isti sudan istifadԥ olunması tԥmizlԥmԥ intensivliyini

vԥ keyfiyyԥtini 1,5 dԥfԥ artırır);

- yuyucu mԥhlulun kimyԥvi aktivliyi;

- taxma başlığın profili;

- şırnağın sԥpԥlԥnmԥ bucağı;

Bu yuma üsulunun üstünlüyü bunlardır:

1. østifadԥnin sadԥliyi;

2. Yumanın texnoloji rejimlԥrinin asan nizamlanması;

3. Lak-rԥng örtüyünün vԥ şüşԥlԥnmiş sԥthlԥrin intensiv dağılmasının olmaması;

4. Müxtԥlif tipli avtomobil hԥrԥkԥt tԥrkiblԥri üçün (yük avtomobili, minik

avtomobili, avtofurqonlar, xüsusilԥşdirilmiş hԥrԥkԥt tԥrkibi vԥ s.) istifadԥnin

universallığı.

Bu üsulun ԥsas çatışmayan cԥhԥti yuyucu maye sԥrfinin böyük olmasıdır.

Şԥkil 1.4. Konveyer tipli yuma qurğusu

Bu üsulun üstünlüklԥri: yuyucu mayenin sԥrfinin az olması, digԥr üsullardan fԥrqli

olaraq lak-rԥng örtüyü vԥ şüşԥlԥnmiş sԥthlԥrdԥn çox nazik çirk tԥbԥqԥsinin

kԥnarlaşdırılmasının mümkün olmasıdır.

Çatışmayan cԥhԥti: fırçalı yuma qurğularının mürԥkkԥb quruluşa malik olması,

şırnaqlı qurğulara nԥzԥrԥn az etibarlılığı vԥ qiymԥtinin böyük olmasıdır.

1.3. Avtomobillԥrin tԥmizlԥnmԥsinin

alternativ üsulları

―Su qıtlığı‖ şԥraitinin yetişmԥsi sԥbԥbindԥn bir sıra yuma avadanlığı istehsal edԥn

firmalar susuz vԥ ya sudan qismԥn istifadԥ edԥn yuma avadanlığı istehsal etmԥyԥ

başlanmışdır.

Mԥsԥlԥn, Almaniyanın ―OBAG‖ firmasının istehsal etdiyi 1/4/70/6 susuz yuma

qurğusu konstruksiyasını göstԥrmԥk olar. Qurğunun iş prinsipi belԥdir: diyircԥklԥr

üzԥrindԥ rels üzrԥ hԥrԥkԥt edԥn adi yuma bölmԥsindԥ, şԥbԥkԥdԥn 220Vgԥrginliklԥ

qidalanan üç şüalandırıcı elektrod quraşdırılmışdır, onlar elektrod mikrodalğaları

şüalandırır. Bu şüalanmanın tԥsiri ilԥ avtomobilin sԥthindԥ olan toz vԥ çirklԥrdԥ

(adԥtԥn mineral tԥrkibli) molekulyar vibrasiya baş verir vԥ onlar sԥthdԥn qopur. Bu

zaman su tamamilԥ istifadԥ olunmur.

Tԥlԥb olunan güc cԥmi 2,0 kVt tԥşkil edir. Yuma müddԥti 5 saniyԥyԥ qԥdԥr tԥşkil

edir (bu vaxt ԥrzindԥ yuma bölmԥsi avtomobilin bütün uzunluğu boyu bir dԥfԥ

keçir).Bu üsulun yeganԥ çatışmayan cԥhԥti emal olunan sԥthin az(40 °C-yԥ qԥdԥr)

qızdırılmasıdır. Lakin firma tԥrԥfindԥn aparılan sınaqlar göstԥrmişdir ki, aşağı

temperaturlu qızma heç dԥ pis nԥticԥlԥr vermir.

øtaliyanın ―IALА‖ firması fırçasız yuma qurğusu yaratmışdır. Avtomobil kuzovu

ԥvvԥlcԥ yuyucu tԥrkibin mԥnfi yüklԥnmiş kiçik damcıları ilԥ bombardman olunur.

Damcılar çirk vԥ toz hissԥciklԥrinԥ zԥrbԥ vuraraq, onları kuzovun sԥthindԥn ayırır.

Sonra müsbԥt yüklԥnmiş duş verilir. Nԥticԥdԥ çirk tamamilԥ

tԥmizlԥnir. Yumanın sonunda avtomobil yaxalanır vԥ isti hava ilԥ qurudulur. Bütün

ԥmԥliyyata 4 dԥqiqԥdԥn dԥ az vaxt sԥrf edilir.

Bu üsullardan başqa, digԥr yeni üsullardan da istifadԥ edilir. Buna misal olaraq,

elektrik keçiricikli materiallardan müxtԥlif cisimlԥrin yuyulma üsulu AFR-dԥ

patentlԥşdirilib. Bu üsul yuyucu maye şırnağının keçirici kimi istifadԥ edilmԥsi ilԥ

xarakterizԥ olunur. Elektrik cԥrԥyanı şırnaqdan keçԥrԥk, sԥthin tԥmizlԥnmԥ

keyfiyyԥtini vԥ sürԥtini xeyli artırır. Tԥmizlԥnԥn cisim vԥ yuyucu mԥhlulu çilԥyԥn

soplo iki qütblԥ sabit cԥrԥyan mԥnbԥyinԥ birlԥşdirilir, sonuncu kimi kiçik impulslu

―Liandr‖ tipli gԥrginlik generatoru istifadԥ olunur. Şırnağın elektrik keçiriciliyini

artırmaq üçün mԥhlula ԥlavԥlԥr daxil edilir. Şırnağın elektrik keçiriciliyini sԥlis

dԥyişmԥk üçün ―soplo-şırnaq-tԥmizlԥnԥn sԥth‖ elektrik şԥbԥkԥsinԥ reostat qoşulur.

Yumanın effektivliyi qütblԥrin periodik olaraq dԥyişilmԥsi ilԥ, yԥni şırnaqda

cԥrԥyanın istiqamԥtini dԥyişmԥklԥ dԥ artırılır. Qütblԥrin dԥyişilmԥsi dԥyişdirici

quruluşla ԥldԥ olunur.

Avtomobil sԥthinin ―yuyucu qumaş‖la tԥmizlԥnmԥ üsulu da patentlԥşdirilib. Bu

halda yuma qurğusu keçidli çԥrçivԥyԥ (avtomobilin keçmԥsi üçün)malik olur,

avtomobil müԥyyԥn trayektoriya üzrԥ uzununa hԥrԥkԥt edir, keçidin çԥrçivԥsindԥ

quraşdırılmış iki tԥmizlԥyici quruluş avtomobilin hԥrԥkԥt trayektoriyası boyunca

eninԥ hԥrԥkԥt edir. Hԥr bir tԥmizlԥyici quruluş çԥrçivԥdԥ yerlԥşdirilmiş vԥ yellԥnԥn

qumaşlı sԥrt dayaq elementinԥ malik olur.

Qumaşlar paralel, elԥ asılır ki, onların hԥr biri avtomobilin hԥrԥkԥt trayektoriyasını

eninԥkԥsir. Qumaşın hԥr birinin yan sԥthi avtomobilin yan tԥrԥfindԥn kԥnara çıxır.

Qumaşlar yan-yana asılmış elastik lentdԥn ibarԥtdir. Qumaş avtomobillԥ

toxunmadıqda onlar sԥrbԥst asılmış olur, hԥrԥkԥt edԥn avtomobil qumaş ilԥ

toxunduqda dayaq elementi yellԥnir vԥ lentlԥr fasilԥsiz olaraq avtomobilin sԥthinԥ

toxunur vԥ avtomobilin sԥthini tԥmizlԥyir. Bu halda qumaşların lentlԥri kuzovun üst,

yan, qabaq, arxa vԥ dԥrin yerlԥrinԥ, bamperin alt hissԥsinԥ tԥsir edir vԥ onları

tԥmizlԥyir.

Digԥr halda qurğunun çԥrçivԥsi eninԥ istiqamԥtdԥ paylanmışqövsşԥkilli hissԥlԥrdԥn

ibarԥtdir. Çԥrçivԥnin hԥr bir hissԥsi avtomobilin yerdԥyişmԥ trayektoriyasına paralel

müstԥvidԥ yerlԥşdirilmişdir. Qumaşlar çԥrçivԥnin qövsşԥkilli hissԥlԥrini kԥsib

keçԥrԥk, avtomobilin hԥrԥkԥt trayektoriyası boyunca bir-birindԥn müԥyyԥn

mԥsafԥdԥ yerlԥşdirilmişdir.

hçüncü halda qurğu çԥrçivԥdԥn vԥ onun üzԥrindԥ ilkin elektrik mühԥrriki

quraşdırılmış intiqal mexanizmindԥn ibarԥtdir. Çԥrçivԥdԥ yuma qumaşları qrupu

yerlԥşdirilmiş dairԥvi tutucular quraşdırılmışdır. Bu qumaşların ayrı-ayrı lentli

elementlԥri qeyri-işlԥk vԥziyyԥtdԥ biri digԥrinin qarşısında yerlԥşir, avtomobil yuma

qurğusuna daxil olduqda onları hԥrԥkԥt etdirir vԥ onları birlԥşdirir. øntiqal

mexanizmi lent elementlԥrini qumaşlarla birlikdԥ ԥks istiqamԥtdԥ fırladır. Əks

istiqamԥtdԥ hԥrԥkԥt etdikdԥ müxtԥlif qumaşların elementlԥri ixtiyari qaydada bir-

birilԥ ilişir vԥ bunun sayԥsindԥ yumanın keyfiyyԥti yüksԥlir.

Yumadan sonra qurutma (sürtmԥ) tԥtbiq olunur, bu quruluş da patentlԥşdirilib.

Qurutma qurğusu asma rotor quruluşundan ibarԥt olub, mexaniklԥşdirilmiş yuma

qurğularında istifadԥ üçün nԥzԥrdԥ tutulur. Hԥrԥkԥtli rotor üfüqi müstԥvi üzԥrindԥ

fırlanır vԥ onun üzԥrindԥki çoxsaylı su hopdurucu materiallar avtomobilin

sԥthindԥki su damcılarını tԥmizlԥyir.

1.4. Yuma qurğularının konstruksiyalarının

tԥkmillԥĢdirilmԥ yolları

Yuma qurğularının qԥnaԥtliliyi vԥ sԥmԥrԥliliyi, ԥsasԥn aşağıdakı konstruktiv

mԥsԥlԥlԥrin hԥlli hesabına ԥldԥ olunur:

□ yuma prosesindԥ dԥyişԥn hücum bucaqlı qurğuların yaradılması;

□ yuyucu mayenin basqısının 3...4 MPa-a çatdırılması;

□ şırnaqlı asma yuma qurğularının yaradılması;

□ müxtԥlif yuma preparatlarının istifadԥsi vԥ yuyucu mԥhlulların qurğuya daxil olan

quruluşlarla qızdırılması;

□ işçi suyun dԥfԥlԥrlԥ istifadԥ olunması (regenerasiya, dövrü su tԥchizatı sistemi);

elektrik enerjisi sԥrfinin, xüsusilԥ dԥ su sԥrfinin prosesin tԥkmillԥşdirilmԥsi vԥ yuma

üçün döyünԥn su-hava şırnağının tԥtbiqi hesabına azaldılması;

□ şırnaqlı-fırçalı qurğuların yaradılması, çünki onlar daha universaldır vԥ suya

qԥnaԥt edilmԥsinԥ kömԥk edir;

□ predmet ixtisaslaşması prinsipi üzrԥ yuma qurğularının yaradılması;

□ modul prinsipi üzrԥ qurulmuş yuma-yığışdırma komplekslԥrinin yaradılması;

□ alternativ tԥmizlԥmԥ üsullarının (elektromaqnit dalğalar, şırnağın döyünmԥsi)

yaradılması;

□ ölçü vericilԥri, yaxınlaşma detektorları, fotorele quruluşları vԥ s. hesabına taxma

başlıqdan sԥthԥ qԥdԥr optimal mԥsafԥnin tԥmin olunması;

□ taxmanın tipindԥn, şırnağın hücum bucağından vԥ avtomobilin tԥrtibatından asılı

olaraq növbԥlԥşԥn addımlı dԥyişԥn diametrli taxma başlıqların tԥtbiqi;

□ avtomobilin markasından vԥ çirklԥnmԥ dԥrԥcԥsindԥn asılı olaraq hԥrԥkԥt sürԥtinin

proqramlı nizamlanması;

□ qurğunun işini avtomatlaşdıran, onun işinԥ hԥm tam halda, hԥm dԥ onun ԥn mԥsul

aqreqatlarının vԥ qovşaqlarının işinԥ ayrılıqda nԥzarԥti tԥmin edԥn, hԥmçinin dԥ

işlԥrin keyfiyyԥtini operativ izlԥyԥn vasitԥlԥrdԥn istifadԥ olunması.

YUMA ĠġLƏRĠ

Avtomobillԥrin kuzovunun xarici sԥthlԥrinin lak-rԥng örtüyünün düzgün yuyulması

üçün bilmԥk lazımdır ki, çirklԥr bir neçԥ tԥbԥqԥdԥn ibarԥt olur. hst tԥbԥqԥ üzvi

maddԥlԥrlԥ qatışmış silikat hissԥciklԥrindԥn tԥşkil olunmuşdur. økinci tԥbԥqԥ üzvi,

yağlı çirklԥrdԥn ibarԥtdir ki, bunlar da yolların asfalt örtüyünün yeyilmԥ

mԥhsullarından, avtomobillԥrin işlԥnmiş qazlarının hissԥciklԥrindԥn, atmosferdԥki

çöküntülԥrdԥn tԥşkil olunmuşdur. hçüncü tԥbԥqԥni oksidlԥşmiş pardaxlayıcı

maddԥlԥr yaradır. Dördüncü tԥbԥqԥ lak-rԥng örtüyünün qismԥn dağılmış hissԥlԥri,

piqment qalıqları vԥ sintetik qatranlardan ayrılan hissԥciklԥrdԥn tԥşkil olunmuşdur.

Bu tԥbԥqԥlԥr qismԥn bir-birinԥ qarışaraq mürԥkkԥb tԥrkibli tԥbԥqԥ ԥmԥlԥ gԥtirԥ bilԥr.

Pardaxlanmış lak-rԥng örtüyünün sԥthindԥn çirklԥrin soyuq su şırnağı ilԥ yuyulması,

hԥtta birinci tԥbԥqԥnin tam çıxarılmasını tԥmin etmir. Ölçüsü 30 mkm-ԥ qԥdԥr olan

toz hissԥciklԥri hԥmişԥ kuzovunun sԥthindԥki çox nazik su tԥbԥqԥsinԥ qalır ki,

bunlar da quruduqda sԥthdԥ qeyri-parlaq lԥkԥlԥr şԥklindԥ çökürlԥr. Sԥthdԥki praktiki

hԥrԥkԥtsiz bu su tԥbԥqԥsini yuma prosesindԥ yalnız mexaniki vasitԥlԥrlԥ, mԥsԥlԥn,

fırça ilԥ dağıtmaq olar. Çirklԥrin aşağı tԥbԥqԥlԥri su ilԥ yuyulmur, buna görԥ dԥ

müxtԥlif yuyucu vasitԥlԥr tԥtbiq edilir.

Yuyucu mԥhlullar yuyulan sԥthdԥ yaranan su tԥbԥqԥsinin sԥthi gԥrilmԥ qüvvԥsini

azaldır vԥ yağlı çirklԥri hԥll edir, emulsiya vԥ suspenziyalar yaradır ki, bunlar da

asanlıqla sԥthdԥn yuyulur. Bu proseslԥr temperatur yüksԥldikcԥ sürԥtlԥnir, buna görԥ

dԥ, yuyucu mԥhlulları 40 ... 45oS-yԥ qԥdԥr qızdırmaq mԥqsԥdԥuyğundur. Lakin lak-

rԥng örtüyünün qorunması üçün yuyucu mԥhlulun temperaturu kuzovun sԥthinin

temperaturundan 18 ... 20oS-dԥn artıq olmamalıdır. Hazırda yuyucu vasitԥlԥr vԥ

müxtԥlif şampunlar istifadԥ olunur. Şampunlar çirklԥrin üçüncü vԥ dördüncü

tԥbԥqԥlԥrini qismԥn uyur, eyni zamanda sԥthdԥki pardaxlayıcı vasitԥnin yağlı vԥ ya

mumlu tԥbԥqԥsini dağıdır. Buna görԥ dԥ bir çox hallarda yuyucu korroziya

inqibitorları vԥ pardaxlayıcı preparatlar qatılır vԥ ya yumadan sonra kuzovu bu

preparatlar qatılmış mԥhlulla yaxalayırlar.

Avtomobilin xarici sԥthindԥki çirklԥrin dağılması proseslԥrinԥ uyğun olaraq

yuma işlԥrinin ümumi texnologiyası işlԥnib hazırlanmışdır. Avtomobil yuyucu

mԥhlul qatılmış aşağı tԥzyiqli su şırnağı ilԥ isladılır. Çirk tԥbԥqԥlԥrinin mexaniki

dağıdılması yüksԥk tԥzyiqli su şırnağı vԥ fırçalarla vԥ ya digԥr analoji vasitԥlԥrlԥ

hԥyata keçirilir. Yuyucu mԥhlullar vԥ su qabaqcadan qızdırılır. Yumadan sonra

avtomobili yaxalayır vԥ xarici sԥthlԥrdԥn suyu, nԥmi hava ilԥ üfürür, qurudurlar.

Belԥ texnologiya yuma işlԥrinin yüksԥk keyfiyyԥtini vԥ minimal su sԥrfini tԥmin

edir. Qeyri-hamar sԥthlԥrdԥ fırçaların tԥtbiqi çԥtindir, buna görԥ dԥ avtomobillԥrin

alt sԥthlԥri yalnız yüksԥk tԥzyiqli su şırnağı ilԥ yuyulur.

Praktiki aşağı tԥzyiqli - 0,35 MPa-ya qԥdԥr, orta tԥzyiqli - 0,4 ... 0,9 MPa vԥ yüksԥk

tԥzyiqli - 0,9 MPa-dan çox yuma qurğuları istifadԥ olunur. Şırnağın enerjisindԥn

(suyun tԥzyiqi) başqa yuma keyfiyyԥtinԥ şırnağın vurulma bucağı vԥ bu bucağın

yuma prosesindԥ dԥyişmԥsi tԥsir edir. Az su sԥrfi ilԥ su şırnağının tԥlԥb olunan

gücünü almaq üçün su şırnağının tԥzyiqini artırmaq lazımdır. Tԥzyiqin yuxarı hԥddi

avtomobilin sԥthinin lak-rԥng örtüyünün möhkԥmlik (davamlılıq) hԥddi ilԥ tԥyin

edilir, tԥzyiqin optimal sԥviyyԥsi isԥ su vԥ elektrik enerjisinԥ çԥkilԥn xԥrclԥrin

iqtisadi hesablanması ilԥ müԥyyԥn edilir.

Fırçalı yuma qurğusu ilԥ bir minik avtomobilin yuyulmasında su sԥrfi 0,05 ... 0,30

m3 tԥşkil edir.

Avtomobili yuduqdan sonra çirklԥnmiş suda 800

3000 q/m3 çirk hissԥciklԥri vԥ

50 ... 900 q/m3 neft mԥhsulları olur. Sanitar normalara görԥ kanalizasiyaya axıdılan

suda isԥ 0,25

0,75 q/m3-dԥn çox çirk hissԥciklԥri vԥ 0,05... 0,30 q/m3-dԥn çox neft

mԥhsulları olmamalıdır. østifadԥ olunmuş su avtomobillԥrin yuyulması üçün tԥkrar

istifadԥ edildikdԥ daha dԥrindԥn tԥmizlԥnmԥlidir. Buna görԥ dԥ yuma sahԥsindԥ su

tԥmizlԥyici qurğular nԥzԥrdԥ tutulmalıdır. Hazırda mövcud olan su tԥmizlԥyici

qurğular tԥmizlԥnmiş suyu birbaşa bioloji mühiti pozmadan kanalizasiya vԥ digԥr

açıq su hövzԥlԥrinԥ axıtmağa, hԥmçinin avtomobillԥrin yuyulması üçün tԥkrar

istifadԥ etmԥyԥ imkan verir.

Avtomobildԥ diaqnostika vԥ nizamlama iĢlԥri

Avtomobildԥ yerinԥ yetirilԥn texniki qulluq işlԥrinin tԥxminԥn

30-35 %- ni

nԥzarԥt vԥ nizamlama işlԥrinin hԥcmi tԥşkil edir . Bu işlԥrin aparilmasinda mԥqsԥd

profilaktika xarekterli tԥdbirlԥr vasitԥsilԥ avtomobilin aqreqat vԥ mexanizimlԥrinin

nomina işlԥmԥ qabiliyԥtini saxlamaqdir.Texniki qulluq zamani aparilan yoxlama

nԥzarԥt vԥ nizamlama işlԥri ümumilikdԥ diaqnostika işlԥrini ԥhatԥ edir .

Diaqnostika zamani avtomobilin tԥmirԥ tԥlԥb olan tԥlabati öyrԥnilir hԥrԥkԥt

tԥhlükԥsizlik baximindan texniki istismarin normalarini tԥmin etmԥyԥn

avtomobillԥr müԥyyԥnlԥşdirilir TQ vԥÇT-ni yerinԥ yetirilmԥ keyfiyyԥtinԥ nԥzarԥt

edilir istehsalatin idarԥ edilmԥsi üçün zԥruri olan digԥr mԥlumatlar xüsusi postlarda

muxtԥlif diaqnostika stendlԥri vԥ sԥyyar tipli avadanliqlar vasitԥsilԥ ԥldԥ edilir .

Avtomobilin ümumi şԥkildԥ diaqnostika edilmԥsi nԥticԥsindԥ onun bir sira

istismar xususiyyԥtlԥri tԥyin olunurş.Bunlardan muhԥrikin gücunu vԥ yanacaq

sԥrfinin hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizlik göstԥricilԥrini

ԥtraf mühitԥ buraxilan zԥhԥrli

qazlarin miqdari vԥ s. -ni göstԥrmԥk olar.Diaqnostika prosesindԥ bu parametirlԥrin

cari qiymԥtlԥri tԥyin edildikdԥn sonra buraxila bilԥn normativ qiymԥtlԥri ilԥ

muqayisԥ edilir ԥgԥr varsa konkret nasazliq askar edilir .

Avtomobilin ԥsas dioqnastik parametirlԥrin asağidakilardir

1.Dartici -iqtisadi xüsusiyyԥtlԥri qiymԥtlԥndirԥn parametirlԥr-tԥkԥrlԥrdԥ yaranan

güc vԥ dartici qüvvԥ avtomobilin hԥrԥkԥt surԥti vԥ sԥrbԥst diyirlԥnmԥ mԥsafԥsi

surԥtlԥnmԥ vaxti vԥ yolu tԥcili muxtԥlif surԥt vԥ yuk rejimlԥrindԥ yanacaq sԥrfi

işlԥnmiş qazlarin tԥrkibindԥ dԥm qazinin miqdari .

2.Tormozlanmanin keyfiyyԥtini xarakterizԥ edԥn parametirlԥr ayri-ayri oxlardaki

vԥya tԥkԥrlԥrdԥki tormozlama qüvvԥlԥri tormozlama yolu yavaşlama tԥcili vaxti vԥ

yolu.

3.Hԥrԥkԥt hissԥlԥrinin işlԥmԥ qabiliyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn parametirlԥr

-şinlԥ

yol arasindakı kontakt sahԥsindԥ tԥsir edԥn yan qüvvԥlԥr.

Avtomobilin gücu vԥ iqdisadi gösdԥricilԥri onun sԥmԥrԥli işinin qiymԥtlԥndirԥn

ԥsas parametirlԥrdir .Aparılan tԥdqiqatlar göstԥrir ki AHM-dԥki avtomobillԥrin

30%-ԥ qԥdԥri mühԥrikin gücündԥn tam istifadԥ etmir artıq yanacaq sԥrfi ilԥ işlԥyir

/13/.Diaqostikanin tԥtbiq edilmԥsi ilԥ belԥ mԥnfi tԥsirlԥr aradan qaldirilir hԥtta

yanacaq sԥrfi xeyli asaği düşür mühԥrikin gücündԥn düzgün istifadԥ etdikdԥ texniki

surԥt 7-8% mԥhsuldarlıq isԥ 4-5%-ԥ qԥdԥr yüksԥlir \2.25\.

Avtomobildԥ muhԥrikin gücünün vԥ yanacaq sԥrfinin dԥyişmԥsinԥ sԥbԥb olan

ԥsas nasazlıqlar porşen

-şatun qrupu birlԥşmԥlԥrindԥ kipliklԥrin pozulması qida

sistemindԥ pozğunluqların yaranması vԥ nԥhayԥt alişdirma sistemindԥ nasazlıqıarin

ԥmԥlԥ gԥlmԥsi transmissiyanin aqreqatlarında vԥ hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ mexaniki

itgilԥrin olmasidir.

Nizamlama işlԥri vasitԥsilԥ birlԥşmԥlԥrdԥki araboşluqlar bir sıra elementlԥri

sԥrbԥst gedişlԥri texniki sԥnԥdlԥrdԥ verilmiş normativ qiymԥtlԥrinԥ müvafiq olaraq

bԥrpa edilir.

Mühԥrikdԥ diaqnostika vԥ nizamlama iĢlԥri.

østismar prosesindԥ mühԥrrikin gücünün aşağı düşmԥ ,yanacaq sԥrfinin artma ,

yağın tezliyinin dԥyişmԥ ,sԥslԥrin döyüntülԥrin yaranma vԥ ümumiyyԥtlԥ onun qeyri

müntԥzԥm işlԥmԥ sԥbԥblԥrini aydınlaşdırmaq üçün diaqnostika işlԥri yerinԥ yetirilir.

Mühԥrrikdԥ diaqnostika işlԥri onun‖Bioqrafiyası‖ilԥ tanış olmaqdan ,işԥ

mԥvԥ

işlԥmԥ qabiliyyԥtini yoxlamaqdan gücünün vԥ yanacaq sԥrfinin tԥyinindԥn dirsԥk

- sürgüqolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥrinin soyutma vԥ qida sistemini texniki

vԥziyyԥtlԥrinin tԥyin edilmԥsindԥn ibarԥtdir.Yerinԥ yetirilԥn diaqnostikanın

nԥticԥlԥrinԥ görԥ mühԥrrikdԥ nizamlama bԥrkitmԥ vԥ yaxud tԥmir işlԥri görülür

Mühԥrrikin

―bioqrafiyası‖ ilԥ tanış olmaq üçün aşağıdakı mԥlumatları örԥnmԥk

lazımdır.Mühԥrrikin vԥ avtomobilin istismara başlaması ondan olan yürüşlԥri

(xüsusi halqa mühԥrrikinin resursu) onun istismarı dövründԥ mԥruz qaldığı tԥmirlԥr

yanacaq qԥnaԥtliliyi sürücünün mühԥrrikin normal işi haqqında vaxtaşırı verilԥn

mԥmulatları vԥs.Bu göstԥricilԥr ԥsasında mühԥrrikin texniki vԥziyyԥtini nԥzԥrdԥn

keçirilԥn cari vaxt üçün qiymԥtlԥndirilir vԥ diaqnostikanın dahada yüksԥk

keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetrilmԥsi üçün zԥmin yaradılmalıdır.

Mühԥrrikin işԥ düşmԥ vԥ işlԥmԥ qabiliyyԥtini yoxlamaqdan mԥqsԥd müahidԥ

üsulu ilԥ

istismar

materiallarının

birlԥşmԥlԥrdԥn axıb

-axmamasını

müԥyyԥnlԥşdirmԥk mühԥrrikin asan işԥ düşmԥ dԥyanԥtliliyi işlԥmԥ qabiliyyԥtini

aydınlaşdırmaq çıxış borusunda tüstünün miqdarına görԥ yanacağın keyfiyyԥtini

mühԥrrikin

işindԥ

sԥslԥrin

döyüntülԥrinin

olub-olmamasını

tԥyin

etmԥkdir.Mühԥrrikin belԥ yoxlanılması diaqnostika avadanlığı tԥtbiq etmԥdԥn onda

baş vermiş nöqsanları aşkar etmԥyԥ imkan verir.Bu isԥ texniki qulluğun texnoloji

prosesinin düzgün olaraq tԥtbiq olunmasını imkan yaradır.Diaqnostika zamanı

mühԥrrikin sԥmԥrԥli işinin kompleks göstԥricilԥri kimi onun gücü vԥ yanacaq sԥrfi

tԥyin edilir

Mühԥrrikin gücü adԥtԥn xüsusi diaqnostika stendlԥrindԥ aparan tԥkԥrlԥrdԥ alınan

gücԥ görԥ hesablanır

.Bunun üçün tԥkԥrlԥrdԥki güc

(Nt)Avtomobilin

konstruksiyasında vԥ stenddԥ olan mexaniki itkilԥr nԥzԥrԥ almaqla mühԥrrikin

gücünün aşağıdakı ifadԥ ilԥ hesablayaq:

Mühԥrrikin gücünü diaqnostika stendlԥrindԥn istifadԥ etmԥdԥn tԥyin etmԥk

mümkündür.Belԥ hallarda güc tormozsuz üsulla tԥyin olunur.Bu üsulun mahiyyԥti

odurki,növbԥ ilԥ mühԥrrikin slindrlԥrinin işdԥn çıxarmaqla dirsԥkli valın yük altında

fırlanma sürԥti ölçülür.Bunun üçün mühԥrrik

ԥvvԥlcԥ normal tempratura qԥdԥr

qızdrılır.Mühԥrrikin gücü yuxarıda göstԥrilԥn düsturlardan başqa sorma

kollektorunda seyrԥklԥşdirilԥn qiymԥtinԥ görԥdԥ tԥyin edilԥ bilir.

Mühԥrrikin gücünün dԥyişmԥsinԥ bir çox amillԥr tԥsir edir:

Slindr-porşen qrupu detallarının yeyilmԥsi alışdırmanın qabaqlama bucaqlarının

normadan kԥnar olması ;jiklyorların buraxma qabiliyyԥtinin aşağı düşmԥsi vԥs.Bu

baxımdan güc aşağı düşdükdԥ mühԥrrikin mexanizmi vԥ sistemlԥri elementlԥr üzrԥ

diaqnostikaya uğradılır.Aşağıda alışdırma sistemi istisna edilmԥklԥ mühԥrrikin

mexanizm vԥ sistemlԥrinin diaqnostika olunma sxemi verilir.

Dirsԥk-sürgüqolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥri.Bu mexanizmlԥrin diaqnsotika

edilmԥsi ԥn mürԥkkԥb vԥ mԥsuliyyԥtli işlԥrdԥn biridir.

Aparılan tԥdqiqatlar göstԥrirki,mühԥrrikdԥ baş vermiş imtinaların tԥxminԥn 30%-

ԥ qԥdԥri bu 2 mexanizmin üzԥrindԥ düşür .Göstԥrilԥn mexanizmlԥrdԥ diaqnostika

işlԥri vaxtında vԥ keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsԥ mühԥrrik vaxtından qabaq öz

resursunu tam sԥrf etmԥmiş tԥmirdԥ dayanmalı olur.Bu isԥ avtomobilin tԥmirdԥ boş

dayanmalı müddԥtini artırmaqla effektiv işinin aşağı düşmԥsinԥ sԥbԥb olur.

Dirsԥk -sürgüqolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥrinin diaqnostikası birdԥ ona görԥ

mürԥkkԥb dirki , onun detalları arasında

böyük miqdarda struktur ԥlaqԥlԥr var .Mühԥrrikin mexanizminin diaqnsotika

üsulu mexanizm üçün xarakter olan diaqnsotik parametrlԥrin ölçülmԥsi qaydasına

ԥsaslanır.Diaqnsotik parametrlԥrin tԥyin edilmiş vԥ normativ qiymԥtlԥrini bilԥrԥk

onlar ,müqayisԥ edilir vԥ nԥticԥdԥ mexanizmin tԥmirԥ ehtiyacı aydınlaşdırılır.

Şԥkil 7.10 da dirsԥk sürgüqolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥri üçün diaqnsotikanın

struktur blok sxemi verilmişdir.

Mühԥrrikin mexanizmlԥrini teniki vԥziyyԥtini yoxlamaqdan qabaq onun qida vԥ

alışdırma sistemindԥ pozğunluqlar varsa ,onlar aradan qaldırılır.

Mühԥrrikin mexanizmlԥrinin texniki vԥziyyԥti kipliyԥ görԥ diaqnostika üsulu ilԥ

müԥyyԥn edilir.Burada avtomobilin cari yürüşü üçün aşağıdakı parametrlԥri

ölçülür.Mühԥrrikin kompensasiya vԥ yanmış qazların karterԥ keçmԥsi yağ itkisinin

miqdarı sorma kollektorunda seyrԥkliyin qiymԥti sıxılmış havanın uçma miqdarı

sԥslԥrin vԥ titrԥmԥlԥrin olması karter yağının tԥrkibindԥ yeyilmԥ mԥhsullarının

miqdarı.

Mühԥrrikin hԥr bir slindrin dԥ kompensasiyanın ölçülmԥsi üçün dirsԥkli val

müԥyyԥn dövrlԥr sayı ilԥ işlԥdilir.

Düzgün nԥticԥlԥr almaq üçün mühԥrrik qızdırılır.dirsԥkli val elԥ bucaq tezliyi ilԥ

fırladılır ki,onu stater tԥmin etmiş olsun.Sıxma dԥrԥcԥsindԥn asılı olaraq

kompensasiya karbüratoru mühԥrriklԥrdԥ 0.45 -0.8 MPa dizel mühԥrriklԥrin dԥ isԥ

2MPa qԥdԥr dԥyişilԥ bilԥr.Ayrı-ayrı slindrlԥrdԥ kompensasiyanın qiymԥtlԥri

arasındakı fԥrq 0.1MPa dan çox olmamalıdır.

Dirsԥk - sürgü qolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥrinin

diaqnostikası

Bu mexanizmlԥrin diaqnostika edilmԥsi ԥn mürԥkkԥb vԥ mԥsuliyyԥtli işlԥrdԥn

biridir.

Aparılan tԥdqiqatlar göstԥrirki,mühԥrrikdԥ baş vermiş imtinaların tԥxminԥn 30%-

ԥ qԥdԥri bu 2 mexanizmin üzԥrinԥ düşür.Göstԥrilԥn mexanizmlԥrdԥ diaqnostika

işlԥri vaxtında vԥ keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsԥ

,mühԥrrik vaxtından qabaq öz

resursunu tam sԥrf etmԥmiş tԥmirԥ dayanmalı olar.Bu isԥ avtomobilin boş dayanma

müddԥtini arıtmaqla effektiv işinin aşağı düşmԥsinԥ sԥbԥb olar .

Dirsԥl-sürgüqolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥrinin diaqnostikası birdԥ ona görԥ

mürԥkkԥbdirki,onun detalları arasında

böyük miqdarda struktur ԥlaqԥlԥr var.Mühԥrrikin mexanizmlԥrinin diaqnostika

üsulu mexanizm üçün xarakter olan diaqnostik parametrlԥrin pölçülmԥsi qaydasına

ԥsaslanır.Diaqnostik parametrlԥrin tԥyin edilmiş vԥ normativ qiymԥtlԥrini bilԥrԥk

,onlar müqayisԥ edilir vԥ nԥticԥdԥ mexanizmin tԥmir ehtiyacı aydınlaşdırılır .

Şԥkil 7.10-da dirsԥk - sürgüqolu qazpaylama mühԥrriklԥri üçün diaqnostikanın

strukturu blok sxemi verilmişdir.Mühԥrrikin mexanizmlԥrinin texniki vԥziyyԥtini

yoxlamaqdan qabaq onun qida vԥ alışdırma sistemlԥrindԥn pozğunluqlar varsa,onlar

aradan qaldırılır.

Mühԥrrikin mexanizmlԥrinin texniki vԥziyyԥti kipriyԥ görԥ diaqnotika üsulu ilԥ

müԥyyԥn edilir.Burada avtomobilin cari quruluşu üçün aşağıdakı parametrlԥrin

qiymԥtlԥri ölçülür

:Mühԥrrikin kompressasiyası yanmış qazların karterԥ

keçmԥsi,yağ itkisinin miqdarı

,sorma kollektorunda seyrԥkliyin qiymԥti,sıxılmış

havanın uçma miqdarı,sԥslԥrin vԥ titrԥmԥlԥrin olması ,karter yanacağının tԥrkibindԥ

yeyilmԥ mԥhsulunun miqdarı.

Mühԥrrikin hԥr bir slindrindԥ kompressasiyanın ölçükımsi üçün dirsԥkli val

müԥyyԥn dövrlԥr sayı ilԥ işlԥdilir.Düzgün nԥticԥlԥr almaq üçün mühԥrrik

qızdırılır,75-80 dԥrԥcԥ sesliyԥ qԥdԥr vԥ dirsԥkli val elԥ bucaq tezliyi ilԥ

fırladılırki,onun stater tԥmin etmiş olsun.

Sixma dԥrԥcԥsindԥn asılı olaraq kompressasiya karbüratorlu mühԥrriklԥrdԥ 0,45 -

0,8 MPa

,dizel mühԥrriklԥrindԥ isԥ

2MPa -ya qԥdԥr dԥyişԥ bilԥr.Ayrı ayrı

slindrlԥrdԥ kompressasiyanın qiymԥtlԥri arasındakı fԥrq

0,1 MPa dan çox

olmamalıdır.

Mühԥrrikdԥ kompressasiyalı kԥskin aşağı düşmԥsi (30-40%)üzüklԥrin sınmasına vԥ

ya onların porşen yuvalarında pԥrçimlԥmԥsinԥ dԥlalԥt edir.Kompressasiyanın xüsusi

cihaz göstԥricilԥrini qeydԥ alan manometrdԥn ibarԥtdir.Bir sıra hallarda

kompressasiyanın Kompressoqraf adlanan cihazlada ölçürlԥr. Kompressoqraf

slindrlԥrdԥ alışdırma şamlarının vԥ ya forsunkalarının yuvaları vasitԥsilԥ

birlԥşdirilir.Kompressasiya

slindr-porşen

qrupu

detallarının

texniki

vԥziyyԥtindԥn asılı olduğu kimi kanalların kipliyindԥn çox asılıdr.

Karbüratorlu mühԥrriklԥr üçün sıxma taktının sonunda tԥzyiqin

normativ

qiymԥtlԥri cԥdvԥl 7.1-dԥ verilmişdir . /23/.

Yağ itkisi

ԥsasԥn yanma kamerasına keçԥn yağın miqdarına görԥ tԥyin edilir.

østismar zamanı yanma kamerasına keçmiş yağın miqdarı mühԥrrikin karterinԥ ԥlavԥ

edilԥn yağın hԥcminԥ görԥ tԥyin edilir. Slindrin porşenlԥrinin vԥ yağ üzüklԥrinin

yeyilmԥ dԥrԥcԥsindԥn asılı olaraq yanma kamerasına keçԥn yağın miqdarı

artır,orada yanır, qurumun ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur.

Karterdԥ yağın sԥviyyԥsi birlԥşmԥlԥrin kipriklԥrinin pozulması nԥticԥsindԥ

axmaların, sızmaların hesabına da aşağı düşür .

Yağın miqdarının azalması yanacğın sԥrfinԥ görԥ normallaşdırılır.

Karterԥ keçԥn qazların miqdarı da ԥsasԥn slindr-porşen qrupu detallarının yeyilmԥ

dԥrԥcԥsindԥ asılıdırki,buda avtomobilin yürüyüşü ilԥ düz mütԥnasibdir.Karterԥ

keçԥn yanmış qazların miqdarı dinamommetrik stendlԥrdԥ tԥyin edilir. Qazların

hԥcmi qaz sayğaı vԥ ya reometr /3/ adlanan cihazla ölçülür.Bunun üçün cihaz

mühԥrrikin yağ tökülԥn borusuna bԥrkidilir,karter kermetiklԥşdirilir.Qazların

dirsԥkli valın kipçԥkindԥn sızmasını tԥyin etmԥk üçüneyni zamanda karterdԥki

tԥzyiq dԥ ölçülür.Karterԥ keçԥn qazların miqdarı ilԥ onun tԥzyiqi arasında funksional

asılılıq olduğu üçün bu hal mühԥrrikin silindr -porşen qrupu detallarının texniki

vԥziyyԥtini xarakterizԥ edir vԥ özü diaqnostik parametr hesab edilir.

Şԥkil 7.13-dԥ karterԥ keçԥn qazların miqdarını ölçԥ bilԥn qaz sayğacının sxeması

verilmişdir.Cihazın iş prinsipi verilmiş tԥzyiq düşgüsündԥ ondan kçԥn qazların

miqdarı ilԥ keçid sahԥsi arasındakı asılılığa ԥsaslanır./6/

Sorma kollektorunda seyrԥkliyi dԥyişmԥi havanın tԥzyiqindԥn asılıdr.Havanın

kompressiya

,hava tԥmizlԥyici süzgԥcinin müqavimԥti ilԥ xaakterizԥ edilir.Bu

baxımdan giriş borusunda seyrԥkliyin qiymԥti mühԥrrikin texniki vԥziyyԥti

haqqında mülahizԥ yürütmԥyԥ imkan verir.Seyrԥkliyi vakuummetr cihazı ilԥ

ölçülԥr./2/.Bunun üçün vakuummetr giriş borusuna birlԥşdirilir.Sorma kollektrounda

normativ qiymԥti tԥxminԥn 500-570 qPa hԥdlԥrindԥ olur.

Klapanların bağlı vԥziyyԥtindԥ silindrdԥn sıxılmış havanın uçması ona göԥ tԥyin

edilir kiŞüzlüklԥrin yeyilmԥsi,elastikliyinin itirilmԥsi ,sınması ,slindrlԥrin yeyilmԥsi

,klapanların kermetikliyi vԥ s.haqqında mԥlumat ԥldԥ edilsin.Mühԥrrikin texniki

vԥziyyԥti hava itkisi baxımından K-69M ilԥ /36/ yoxlanılır.Bu cihazdan istifadԥ

etdikdԥ klapanların bağlı vԥziyyԥindԥ alışdırma şamları bağlanan yerdԥn növbԥ ilԥ

silindrdԥ sıxılmış hava verilir,cihazın manometrin göstԥricisinԥ görԥ hav itkisi

müԥyyԥnlԥşdirilir.

Slindrlԥrdԥ araboşluqların olması hava itkisinԥ sԥbԥb olur.Bu cihazınkamerasında

havanın manometrlԥ qeydԥ alınır.Cihazdan sԥmԥrԥli istifadԥ etmԥk üçün

manometrlԥ tԥzyiq yox,maksimum hava itkisinԥ nԥzԥrԥn nisbi hava itkisi

ölçülür.Yԥni hava itkisi yoxdur.Slindrdԥn havanın tamam uçması manometrin

şkalasında 100% ilԥ göstԥrilir.Belԥliklԥ, manometrin ԥqrԥbinin sıfırdan meyl etmԥ

dԥrԥcԥsi birlԥşmԥlԥrdԥn uçan havanın miqdarını göstԥrir.Manometrin şkalası

zonaya bölünmüşdür.Mühԥrrikin yaxşı , kafi vԥ tԥmir tԥlԥb edԥn vԥziyyԥti.

Hava itkisinin klapan birlԥşmԥlԥrindԥ kipliyin olmaması üzündԥn vermԥsini

aydınlaşdırmaq üçün fonendoskop dan istifadԥ edilir.Bunun üçün göstԥrilԥn cihazlar

yoxlanılan slindrin qapağından hava qabarcıqlarıının çıxması slindrdԥki sıxılmış

havanın slindrlԥr başlığının araqatısının çıxdığına dԥlalԥt edir.

Mühԥrrikin texniki vԥziyyԥti vibroakustika diaqnostika üsulu ilԥ tԥyin edildikdԥ

mexanizmlԥrin işindԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn rԥqsi proseslԥrdԥn yԥni sԥslԥrdԥn titrԥmԥlԥrdԥn

istifadԥ edilir.Bu rԥqslԥrin yaranmasına sԥԥb mexanizmlԥrdԥki dinamiki proseslԥr

ara boşluqlarının artması nԥticԥsindԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn sԥslԥr sürtünmԥ ilԥ ԥlaqԥdar olan

xaotik rԥqslԥr vԥs.hadisԥlԥrdir.

Rԥqsi proseslԥrin

ԥsas parametrlԥri

tezlik

vԥ akkumlyatordur vԥ

amplitdadadır.Tezliyin ölçü vahidi hers olduğu halda amlituda yer dԥyişmԥ sürԥt vԥ

tԥcil ilԥ hԥmçinin rԥqsi proseslԥrin gücü vԥ elastik mühitin tԥzyiqi ilԥ ölçülür.Rԥqsi

proseslԥrin parametrlԥri arasında keçirici miqyas mövcuddur.Sԥslԥrin yaranmasına

sԥbԥb hava rԥqslԥridir,titrԥmԥlԥr isԥ materiallardan gedԥn rԥqslԥrdԥ

ԥmԥlԥ

gԥlir.Sԥslԥr mikrofonla qԥbul edilir.Titrԥmԥlԥr isԥ piezometrik vericilԥr vasitԥsilԥ

qeydԥ alınır.Alınan siqanallar güclԥndirilir,miqyasla ölçülür vԥ cihazlarda qeydԥ

alınır.Qeyd edici vasitԥlԥr kimi Osilloqraf

(proses vizual şԥkildԥ müşahidԥ

edildikdԥ) indikator vԥ sadԥ sԥs cihazları ( stetoskop) işlԥdilir.

Onuda qeyd etmԥk lazımdır ki ,sԥslԥr ԥtraf mühitin tԥsiri altında tԥhrif olduğu üçün

diaqnostik parametrlԥr kimi az işlԥdilir.Titrԥmԥlԥr bilavasitԥ diaqnostikadan

mexanizmlԥrin sԥthi üzԥrindԥ qeydԥ alındığı üçün obyektiv texniki vԥziyyԥti

haqqında daha düzgün mԥlumat almağa imkan verir.

Avomobillԥrin texniki istismarında karter yağının parametrlԥrinԥ görԥ diaqnostika

üsulundan da geniş istifadԥ edilir.Bununla mühԥrrik detallarının yeyilmԥ tempi hava

vԥ yağ süzgԥlԥrini işlԥmԥ xüsusiyyԥtinin soyutma sistemindԥn birlԥşmԥlԥrin kiplik

vԥ yağın istismara qԥrarlılıq dԥrԥcԥsi müԥyyԥn edilir.Bu mԥqsԥdlԥ işlԥnmiş yağdan

müԥyyԥn qԥdԥr götürülür.Onda yeyilmԥ mԥhsullarının miqdarı tԥyin edilir.Özlüüyü

yoxlanılır.Yeyilmԥ mԥhsullarının miqdarını normadan artıq olması mühԥrrik

birlԥşmԥlԥrinin normal işlԥmԥmԥsi ,soyuq olması soyutma sistemindԥ nasazlıqların

olması ,özlülüyün aşağı düşmԥsi ,ümumuiyyԥtlԥ yağın yararsızlığını göstԥrir.

Yeyilmԥ mԥhsullarının karter yağlarındaki

, karterԥ görԥ mühԥrriki diaqnostika

etmԥk üçün yüksԥk hԥssaslığa malik olan spektal analiz üsulundan istifadԥ

olunur.Bu üsulun mahiyyԥti odurki,sınaq üçün karter yağında müԥyyԥn qԥdԥr

götürürlԥr vԥ onu yüksԥk tempraturlu volta qövsündԥ yandırırlar.Yanma nԥticԥsindԥ

alınan spektlԥrin spektoqraf cihazı ilԥ qeydԥ alırlar.Yeyilmԥ mԥhsullarının buxarları

xԥtti spektlԥr

ԥmԥlԥ gԥtirirki,bunlar keyfiyyԥt vԥ kԥmiyyԥt baxımından analiz

edilir.Şԥkil 7.14-dԥ diaqnostika üsullarının hԥsaslıqlarını nԥzԥrԥ almaqla verilmiş

diaqnostik

ԥlamԥtlԥrin mühԥrrikin işlԥmԥ müddԥtindԥn asılı olaraq dԥyişmԥ

qanunauyğunluqları verilmişdir.Şԥkildԥndԥ görünürki

,diaqnostik parametrlԥr

mühԥrriki işlԥnԥn müddԥtindԥn asılı olaraq dԥyişir.

Mühԥrrikin dirsԥk-sürgü qolu vԥ qazpaylama

mexanizmlԥrindԥ nizamlama iĢlԥri

Mühԥrrikin dirsԥk-sürgü qolu vԥ qazpaylama mexanizmlԥrindԥ nizamlama işlԥri

aşağıdakıları ԥhatԥ edir:Klapanla itԥlԥyici vԥya Koromıslar arasındakı araboşluğun

nizamlanması mühԥrrik dayaqlarının slındrlԥr başlığının çԥkilmԥsi karterin alt

qapağının slindrlԥr blokuna düzgün bԥrkidilmԥsi .

Klapanların ara boşluğu qazpaylama mexaznimin detallarını vaxtından qabaq

yeyilmԥsinin qarşısını almaq ,qazpaylama fazalarının bԥrpa edilmԥsi ,slindrlԥrin işçi

qarışığının maksimum dolmasını tԥmin etmԥl vԥ nԥticԥdԥ mühԥrrikin gücünü

qaldırmaq mԥqsԥdidԥ nizamlanır.

Ara boşluğun nizamlanması yastı şupla klapanların bağlı vԥziyyԥtindԥ yerinԥ

yetirilir.Nizamlanma birinci slindrdԥn başlanılır vԥ mühԥrrikin iş qaydasını müvafiq

aparıldıqda

davam

etdirilir.Nizamlanmanın

karomısların

vԥ

itԥlԥyicininnizamıayıcı elementlԥrini döndԥrmԥklԥ yerinԥ yetirirlԥr.

Qazlarin vԥ soyuducu mayenin slindrlԥr başlığının araqatqısı arasından çıxmasını

qarşısını almaq üçün bunları birlԥşdirԥn sancaqlarda kı,xüsusi qayda ilԥ vԥ müԥyyԥn

edilmiş ardıcıllıqla çԥkilir.Bu mԥqsԥdlԥ dinamometrik dԥstԥkli dirsԥkli qayka

açarlarından istifadԥ edilir.Çԥkilmԥ momentinin qiymԥti tipindԥn asılı olaraq zavod

tԥrԥfindԥn verilir.Bu momnet qaz-23 vԥ qaz-24 avtomobillԥrinin mühԥriki üçün 73-

78 NM .Zil - 130 üçün 70-90 NM tԥşkil edilir.Materialların istilikdԥn genişlԥnmԥ

ԥmsallarını nԥzԥrԥ almaq üçün slindrlԥr başlığı materiallarından asılı olaraq soyuq

vԥ isti halda çԥkilir.

Soyutma sisteminin diaqnostikası vԥ tԥmiri

Müasir avtomobillԥrdԥ bildiyimiz kimi soyutma sistemindԥ (SS) soyuducu maye

kimi su vԥ antifrizdԥn istifadԥ edilir. Soyutma sisteminin diaqnostika edilmԥsi onun

texniki vԥziyyԥtini aydınlaşdırır. Sistemin texniki vԥziyyԥti onu konstruksiyasında

nasazlıqların müԥyyԥn edilmԥsi ilԥ xarakterizԥ edilir.

Soyutma sistemininԥsas xarakterik nasazlıqları mühԥrrikin soyudulma

effektivliyi aşağı olması vԥ birlԥşmԥlԥfrdԥ kipliklԥrin pozulmasıdır. Soyutmanın

effektivliyinin aşağı düşmԥsi sistemin detalları zԥrindԥ ԥrpin yaranması , radiatorun

istԥr daxildԥn vԥ istԥrsԥdԥ xaricdԥn çirklԥnmԥsi

, su nasosunda

, termostatda

nasazlıqların ԥmԥlԥ gԥlmԥsi ventilyator qayışının sürüşmԥsi ilԥ izah edilir. Nԥticԥdԥ

mühԥrrik işlԥyԥndԥ çox qızır. Birlԥşmԥlԥrdԥn mayenin sızması isԥ şlanqlarda vԥ onun

birlԥşmԥlԥrindԥ zԥdԥlԥrin olması, araqatların xarab olması, su nasosununda kipkԥcin

sıradan çıxması nԥticԥsindԥ baş verir.

Soyutma sistemini diaqnostika etdikdԥ birinci növbԥdԥ sistemin istilik halı

tԥyin olunur. Sistemin istilik halı mühԥrrikin qızmaya qarşı hԥssaslığı ilԥ müԥyyԥn

edilir. Belԥ ki, mühԥrriklԥrin çoxunda normal iş rejimindԥ soyuducu mayenin

temperaturu 85°S -dԥn çox olmamalıdır. Radiatorun normal işlԥmԥ qabiliyyԥti onun

aşağı vԥ yuxarı hissԥlԥrindԥki mayenin temperaturları arasındakı fԥrqlԥ qiymԥtlԥndirilir

(bu fԥrq 8-12°S olmalıdır). Ventilyator qayışının tarımlığı ona tԥtbiq olunan qüvvԥnin

(30-40N) qiymԥtindԥn asılı olaraq yoxlanılır

(qayışın

ԥyintisi

10-20mm arasında

dԥyişir.

Mühԥrrik işԥ salındıqdan sonra onun qızma tempi müşahidԥ edilirsԥ, bu,

termostatın sazlıq dԥrԥcԥsini göstԥrir. Onu yoxlamaq üçün içԥrisinԥ su tökülmüş vԥ

qızdırılan vannada termostatın klapanının açılmağa başladığı vԥ tam açılma anındakı

temperaturu qeyd edilir. Klapan, suyun temperaturu

65-70°S olduqda açılmağa

başlamalı, 80-85°S-dԥ tam açılmalıdır (normal halda).

Soyutma sistemindԥ kipliklԥri yoxlamaq üçün radiatorun yuxarı, su olmayan

hisssԥsindԥ

60 kPa qԥdԥr tԥzyiq yaradılır. Bunun üçün hava nasosundan,

manometrdԥn vԥ radiatorun su tökülԥn borusu ilԥ birlԥşԥn qurğudan ibarԥt cihazdan

istifadԥ edilir. Birlԥşmԥlԥrdԥn sızmalar olmadıqda manometrin göstԥricisi sabit

qalır.

Soyutma sistemindԥ nizamlama iĢlԥri aĢağıdakılardan ibarԥtdir:

ventilyator qayışının tarımlığının nizamlanması (generator bԥrkidilԥn kranşteynin

yerini dԥyişmԥklԥ), birlԥşmԥlԥrdԥ maye sızmaları müşahidԥ edilibsԥ, onları aradan

qaldırmalı vԥ soyutma sistemini çöküntülԥrdԥn, ԥrpdԥn tԥmizlԥmԥk üçün yumalı.

Soyutma sistemi 20...30 kPa tԥzyiqԥ malik su şırnağı ilԥ (termostat çıxarılmaq

şԥrti ilԥ) yuyulur. Su şırnağının vurulma istiqamԥti mühԥrrik işlԥyԥn zaman olan

istiqamԥtin

ԥksi qԥbul edilir. Soyutma sistemindԥ

ԥrpin olması soyutmanın

effektivliyini aşağı saldığı kimi mühԥrrikin gücünԥ vԥ yanacaq sԥrfinԥ dԥ tԥsir edir.

Mԥsԥlԥn, ԥrpin 1 mm qalınlığında olması soyutmanın intensivliyini 25%, mühԥrrikin

gücünü 6% aşağı salır, yanacaq sԥrfini isԥ 5 % artırır.

Soyutma sistemindԥn ԥrpin tԥmizlԥnmԥsi üçün yuma mԥhlulu kimi müxtԥlif

kimyԥvi birlԥşmԥlԥrdԥn istifadԥ edilir. Mԥhlul soyutma sisteminԥ tökülür, mühԥrrik

işԥ salınır,

60⁰S-yԥ qԥdԥr qızdırılır,

10...15 dԥqiqԥdԥn sonra mԥhlul boşaldılır,

soyutma sistemi yenidԥn isti su ilԥ yuyulur (termostat çıxarılır). Sistemdԥ qalan

turşu qalıqlarının tԥsirini yox etmԥk üçün suya soda (neytrallaşdırıcı) ԥlavԥ olunur.

Qida sistemi.

Benzin mühԥrriklԥri üçün yanacaq püskürmԥ sistemlԥri

Qida sistemi.Avtomobilin güc vԥ iqtisadi göstԥricilԥri hԥmçinin dinamiki

keyfiyyԥtlԥri daha çox mühԥrrikin qida sistemi elementlԥrindԥn texniki

vԥziyyԥtindԥn asılıdır.Qida sistemi qovşaqlarında diaqnostika vԥ nizamlama

işlԥrinin yerinԥ yetirilmԥsindԥ mԥqsԥd elementlԥrdԥ yaranan imtina vԥ nasazlıqları

vaxtında aşkar edib , aradan qaldırmaq mühԥrrikin işԥ salınmasını asanlaşdırmaq

minimumu yanacaq sԥrfi ilԥ tԥlԥb olunan gücü almaqdır.

Qida sistemi üçün ԥsas xarakterik nasazlıqlar birlԥşmԥlԥrdԥ kipriklԥrin pozulması ,

yanacaq bakından vԥ borularında yanacaq damcılanmasını,süzgԥclԥrin

tutulmasıdır.Bunlardan başqa karbüratorlu mühԥrriklԥrdԥ jiklyorların maye buraxma

qabiliyyԥti vԥ üzücü kameralarda yanacağın sԥviyyԥsi dԥyişir,dövrlԥr sayını

mԥhdudlaşdıran qurğunun nasazlığı baş verir,yanacaq nasosunun diafraqması

deşilir.Karbüratordan boş işlԥnԥn rejiminin nizamlanması pozulur vԥs.Dizel

mühԥrriklԥrindԥ isԥ yüksԥk tԥzyiqli yanacaq nasosunun Plunjer cütü

yeyilir,farsunkada iynԥnin qalxma anındakı tԥzyiqin qiymԥti dԥyişir.Yanacağın

tozlanma qabiliyyԥti pislԥşir,plunjer cütünün nizamlanması pozulur vԥs.Bütün bu

deyilԥn vԥ digԥr nasazlıqların nԥticԥsindԥ mühԥrrikin gücü aşağı düşür yanacaq sԥrfi

artır vԥişlԥnmiş qazların tԥrkibindԥ zԥhԥrli maddԥlԥrin miqdarı çoxalır.

Qida sistemindԥ nasazlıqların yaranmasını xarici tԥzahürlԥri mühԥrrikin çԥtin işԥ

düşmԥsi qeyri müntԥzԥm işlԥdilmԥsi,hԥddindԥn çox qızması,yanacq sԥrfinin

artması,hissԥlԥrin sıradan çıxması,işlԥnmiş qazların zԥhԥrlilik dԥrԥcԥsinin yüksԥk

olması bunlardır.

Qida sisteminin diaqnostikası avtomobilin hԥrԥkԥt vaxtı vԥ stasionar stendlԥrdԥ

yerinԥ yetirilir.Birinci halda müԥyyԥn uzunluğa malik horizontal yol sԥddindԥ sabit

sürԥtlԥ hԥrԥkԥt edԥn avtomobilin yanacaq sԥrf etmԥ ,yanacağın ölçüsü ilԥ tԥyin

edilir.

Qısa marşrutda yanacaq sԥrfinin tԥyin edilmԥsinin mԥnfi xüsusiyyԥtlԥri eyni istismar

şԥraitinin tԥmin olunmaması vԥ mühԥrrikin yüklԥmԥ dԥrԥcԥsinin tԥyin edilԥ

bilmԥmԥsi ,iş hԥcminin nisbԥtԥn böyük olmasıdır.

ANM-dԥ yanacaq sԥrfi avtomobilin hԥrԥkԥt etdiyi real marşrutda tԥyin edilir.Bu

xüsusi ilԥ avtomobilin üstün cԥhԥti odurki,yanacaq sԥrfinin tԥyin olunması üçün

xüsusi avadanlıq tԥlԥb edilmir.Yanacaq sԥrfinin bu üsulla tԥyin etymԥk üçün rԥqqası

marşrut seçilir.Marşrutun uzunluğu

5 km qԥbul edilir.Avtomobilin getdiyi yol

spidometrlԥ ölçülür.Hԥr iki halda dԥqiq nԥticԥlԥr almaq üçün tԥcrübԥ bir neçԥ dԥfԥ

tԥkrar edilmԥlidir.

Yanacaq sԥrfinin mühԥrrikin yüklԥnmԥ dԥrԥcԥsindԥ asılı olaraq daha düzgün tԥyin

edilmԥsi qaçış barabanları olan stasionar diaqnostika stendlԥrindԥ yerinԥ yetirilir.Bu

stendlԥrin kömԥyi ilԥ işçi proseslԥrin keyfiyyԥti dԥ analiz edilir.Bunun üçün xaricԥ

çıxan qazların tԥrkibi qaz analizatoru vԥ fotometr vasitԥsilԥ öyrԥnilir.øşlԥnmiş

qazların tԥrkibi

ԥsasԥn mühԥrrikin boş işlԥmԥ rejimindԥ yoxlanılır.Qaz

analizatorunun işlԥmԥ prinsipi qazlarda xaricԥ çıxan işlԥnmiş qazların cihazın xüsusi

kamerasından keçirilmԥsinԥ ԥsaslanır.øşlԥnmiş qazlar kameralardan keçdikdԥ onun

tԥrkibindԥ olan zԥhԥrli CO qazının yaranması tamamlanır.Kamerada yerlԥşdirilmiş

platin sap (lövhԥ)tempraturun dԥyişilmԥsindԥ elektrik müqavimԥtinin dԥyişmԥsinԥ

sԥbԥb olur.Yanmış qazların tԥrkibindԥ ( CO ) miqdarı çox olduqca yanma prosesi

sürԥtlԥnir.Tempraturun yüksԥldilmԥsi hesabına platin sapın elektrik müqavimԥtidԥ

artır vԥ nԥhayԥt cihazın

ԥqrԥbi çox dönmԥklԥ işlԥniş qazların CO qazlarının

miqdarını göstԥrir.Ölçmԥ işlԥrini aparmaq üçün qaz analizatoru çıxış kollektrouna

bԥrkidilir.

Dövlԥt standartı 17.2.2.03-87-ԥ görԥ işlԥnmiş qazların analizi mühԥrrikin iki rejimi

A vԥ B rejimlԥri üçün öyrԥnilir.Bu standartda

ԥsasԥn Co qazının miqdarı

avtomobillԥrin istehsal edilmԥ müddԥtindԥn asılı olaraq mԥhdudlaşdırılır.Havanın

artıqlıq

ԥmsalından asılı olaraq dԥyişmԥ qanunauyğunları şԥkil

7.15-dԥ

göstԥrilmişdir.

Dizel mühԥrriklԥrindԥ işçi proses işlԥnmiş qazların tüstülԥnmԥ dԥrԥcԥsi ilԥ bu isԥ öz

növbԥsindԥ işlԥnmiş qazların optik sıxlığı ilԥ qiymԥtlԥndirilir.Tüstülԥnmԥ dԥrԥcԥsi

dedikdԥ qazların tԥrkibindԥ olan hisin vԥ digԥr maddԥlԥrin işıq udma qabiliyyԥti

başa düşülür.Tüstülԥnmԥ dԥrԥcԥsi cihazın ԥqrԥbi ilԥ tԥyin olunur.Cihazın ԥsasını işıq

axınlarının qarşısını kԥsԥn şԥffaf şüşԥ boru tԥşkil edir.øşığın udulma dԥrԥcԥsi

qazların tԥrkibindԥ olan hisin miqdarından asılıdır.

Tüstülԥnmԥ dԥrԥcԥsi mühԥrrikin boş işlԥmԥ gedişinin iki rejiminԥ - sürԥtlԥnmԥ vԥ

valın maksimum fırlanma rejimindԥ ölçülür.Bu halda işlԥnmiş qazların tempraturu

70 dԥrԥcԥ selsidԥn aşağı olmamalıdır.

Kamaz

,maz

,kraz avtomobillԥrindԥ işlԥnmiş qazların tüstülԥnmԥ dԥrԥcԥsi

sürԥtlԥnmԥ rüjimindԥ 40 %-dԥn maksimum fırlanma tezliyindԥ isԥ 15 %-dԥn çox

olamamlıdır.

Karbüratorlu mühԥrrikinin qida sistemi .

Karbüratorlu mühԥrrikinin qida sistemi diaqnostika prosesi yanacaq nasosunu

karbüratorun vԥ dövrlԥr sayını mԥhdudlaşdıran qurğunun texniki vԥziyyԥtinin tԥyin

edilmԥsi işlԥrini ԥhatԥ edir.

Yanacaq nasosunun texniki vԥziyyԥti onun mԥhsuldarlığını vԥ nasosdan sonrak,

tԥzyiqԥ görԥ qiymԥtlԥndirilir.Texniki cԥhԥtdԥn saz olan nasosun mԥhsuldarlığı 0.7 -

2.0 l/dԥq arasında dԥyişir.Nasosda sonra yanacağın tԥzyiqi müasir qida sistemindԥ

15-30 kPa olmalıdır.Tԥzyiq düşgüsünün buraxıla bilԥn qiymԥti 30 saniyԥdԥ 8 - 10

kPa - dԥn çox olmamalıdır.

Yanacaq nasosunun işlԥmԥ qabiliyyԥti M537B cihazında yoxlanılır.Nasosun tԥzyiqi

onun diafraqma yağınn elastikliyindԥn asılı olduğu üçün yay hԥm sԥrbԥst

vԥziyyԥtindԥ vԥ hԥmdԥ yük altında sınaqdan keçirilir.Karbüratorun diaqnostika

edilmԥsindԥn mԥqsԥd üzücü kamerada yanacağın sԥviyyԥsini yoxlamaq jiklyorun

mԥhsullarını vԥ ekonomazer klapanının kipliyini yoxlamaqdır.

hzücü kamerada yanacağın sԥviyyԥsi müԥyyԥn edilir.Mühԥrrik üzԥrindԥn çıxarılmış

karbüratorda yanacağın sԥviyyԥsini M577 cihazında tԥyin edirlԥr.

Jiklyorun maye buraxma qabiliyyԥti

20 dԥrԥcԥ S tempraurda

1M su sütünü

hündürlüyündԥ olan borudan 1 dԥqiqԥdԥ jiklyorun en kԥsiyindԥn axan mayenin

miqdarına görԥ tԥyin edilir.Jiklyorun mԥhsuldarlığı NøøAT

528 cihazı ilԥ

ölçülür.Vakuum ölürücülü ekonomayzeri olan karbüratorlarda klapanın kipliyi

xüsusi olaraq

1 qurğu vasitԥsillԥ yoxlanılır.Qurğunun iş prinsipi klapanın üst

tԥrfindԥ müԥyyԥn tԥzyiqԥ qԥdԥr seyrԥkliyin yaranmasına tԥdricԥn onun aşağı

salınmasına vԥ belԥliklԥ sızmaların qeyd olunmasına ԥsaslanır.Ttexniki cԥhԥtdԥn sax

olan klapan tԥzyiq 1 3 KLA - A düşdükdԥ açılmalıdır.Nԥhayԥt seyrԥklik yerindԥn

sızmaların qarşısını alana qԥdԥr artırılır ,klapanın açılma vԥ bağlanma tԥzyiqlԥri

arasındakı fԥrq müԥyyԥnlԥşdirilir.Bu fԥrq 3.5 KLA-dan az olmamalıdır.Bütövlükdԥ

karbüratorun işlԥmԥ qabiliyyԥti motorsuz qurğularda

/19/ yoxlanılır.Qurğu

mühԥrrikin bütün işlԥmԥ rejimlԥrindԥ karbüratorun sınaqdan keçirilmԥsinԥ imkan

verir.Motorsuz qurğr vasitԥsilԥ havanın miqdarına müvafiq olaraq yanacaq sԥrfi

tԥyin olunur.tԥyin edilԥn yanacaq sԥrfi normativ qiymԥti ilԥ müԥyyԥn dԥrԥcԥdԥ

müqayisԥ olunur.Karbüratorun texniki vԥziyyԥti haqqında mühakimԥ

yeridir.Yanacaq sԥrfinin normadan artıq olması jiklyorun deşikԥrinin yeyilmԥsinԥ

ekonomayzer kanalında kipliyin pozulmasına dԥlalԥt edir

Dizel muherriklerinin qida sistemi.

Dizel muherriklerinin qida sisteminin diaqnostika prosesi ozunde yanacaq ve hava

suzgeclerinin texniki veziyyetlerinin alcaq ve yuksek tezyiqli nasoslarin

forsunkalarin işlԥmԥ qabiliyyԥtlԥrinin hԥmcinin sistemin birlԥşmԥlԥrindԥ kipliklԥrin

yoxlamalarini cԥmlԥyir.

Suzgeclԥrin texniki vԥziyyԥtini muşahidԥ usulu ilԥ muԥyyԥn edilir.

Alcaq vԥ yuksԥk tԥzyiqli nasoslarin işlԥmԥ qabiliyyԥti dizel muhԥrriklԥrinin qida

sisteminin yoxlanilmasi ucun istehsal edilen SDTA qurgusunda nԥzԥrdԥn kecirilir.

Normal işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ malik olan alcaq tezyiqli yanacaq nasosu verilmiş ԥks

tԥzyiqԥ uygun olaraq muԥyyԥn başlangic mԥhsuldarliga malik olmalidir.Yuksԥk

tԥzyiqli yanacaq nasosunun yanacaqin muhԥrrikin silindirlԥrinԥ verilmԥ momentinԥ

vԥ miqdarina gorԥ yoxlayirlar.Yanacagin başlangic verilmԥ ani momentoskop

adlanan cihazla qeyde alinir.Muherrikin işlԥmԥ qabiliyyԥtinԥ uygun olaraq yanacaq

hԥr bir silindirԥ nasosun valinin muԥyyԥn bucaq qeder denmesinden sonra

verilir.Hԥr bir silindirԥ verilԥn yanacagin miqdari bolguleri olan qabla teyin edilir.

Forsunkanin işlԥmԥ qabiliyyԥtinin onun birlԥşmԥlԥrinin kipliyinԥ iynԥnin yuxari

qalxma anindaki tezyiqine vԥ yanacaqin tozlanma derecesinin keyfiyyetine gore

teyin edilir.Forsunkanin keyfiyyet gostericisinin NøøAT

1609 stendinde

yoxlanilir.Stend yanacaq bakindan yuksԥk tԥzuiqli yanacaq nasosunun

seksiyasindan ve 40 MPa qeder tezyiqi olce bilen manometrden ibaretdir.Seksiyanin

pulunjeri

ԥl dԥstԥyi ilԥ hԥrԥkԥtԥ gԥtirilir.Forsunka birlԥşmԥlԥrinin kupliyini

yoxlamaq ucun onun nizamlayici elementi cekilir destek vasitesi ile tezyiq 30 MPa

qeder qaldirilir sonra tezyigin

23MPa qeder duşme vaxti saniye olcenle teyin

edilir.Bu vaxt yeyilmiş forsunkalar ucun 5 saniyeden teze tozlandiricilar ucun 20

saniyeden az olmamalidir.øynenin yuxari qalxma anindaki tezyigi olcmek ucun

tedricen artirib yanacaqin başlangic anindaki tezyiqi qeyd edirler.Bu tezyiqin

normal qiymeti kamaz avtomobillerinin muherriklerinde işledilen forsunkalar ucun

17.6 MPa YMZ

238 muherriklerini forsunkalari ucun ise

14.7 MPa

olmalidir.øşleyen muherrikde iynenin yuxari qalxma anindaki olçmek

ucunmaksimetr adlanan cihazdan istifade edilir.

Qaz balonlu avtomobillԥrin istismarının vԥ texniki xidmԥtinin ԥsas

xüsusiyyԥtlԥri

Qaz balonlu avtomobillԥrin (QBA) sԥmԥrԥli istismarı hԥm qaz yanacaqlarının fiziki-

kimyԥvi göstԥricilԥrinԥ, hԥm dԥ qaz vԥ benzinlԥ işlԥyԥn mühԥrriklԥri olan

avtomobillԥrin istismar keyfiyyԥtlԥrinԥ görԥ qiymԥtlԥndirilir. Yanacaq kimi QBA-dԥ

mayelԥşmiş (neftin bir başa emalının ԥlavԥ mԥhsulu) vԥ sıxılmış tԥbii qazlardan

istifadԥ edilir. Mayelԥşmiş qazların tԥrkibi

ԥsasԥn propan-butan qarışığından

ibarԥtdir. Qaz yataqlarından alman sıxılmış qazın ԥsasını isԥ metan qazı tԥşkil edir

(bu qazların xarakteristikaları vԥ istismar xüsusiyyԥtlԥri haqqında «Avtomobillԥrin

istismar materialları» fԥnnini keçԥrkԥn deyilmiş vԥ müvafiq ԥdԥbiyyatlarda [6, 8,

11] ԥtraflı yazılmışdır).

Uzun müddԥt aparılan elmi müşahidԥlԥr vԥ tԥcrübԥ sınaqları göstԥrir ki, qaz

yanacağı ilԥ işlԥyԥn mühԥrriklԥrin texniki-istismar vԥ iqtisadi göstԥricilԥri

karbüratorlu mühԥrriklԥr üçün alınan nԥticԥlԥrdԥn az fԥrqlԥnir, hԥtta bir sıra

xüsusiyyԥtlԥrinԥ görԥ onları üstԥlԥyir. Qaz yanacaqlarının

ԥsas üstünlüklԥri

aşağıdakılardır

(müqayisԥ benzinԥ görԥ aparılır):

- qaz yanacağının istehsalının

maya dԥyԥri 3...4 dԥfԥ aşağıdır;

- yanacaqlara verilԥn tԥlԥblԥr sabit qalmaq şԥrti ilԥ avtomobil qazla işlԥdikdԥ hԥr

t∙km nԥqliyyat işinԥ düşԥn yanacağın maya dԥyԥri 15.. .20% azalır;

- az yanacağı mühԥrrikin karterindԥki qazın keyfiyyԥtinԥ xԥlԥl gԥtirmir

(onu

durulaşdırmır), silindir divarlarından yağı sıyırıb karterԥ tökmür (detalların yeyilmԥ

intensivliyi azalır), yağın işlԥmԥ müddԥti 1,5...2 dԥfԥ artır, sԥrfi normalara müvafiq

olaraq dԥyişir vԥ s.

- qaz yanacağı mühԥrrikin silindrlԥrindԥ daha tam yanır, yanma mԥhsullarının

içԥrisindԥ ԥtraf mühitԥ bir neçԥ dԥfԥ az (2...2,5 dԥfԥ) zԥhԥrlԥyici maddԥlԥr atılır (bu

isԥ qaz yanacağı ilԥ işlԥyԥn avtomobilin ԥn böyük üstünlüyüdür, xüsusԥn ԥhali sıx-

lığı yüksԥk olan şԥhԥrlԥr üçün);

- qaz yanacağı yüksԥk detonasiya davamlılığına malikdir (oktan ԥdԥdi 100-dԥn

yuxarıdır), buna görԥ dԥ mühԥrrikin çıxma dԥrԥcԥsini artırmaq mümkündür;

- silindir

- porşen qrup detallarının üzԥrindԥ qurum

ԥmԥlԥ gԥlmԥdiyi üçün

mühԥrrikin motoresursu vԥ tԥmirlԥr arası yürüşü artır.

Bu deyilԥn müsbԥt xüsusiyyԥtlԥrԥ görԥdir ki, respublikamızda QBA-rin tԥtbiq

dairԥsi genişlԥnir. Bu avtomobillԥrin istismarı göstԥrir ki, şԥhԥr daxili, şԥhԥr ԥtrafı

vԥ hԥtta şԥhԥrlԥr (rayonlar) arası (magistral yollarda qaz doldurucu stansiyalar inşa

edildiyi tԥqdirdԥ) daşımalar üçün bu hԥrԥkԥt tԥrkibi hԥr cԥhԥtdԥn

ԥlverişlidir.

Kifayԥtdir desԥk ki, qaz balonu avtomobillԥrdԥn istifadԥ etdikdԥ işlԥnmiş qazların

tԥrkibindԥ havaya buraxılan zԥhԥrli komponentlԥrin miqdarı

2...2,5 dԥfԥ azalır

(benzinlԥ işlԥyԥn hԥrԥkԥt tԥrkibinԥ görԥ), bir avtomobildԥn ԥldԥ edilԥn orta illik

qԥnaԥt 1200 manata bԥrabԥrdir [23, 24].

Avtomobillԥrdԥ qaz yanacaqlarının işlԥdilmԥsinin mԥnfi cԥhԥti odur ki, ehtiyat

qazın saxlanılması üçün konstruksiyada böyük kütlԥyԥ malik balonların olması vԥ

qaz doldurucu stansiyaların inşa edilmԥ zԥruriyyԥtidir. Birinci avtomobilin yük

götürma qabiliyyԥtini azaldır, ikincisi isԥ yüksԥk başlanğıc xԥrclԥr tԥlԥb edir.

Hazırda avtomobil sԥnayesi böyük miqdarda vԥ müxtԥlif markalı mayelԥşmiş vԥ

sıxılmış qazla işlԥyԥn QBA istehsal edir [11].

østehsal olunan avtomobillԥr QAZ vԥ ZøL hԥrԥkԥt tԥrkiblԥrinin, LAZ vԥ LøAZ

avtobusların bazası

ԥsasında hazırlanmışdır. Bunlardan başqa qaz vԥ dizel

yanacaqlar ilԥ işlԥyԥn, KamAZ avtomobilinin bazası üzԥrindԥ hazırlanan QBA-dԥ

istehsal edilir [17, 19].

Qaz balonlu avtomobillԥrin ilk dövrlԥrdԥ istismarının tԥşkil edilmԥsi bir sıra

çԥtinliklԥrlԥ ԥlaqԥdar idi. Belԥ ki, bu avtomobillԥrin yüksԥk tԥmizlԥmԥ prosesinԥ

mԥruz qalmış qaz yanacağı ilԥ tԥmin edilmԥsi, onların tԥhlükԥsiz saxlanılması,

texniki qulluq vԥ tԥmirin sԥmԥrԥli tԥşkil edilmԥsi vԥ s. tԥdbirlԥrin hԥyata keçirilmԥsi

lazım gԥlirdi. Bütün bunların yerinԥ yetirilmԥsi isԥ bir çox amillԥrdԥn asılıdır.

Bunların

ԥsasmı QBA-rin istismarının bir çox konstruktiv vԥ spesifik

xüsusiyyԥtlԥrdԥn asılı olması tԥşkil edir. Onlardan bir neçԥsini qeyd edԥk.

1. QBA ԥsasԥn qısa marşrutlarda istifadԥ edilir

(ilk istismar dövrlԥrindԥ qaz

doldurucu stansiyaların olmaması bu işi daha da çԥtinlԥşdirir).

2. QBA-dԥ ԥlavԥ olaraq qaz aparat vԥ cihazları qoyulur ki, bunlar da öz növbԥsindԥ

mԥsuliyyԥtli vԥ müvafiq xidmԥt tԥlԥb edir. Bunun üçün yüksԥk ixtisaslı işçi qüvvԥsi

hazırlan-mahdır, qaz avadanlığının profilaktik vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥrini

yerinԥ yetirmԥk üçün uyğun istehsalat bölmԥsi (şöbԥ, sex) olmalıdır.

3. QBA-rin istismarı ilԥ mԥşğul olan sürücü vԥ mühԥndis-texnik işçilԥri xüsusi

proqram ԥsasında hazırlamalıdır. Bu işԥ yüksԥk ixtisaslı kadrlar cԥlb edilmԥlidir.

4. QBA-rin istismarı qaz doldurucu stansiyaların tikilmԥ-sini vԥ avtomobillԥrdԥ

işlԥdib bilԥcԥk (Dövlԥt standartının tԥlԥblԥrinԥ müvafiq olaraq) qaz yanacaqlarının

istehsalının tԥlԥb edir. Belԥ stansiyaların olmaması qaz yanacağı ilԥ işlԥmԥli olan

182daha baha başa gԥlԥn benzinlԥ istismar edilmԥsi üçün zԥmin yaradır.

5. Qaz balonlarını periodik olaraq yoxlamaq, qaz aparat vԥ cihazlarının TQ vԥ CT-

nin texnoloji proseslԥrini sԥmԥrԥli tԥşkil etmԥk üçün xüsusi mԥntԥqԥlԥrin vԥ

stansiyaların zԥruri olması. Bu da hԥddindԥn çox başlanğıc xԥrclԥr tԥlԥb edir.

Bütün çԥtinliklԥrԥ baxmayaraq respublikanın avtomobil nԥqliyyatı nazirliyinin

müԥssisԥlԥrindԥ istismar olunan QBA şԥhԥrdaxili vԥ şԥhԥr

ԥtrafı

(hԥtta bԥzԥn

şԥhԥrlԥrarası) daşımalarda yüksԥk etibarlılığa malik olduqlarını nümayiş etdirdilԥr.

Ətraf mühitin tԥmiz saxlanılması vԥ neft mԥhsullarından sԥmԥrԥli istifadԥ edilmԥsi

baxımından isԥ QBA-rin istismarı göstԥrdi ki, atmosferԥ atılan zԥhԥrli 'birlԥşmԥlԥrin

miqdarı karbüratorlu mühԥrriklԥrԥ nisbԥtԥn xeyli azalır. Bundan başqa alışdırma

şamları qurum bağlamır, mühԥrrikin gücü praktiki olaraq dԥyişmir, detonasiya

yaranma tԥhlükԥsi aradan qaldırılır vԥ s. QBA-rin sԥmԥrԥli istifadԥ dԥrԥcԥsi onların

TQ vԥ CT-nin hansı optimal üsulla tԥşkil edilmԥsindԥn çox asılıdır. Başqa sözlԥ

desԥk, bu avtomobillԥrin profilaktik vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥri vaxtında vԥ

yüksԥk keyfiyyԥtlԥ, özü dԥ tԥlimatda verilmiş normalara müvafiq olaraq yerinԥ

yetirilmԥlidir.

QBA üçün texniki qulluğun aparılma periodikliyi ԥsas bazalı avtomobillԥr üçün

«Əsasnamԥdԥ» verilmiş normalardan az fԥrqlԥnir. Lakin, bu avtomobillԥrin qida

sistemi karbüratorlu mühԥrriklԥrin qida sisteminԥ nisbԥtԥn mürԥkkԥblԥşdiyi üçün

(universal mühԥrrik hesabına)

ԥsas bazalı avtomobillԥr üçün nԥzԥrdԥ tutulmuş

normalar QBA-rin digԥr istismarı xüsusiyyԥtlԥri ԥsas götürülmԥklԥ dԥqiqlԥşdirilir.

Bu baxımdan QBA-rin spesifik xüsusiyyԥtlԥri nԥzԥrԥ alınaraq bir sıra texniki

sԥnԥdlԥr

(normalar) işlԥnilib hazırlanmışdır

[23,

24]. Bu sԥnԥdlԥrdԥ QBA-rin

konstruktiv vԥ istismar amillԥri, TQ vԥ CT-in düzgün tԥşkil edilmԥsi üçün tԥcrübԥlԥr

ԥsasında tԥyin olunmuş normalar vԥ tövsiyԥlԥr verilmişdir.

Göstԥrilԥn

ԥdԥbiyyatlara istinad etsԥk QBA üçün dԥ (ԥsas bazalı avtomobillԥrԥ

müvafiq olaraq) aşağıdakı texnik qulluq

183növlԥri nԥzԥrdԥ tutulur: gündԥlik qulluq (GQ), texniki qulluq N° 1 (TQ-1),

texniki qulluq N°-2 (TQ-2) vԥ mövsümi qulluq.

Gündԥlik qulluq zamanı qaz avadanlığının birlԥşmԥlԥrindԥ kipliklԥr vԥ bԥrkitmԥ

elementlԥri yoxlanılır. Bu işlԥr avtomobil xԥttԥ çıxmazdan qabaq aparılır. øş

gününün sonunda avtomobil xԥtdԥn qayıtdıqdan sonra qaz balonunun ventili

bağlanır, qaz qida sistemindԥ olan qaz tam işlԥnir vԥ avtomobil benzindԥ

işlԥdilmԥklԥ öz dayanacaq yerinԥ (heç bir texniki tԥsirԥ ehtiyacı yoxdursa) gedir.

TQ-1 qaz balonu tam boşaldıqdan sonra aparılır. Burada GQ işlԥri yerinԥ

yetirildikdԥn sonra qaz avadanlığı ԥtraflı yoxlanılır, tԥlԥbat olarsa nizamlama işlԥri

aparılır (bir yanacaq növündԥn digԥrinԥ keçdikdԥ «Əsasnamԥ»dԥ verilmiş qaydalara

ԥmԥl olunmalıdır).

TQ-2 işlԥrinԥ TQ-l-dԥ nԥzԥrdԥ tutulan bütün işlԥr vԥ aşağıdakılar aiddir:

- qaz reduktorunun vԥ süzgԥcinin süzücü elementlԥrinin çıxarıb tԥmizlԥmԥk vԥ

yerinԥ qoymaq;

- ventil klapanlarının yivlԥrini qrafit yağı ib yağlamaq;

- qaz qida sisteminin birlԥşmԥlԥrindԥ kipliklԥri 20 MPa tԥzyiq altında yoxlamaq

(yoxlama sıxılmış qazla işlԥyԥn avadanlıqlar üçün nԥzԥrdԥ tutulmuş qaydalar

ԥsasında aparılır).

Mövsümi qulluqda TQ-2-nin bütün işlԥri yerinԥ yetirildikdԥn sonra qaz süzgԥcinin

süzücü elementi dԥyişdirilir.

Qaz aparat vԥ cihazlarının birlԥşmԥlԥrindԥ kipliklԥr sabun emulsiyası ilԥ yoxlanılır.

Yoxlama zamanı qaz balonunda tԥzyiq 20 MPa-dan aşağı (sıxılmış qaz üçün)

olmamalıdır. Bunun üçün yüksԥk tԥzyiqli manometrlԥrdԥn istifadԥ edirlԥr.

Qaz avadanlığının TQ V3 CT-nin yüksԥk keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsi QBA-in

sԥmԥrԥli istismarı üçün zԥmin yaradır. QBA üçün TQ vԥ CT-in texnoloji prosesini

tԥşkil etdikdԥ nԥzԥrdԥ tutmaq lazımdır ki, bu avtomobillԥrin iki qida sistemi

(benzinlԥ vԥ qazla işlԥyԥn) var. Əgԥr benzin qida sistemi elementlԥrinin tԥmiri vԥ ya

texniki qulluğu ilԥ ԥlaqԥdar olan işlԥr ümumi texnoloji postlarda (xԥtlԥrdԥ) yerinԥ

yetirilirsԥ, qaz avadanlığının profilaktik vԥ bԥrpa xarakterli texniki tԥsirlԥri xüsusi

postlarda (şöbԥlԥrdԥ, sexlԥrdԥ) aparılmalıdır. Bundan başqa QBA üçün TQ vԥ CT-in

texnoloji prosesini müԥyyԥn edԥrkԥn qaz avadanlığının texniki vԥziyyԥti

ԥsas

götürülmԥklԥ avtomobilin dԥ texniki vԥziyyԥti nԥzԥrdԥ tutulur.

Şԥkil 8.1-dԥ QBA üçün TQ vԥ CT-in texnoloji prosesinin optimal variantlarından

birinin sxemi verilmişdir. Sxemdԥn göründüyü kimi xԥtdԥn qayıdan avtomobillԥr

qaz qida sistemindԥ olan birlԥşmԥlԥrin kipliyinin tԥmin olunma postundan vԥ

gündԥlik qulluq zonasından keçdikdԥn sonra qaz aparat vԥ cihazlarının, hԥmçinin

avtomobilin texniki vԥziyyԥtindԥn asılı olaraq müxtԥlif istehsalat sahԥlԥrindԥn keçib

dayanacağa gԥlirlԥr.

QBA-in normal istismarı üçün ANM-si ԥrazisindԥ qaz avadanlığının texniki qulluğu

vԥ tԥmiri ilԥ mԥşğul olan ixtisaslaşdırılmış istehsalat şöbԥsi planlaşdırılır. Bu şöbԥ

qaz aparat vԥ cihazlarının elԥ texniki tԥsirlԥrini yerinԥ yetirir ki, onlar postlarda

aradan qaldırıla bilmir. Qaz avadanlığının işlԥmԥ qabiliyyԥtini bԥrpa etmԥk üçün

nԥzԥrdԥ tutulan bu sex mütlԥq ventilyasiya vԥ yanğın söndürԥn qurğularla tԥchiz

olunmalıdır.

Qaz qida sistemi elementlԥrinin TQ vԥ CT-i aparılan bu şöbԥdԥ aparat vԥ cihazların

yoxlanılması, yığılması vԥ nizamlanması işlԥri görülür. Çilingԥr vԥ nizamlama işlԥri

üzԥrinԥ mis örtüyü çԥkilmiş alԥtlԥrlԥ yerinԥ yetirilir. Belԥ alԥtlԥr yanğın baş vermԥ

tԥhlükԥsi olan şԥraitlԥrdԥ istifadԥ edilir.

Yuxarıdakılara yekun vursaq qeyd etmԥliyik ki, QBA-ri TQ vԥ CT zonalarına

göndԥrmԥzdԥn ԥvvԥl ԥlavԥ olaraq bir sıra tԥhlükԥsizlik texnikası qaydalarına ԥmԥl

etmԥk lazımdır ((QBA-in müԥssisԥ daxili yerdԥyişmԥlԥri benzinin hesabına icra

edilir, QBA texniki nԥzarԥt postundan keçԥn kimi mühԥrrik qaz yanacağından

benzinԥ keçirilir, qaz avadanlığının birlԥşmԥlԥrindԥn kipliklԥr diqqԥtlԥ yoxlanılır vԥ

s.). Əks tԥqdirdԥ QBA saxlanıldıqda vԥ ya işçi postunda ona xidmԥt göstԥrildikdԥ

birlԥşmԥlԥrdԥn qaz sızıla bilԥr, bu isԥ yanğın tԥhlükԥsi törԥdir.

Elektrik avadanlığında diaqnsotika vԥ nizamlama iĢlԥri

østismar dövründԥ avtomobili elektrik avadanlığına müxtԥlif xarakterli imtina vԥ

nasazlıqlar baş verir.Baş verԥcԥk pozğunluqların qarşısını almaq ,onları tԥmir işlԥri

aparmaq lazım gԥlir .Elektrik avadanlığında qüsurların olması avtomobilin güc vԥ

iqtisadi göstԥricilԥrinԥ böyük tԥsir göstԥrir.Bu baxımdan elektrik avadanlığının

texniki vԥziyyԥtinin öyrԥnilmԥsindԥ diaqnostikanın tԥtbiq edilmԥsi xüsusi

ԥhԥmiyyԥtԥ malikdir.

Elektrik avadanlığında baş verԥn imtina vԥ nasazlıqları aradan qaldırılması ilԥ

ԥlaqԥdar olaraq yerinԥ yetirilԥn iş hԥcmi texniki qulluq vԥ cari tԥmirin ümumi

hԥcminin 11-17 % ni tԥşkil edir.

Elektrik avadanlığının elementlԥrinin işlԥmԥ qabiliyyԥti

1ci növbԥdԥ elektrik

tԥchizatı sistemin elektrik enerjisi istehsal edԥn qida mԥnbԥyinin texniki

vԥziyyԥtindn asılıdır.Buna görԥ dԥ elektrik avadanlığında texniki qulluq işlԥrinin

aparılması enerji mԥnbԥyinin işlԥmԥ qabiliyyԥtinin yoxlanılmasından başlayır.

Akkumlyator batareyasında : yaranan xarakterik nasazlıqlar bunlardır

:batareyanın öz-özünԥ boşalmasının artması ,tam boşalmasılövhԥlԥrin sulfatlaşması

qısa qapanması vԥ akkumlyator tutumunun azalması vԥs.

akkumlyator batareyasının öz-özünԥ boşalmasının ԥsas sԥbԥbi staterdԥn tez-tez

istifadԥ edilmԥsi yerli cԥrԥyan sızmalarının olması

,klemlԥr arası mühitin

çirklԥnmԥsi vԥ avtomobilin uzun müddԥt saxlanılmasıdır.

Lövhԥlԥrdԥ sulfatlaşmanın yaranması akkumlyatorun uzun müddԥt istifadԥsi

saxlanması vԥ vaxtında doldurulmaması ilԥ izah edilir.Sulfatlaşma nԥticԥsindԥ

elektrik cԥrԥyanının fԥal kütlԥdԥn keçmԥ müqavimԥti artır.Buna görԥ isԥ

akkumlyatorun doldurulması çԥtinlԥşir vԥ tutumu azalır.Lövhԥlԥrdԥ sulfatlaşma

dԥrԥcԥsinin müԥyyԥn etmԥk üçün işıqlandırılma lamöpaları yandırılır vԥ starter

hԥrԥkԥtԥ gԥtirilir.Əgԥr lampanın işıqlanması zԥiflԥyԥrsԥ

,bu hal lövhԥlԥrin

sulfatlaşmasını bildirir.

100

Akkumlyator batateriyasında tutumunun azalmasına hԥmdԥ lövhԥlԥrin fԥal

kütlԥlԥrinin qopması vԥ ya elektrolitin sԥviyyԥsinin aşağı düşmԥsi sԥbԥb olur.Bu

qüsuru aradan qaldırmaq üçün zԥdԥlԥnmiş lövhԥlԥrin yenisi ilԥ

ԥvԥz edilmԥ

lazımdır.Qısa qapanma fԥal kütlԥnin lövhԥlԥrdԥn qoparaq akkumlyatorun dibinԥ

keçmԥsi nԥticԥsindԥ baş verir.Nԥticԥdԥ mԥnfi vԥ müsbԥt lövhԥlԥr qabararaq bir-

birilԥ birlԥşir lövhԥlԥrin qapanması isԥ akkumlyatorun elektrik cԥrԥyanı ilԥ

hԥddindԥn artıq doldurulması ilԥ izah olunur.

Akkumlyator

batareyasının

diaqnostikası

akkumlyatorun

xaricdԥn

yoxlanılmasında

,elektrolitin sԥviyyԥsini vԥ sıxlığının ölçülmԥsindԥ yük altında

batareyanın işlԥmԥ qabiliyyԥtinin tԥyin edilmԥsindԥn ibarԥtdir.Akkumlyatorun

gövdԥsindԥ çat aşkar edilԥrsԥ hԥmin batareka sökülür,akkumlyatorun gövdԥsi

dԥyişdirilir.Batareyada elektrolitin sԥviyyԥsi aşağı düşԥrsԥ ona bir qayda olaraq

destelillԥ edilmiş su ԥlavԥ edilir.Elektrolitin sԥviyyԥsi lövhԥlԥrin üst sԥthindԥ 10-15

mm hündürlükdԥ olmalıdır.Elektrolitin sıxlığı areometrlԥ ölçülür.Ayrı-ayrı

akkumlyatorlarda elektrolitin sıxıqları arasındakı fԥrq 0.01 qram / sm3 dan artıq

olmamalıdır.SSRø-nin orta iqlim qurşaqlarında ԥtraf mühitin temperaturu 15 dԥrԥcԥ

S olduqda elektrolitin sıxıldığı 1.27 cԥnub rayonlarında 1.25 uzaq şimalda isԥ 1.31

qram/sm qԥbul edilir.

Transmissiyada diaqnostika vԥ nizamlama iĢlԥri

Transmissiyada diaqnostika vԥ nizamlama işlԥri onun aqreqatlarının - işlԥmԥ

muftasının,ötürmԥlԥr qutusunun ,paylayıcı qutunun ,kardan ötürücüsünün vԥ arxa

körpünün (baş ötürücünün vԥ differensial mexanizminin ) texniki vԥziyyԥtlԥrinin

öyrԥnilmԥsini vԥ tԥlԥb olunan yerlԥrdԥ nizamlama ԥmԥliyyatlarının yerinԥ

yetirilmԥsi ԥhatԥ edir . transmissiyanın TQ vԥ ÇT işlԥri bütün avtomobildԥ yerinԥ

yetirilԥn texniki tԥsirlԥrin 10 %-ni tԥşkil edir.

Transmissiyanın bütün aqreqatları tez-tez dԥyişԥn dinamiki yüklԥr altında

işlԥyir. Buna görԥ isdismar prosesindԥ transmissiya aqreqatlarının detallarından

yüksԥk etibarlıq tԥlԥb edilir. Əks tԥqdirdԥ avtomobildԥ imtinalar vԥ nasazlıqlar

yaranır ki, bunlarında aradan qaldırılması böyük xԥrclԥrlԥ ԥmԥlԥ gԥlir. Mԥsԥlԥn ,

yük avtomobillԥrinin transmissiyasında TQ vԥ ÇT işlԥrinin aradan qaldırılması

üçün çox hallarda tԥxminԥn hԥr 1000 km. Yürüşԥ 1,2-1,6 adam-saat ԥmԥk tutumu

tԥlԥb edilir /36/. Bu isԥ ümumi iş hԥcminin 12-22% - ni tԥşkil edir.

Transmissiyada diaqnostika işlԥrini yeri8nԥ yetirmԥk üçün onun aqreqatlarında

baş verԥn imtina vԥ nasazlıqların xarici ԥlamԥtlԥri (simptomları) nԥzԥrdԥn

keçirilmԥlidir.

Bu alamԥtlԥr transmissiyanın hԥr bir aqreqatı üçün aşagıdakılardan ibarԥtdir.

ølişmԥ muftasında:a) üzlüklԥrin yeyilmԥsi , onların üzԥrinԥ yaqın düşmԥsi ,

sıxıcı yayların gԥrilmԥ xüsusiyyԥtlԥrinin zԥiflԥmԥsi vԥ pedalın azad gedişinin

normal olmaması üzündԥn ilişmԥ muftası yük altında işlԥdikdԥ sürüşmԥ baş

verir; nԥticԥdԥ mühԥrrikin yaratdıqı kucun müԥyyԥn hissԥsi faydasız olaraq

hissԥlԥrin qızmasına vԥ üzlüklԥrin yeyilmԥsinԥ sԥrf olunur, avtomobilin dartıcı

xüsusiyyԥtlԥri korlanır, yanacaq sԥrfi artır; b) ayıran muftanın linklԥrinin eyni

101

müstԥvi üzrԥ düzgün yerlԥşmԥsi vԥ pedalın azad gedişinin normadan artıq olması

nԥticԥsindԥ ilişmԥ muftası mühԥrriki qüvvԥ ötürücü mexanizmlԥrdԥn tam ayırmır.

Buna gorԥ öturmԥlԥri keçirdikdԥ sԥslԥr ԥmԥlԥ gԥlir,dişli carxlarin yeyilmԥlԥri

artir vԥ.s b) aparilan valda topun şilislԥrinin yeyilmԥsi vԥ dempfer yaylarinin

sinmasi tesirinden ilişmԥ muftasi sert birlԥşir; bu halda avtomobili herekete

getirdikde o yerinden siçrayişla terpenir bu ise transmissiyada dinamiki yuklerin

artmasina vԥ nԥticԥdԥ suretler qutusunda dişli carxlarin dişlerinin sinmasina sebeb

olur; c) uzluklerde percim birleşmelerinin zeiflemesi yastiqlarin dagilmasi ayiran

muftanin linglerinin veziyyetlerinin normal olmasina gore doyuntulerin ve seslerin

emele gelmesi.

Kardan oturucusunde; avtomobilin sert maneԥlԥrԥ rast gelmesi valin şilislerinin

xacvari barmaginve yastiqlarin yeyilmesi kardan valinin duzgun yigilmamasi

neticesinde onun vurmasi oynaqlarda ara boslugun yaranmasi ve seslerin emele

gelmesi; bu nasazliqlar transmissiya aqreqatlarinda yeyilmeleri artirir kuzovda

yeyilmelerin yaranmasina sebeb olur vԥ s

Suretler qutusunda ;a) vallarin yastiqlarin

Hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ diaqnostika vԥ nizamlama iĢlԥri

Avtomobilin hԥrԥkԥt hissԥlԥrinin diaqnostikası

Istismar prosesindԥ avtomobilin hԥrԥkԥt hissԥlԥri daha çox zԥrbԥlԥrԥ mԥruz

qalırlar. Belԥ ki, çԥrçivԥnin uzununa vԥ eninԥ tirlԥri ԥyilmԥ deformasiyasına uğrayır,

aparılan tԥkԥrlԥrdԥ qurulma bucaqları tez-tez dԥyişir, ressor vԥrԥqlԥrinin elastikliyi itir,

bolt vԥ pԥrçim birlԥşmԥlԥri boşalır, şinlԥrin yeyilmԥ şiddԥti artır, amortizatorların

rԥqslԥri söndürmԥ qabiliyyԥti azalır, avtomobilin idarԥ edilmԥsi çԥtinlԥşir vԥ s. xoşa

gԥlmԥyԥn proseslԥr baş verir. Nԥticԥdԥ uyğun olaraq çԥrmivԥnin tirlԥrindԥ çatlar ԥmԥlԥ

gԥlir, ressor vԥrԥqlԥri sınır, detallarda dinamiki qüvvԥlԥr vԥ birlԥşmԥlԥrdԥ sԥslԥr

yaranır, şinlԥrin protektor vԥ karkas hissԥsi dağılır, amortizatorlardan mayenin sızması

müşahidԥ edilir, yanacaq sԥrfi artır. Bunlarda başqa hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ dönmԥ

yumruğunun şkvoreni vԥ oymaqları, yastıqların oturacaq sԥthlԥri

minik

avtomobillԥrindԥ kürԥli(yivli) barmaqlar vԥ ekssentrik oymaqlar da yeyilmԥyԥ mԥruz

qalırlar.

Hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ diaqnostikanın yerinԥ yetirilmԥsindԥ mԥqsԥd dövri

olaraq- profilaktika vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥr göstԥrmԥk şԥrtilԥ

- şkvoren

birlԥşmԥlԥrindԥ araboşluğun qiymԥtini vԥ tԥkԥrlԥrin toplarının yastıqlarında lüftü

ölçmԥk, aparılan tԥkԥrlԥrdԥ qurulma bucaqlarının

(tԥkԥrlԥrin razılaşma vԥ razval

bucaqları, yana-eninԥ vԥ ya arxaya -uzununa maillik bucaqları , daxili vԥ xarici dönmԥ

bucaqları) qiymԥtlԥrini tԥyin etmԥk , şinlԥrin daxilindԥki tԥzyiqi ölçmԥk , ressorların ,

amortizatorların, bolt vԥ pԥrçim birlԥşmԥlԥrinin texniki vԥziyyԥtlԥrini müԥyyԥn etmԥk,

nԥhayԥt , gԥkԥrlԥrin tarazlığını (balanslaşdırma) yoxlamaqdır.

Şkvoren birlԥşmԥsindԥ radial vԥ ox boyu araboşluğu ölçmԥk üçün

indikatordan istifadԥ edilir. øndikatorla dönmԥ yumruğunun , şkvorenin qabaq oxda

oturma müstԥvisinԥ nԥzԥrԥn yerdԥyişmԥsi ölçülür. Ölçmԥ ԥmԥliyyatı hԥm tԥkԥrlԥrin

102

asılmış, hԥm dԥ döşԥmԥyԥ dirԥnmiş vԥziyyԥtlԥrindԥ aparılır. Bu zaman ox boyu

araboşluq yastı şupla ölçülür.

Şinlԥrin texniki vԥziyyԥti

ԥsasԥn onların daxilindԥki tԥzyiqin qiymԥti ilԥ

müԥyyԥnlԥşdirilir. Şinlԥrdԥ tԥzyiq xüsusi manometrlԥ ölçülür. Şinlԥr üçün sıxılmış

hava istehsal edԥn kompressor qurğuları stasionar vԥ sԥyyar tipli olub 800...1100 kPa

tԥzyiqinԥ uyğun olaraq

0,6...1,0 m³/dԥq. mԥhsuldarlığına malikdirlԥr. Kompressor

qurğusundan sıxılmış hava, tԥzyiqi avtomatik nizamlayan paylayıcı kalonka vasitԥsilԥ

verilir.

Aparılan tԥkԥrlԥrdԥ qurulma bucaqlarını ölçmԥk üçün stasionar stendlԥrdԥn vԥ

sԥyyar tipli cihazlardan istifadԥ olunur. øşlԥmԥ prinsipinԥ görԥ bu avadanlıqlar

mexaniki, optiki, elektriki, hidravliki vԥ optik-elektriki tipli olurlar. Bunlardan optik

cihazlar geniş yayılmışdır.

Aparılan tԥkԥrlԥrdԥ qurulma bucaqlarını ölçmԥk üçün sԥyyar tipli hidravlik

cihazlardan da istifadԥ olunur. Bunun üçün avtomobil horizontal sԥthdԥ saxlanılır,

cihaz öz sıxıcıları vasitԥsilԥ tԥkԥrin topuna bԥrkidilir. Vateqpas adlanan bu cihazla

razval , şkvorenin eninԥ vԥ uzununa maillik bucaqları xüsusi metodika ilԥ ölçülür.

Ressorların texniki vԥziyyti vizual üsulla yoxlanılır. Onların sazlıq dԥrԥcԥsi

ressor vԥrԥqԥlԥrinin ԥyintisi ilԥ qiymԥtlԥndirilir. Əyintilԥrin normadan artıq olması

vԥrԥqԥlԥrin elastikliyinin pozulması vԥ onların arasında sürtünmԥnin azalması ilԥ izah

olunur.

Amortizatorların diaqnostikası onların avtomobil üzԥrindԥn çıxarılan vԥ

çıxarılmayan variantlarında yerinԥ yetirilir. Birinci halda amortizatorlar müxtԥlif yol

rejimlԥrini yarada bilԥn xüsusi avadanlıqla, ikinci halda isԥ onlar qaçış barabanları olan

stendlԥrdԥ nԥzԥrdԥn keçirilir. Bu halda tԥkԥrlԥrin yol şԥraitindԥki nahamarlıqlarını

tԥmin etmԥk mԥqsԥdilԥ barabanların üzԥrinԥ müxtԥlif hündürlüklԥrԥ (20-30mm) malik

çıxıntıları olan elementlԥr bԥrkidilir. Barabanların işlԥmԥ rejimindԥ tԥkԥrlԥrin hԥrԥkԥti

asqılara verilir, tԥkԥrlԥrin vԥ kuzanın rԥqslԥrinin ölçülԥrinԥ görԥ amortizatorların

texniki vԥziyyԥti haqqında mühakimԥ yürüdülür.

Ġstismar zamanı avtomobilin texniki vԥziyyԥtinԥ tԥsir edԥn amillԥrdԥn biri

dԥ tԥkԥrlԥrdԥ tarazlığın tԥmin edilmԥmԥsidir. Tarazlığın pozulması yüksԥk

sürԥtlԥrdԥ müvazinԥtsiz mԥrkԥzdԥnqaçma qüvvԥlԥrinin ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur.

Bu qüvvԥlԥr yastıqda dinamiki yüklԥr yaradır, hԥrԥkԥt hissԥlԥrindԥ detalların

yeyilmԥsini sürԥtlԥndirir, qabaq oxda qurulma bucaqlarının qiymԥtlԥrini dԥyişir.

Tԥkԥrlԥr üçün adԥtԥn statiki vԥ dinamiki disbalans tԥyin edilir. Statiki disbalans

tԥkԥrin tarazlaşmayan kütlԥsinin ağırlıq qüvvԥsinin onun fırlanma oxuna nԥzԥrԥn

alınan momentԥ görԥ tԥyin edilir. Disbalans tԥkԥrin materialının onun elementlԥri

arasında qeyri-bԥrabԥr paylanması nԥticԥsindԥ yaranır. Tԥkԥrlԥtin işi fırlanma hԥrԥkԥti

fırlanma hԥrԥkԥti ilԥ ԥlaqԥdar olduğundan onun tarazlığı dinamiki disbalans yerinԥ

yetirildikdԥn sonra bԥrpa edilir. Fırlanma zamanı tԥkԥrlԥrdԥ

ԥmԥlԥ gԥlԥn

mԥrkԥzdԥnqaçma qüvvԥlԥri onları fırlanma sԥthinԥ nԥzԥrԥn döndԥrmԥyԥ çalışır. Bunlar

şinlԥrlԥ yolun toxunma sԥthi arasında sürüşmԥnin

ԥmԥlԥ gԥlmԥsinԥ sԥbԥb olur,

protektorun yüksԥk sürԥtlԥ yeyilmԥsi üçün şԥrait yaradır.

Statiki vԥ dinamiki disbalansı tԥyin etmԥk üçün ANM-dԥ müxtԥlif

balanslaşdırıcı dԥzgahlardan istifadԥ edilir.

103

Tormoz sistemindԥ diaqnostika vԥ nizamlama iĢlԥri.

Tormoz sistemi hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyini tԥyin edԥn avtomobilin

ԥsas elementlԥrindԥn biridir. Yol-nԥqliyyat hadisԥlԥrinin böyük bir qismi

tormoz sistemindԥ nasazlıqların olması nԥticԥsindԥ baş verir. Statistik

mԥlumatlara

ԥsasԥn yol_nԥqliyyat hadisԥlԥrinin tԥxminԥn

40-45%-i

avtomobilin tormoz sisteminin texniki cԥhԥtdԥn saz olmaması sԥbԥbindԥn

baş verir. Bu nöqteyi-nԥzԥrdԥn avtomobilin tormoz sistemindԥki

nasazlıqların diaqnostika vasitԥsilԥ vaxtında aşkara çıxarılıb aradan

qaldırılması texniki qulluğun texnoloji prosesinin mühüm işlԥrindԥn biri

hesab edilir.

Diaqnostika zamanı tormoz sisteminin hԥm bütövlükdԥ texniki

vԥziyyԥtini qiymԥtlԥndirԥn ümumi parametrlԥr, hԥm dԥ onun ayrı-ayrı

elementlԥrinin cari momentdԥki hallarını xarakterizԥ edԥn xüsusi

parametrlԥr tԥyin edilԥ bilir.Buna görԥ ԥvvԥlcԥ sistemin struktur blok

sxemi tԥrtib olunur ki, bu da tormoz mexanizminin elementlԥri , onların

texniki vԥziyyԥtlԥrini qiymԥtlԥndirԥn struktur vԥ diaqnostika parametrlԥri

arasındakı qarşılıqlı ԥlaqԥni göstԥrir.

Tormoz sisteminin ümumi diaqnostik parametrlԥri, ümumi ayrı-ayrı

elementlԥrin diaqnostik parametrlԥri isԥ xüsusi diaqnostikada müԥyyԥn

edilir.Bunun üçün sԥyyar vԥ stasionar diaqnostika növlԥrindԥn istifadԥ

edilir.

Sԥyyar diaqnostikanın istifadԥ edilmԥsindԥn mԥqsԥd tormoz

sisteminin tormozlama keyfiyyԥtinin ümumi şԥkildԥ aydınlaşdırmaqdır.

Bunun tormozlama yoluna vԥ tԥkԥrlԥrdԥ tormozlamanın eynivaxtda

yaranma xüsusiyyԥtinԥ görԥ müԥyyԥn edirlԥr. Bundan başqa deselerometr

cihazının kömԥyi ilԥ yavaşıma tԥcilini dԥ quru yol örtüyü seçilmԥlidir.

Tormozlama yolu minik avtomobillԥri üçün 7.2m , yük avtomobillԥri

vԥ avtobuslar üçün isԥ 9.5-11m arasında dԥyişir.

Yavaşıma tԥcilinԥ görԥ tormoz sistemini diaqnostika etmԥk üçün düz

vԥ horizontal yolda avtomobilԥ 10-20 km/saat sürԥtԥ qԥdԥr sürԥtlԥnmԥ

verdikdԥn sonra sԥrt tormozlama ԥmԥliyyatı aparılır. Bunun üçün sürücü

ayağı ilԥ bircԥ dԥfԥ tormozlama pedalına sԥrt tԥsir göstԥrir.Deselerometr

vasitԥsilԥ maksimum yavaşıma tԥcili ölçülür.

Deselerometrin işlԥmԥ prinsipi cihazın hԥrԥkԥt edԥn inersiya kütlԥsini

onun gövdԥsinԥ nԥzԥrԥn yerdԥyişmԥsinԥ

ԥsaslanır.Cihazın gövdԥsi

avtomobilԥ bağlanır.Yerdԥyişmԥ tormozlama zamanı yaranan vԥ

yavaşıma tԥcilinin qiymԥtinԥ mütԥnasib olan inersiya qüvvԥlԥrinin tԥsiri

nԥticԥsindԥ baş verir. Deselerometrin inersiya kütlԥsi kimi hԥrԥkԥt edԥn

yükdԥn tԥcil vericilԥrindԥn vԥ ya mayedԥn, rԥqqasdan yavaşıma tԥcilini

104

ölçԥn alԥt kimi istifadԥ

ԥqrԥb qurğusundan

, şkaladan siqnal verԥn

lampadan, özü yazan qurğudan vԥ s dԥn istifadԥ edilir. Deselerometrdԥn

göstԥricilԥrin düzgün olması üçün o dempfer qurğusu ilԥ , ölçmԥlԥrin

ԥlverişli olması üçün isԥ maksimum yavaşıma tԥcilini qeyd edԥn

mexanizmlԥ tԥchiz olunur.

Axırıncı riyazi formuladan aydın görünür ki, tormoz sistemindԥ

maksimum yavaşıma tԥcili avtomobilin hԥrԥkԥt sürԥtindԥn asılı deyil.

Buna görԥ dԥ yavaşıma tԥcilini tԥyin etdikdԥ tormozlamadan qabaq

avtomobilin hԥrԥkԥt sürԥtini sabit saxlamaq vacib deyil. Yavaşıma

tԥcilinin qiymԥti ԥsasԥn tormoz pedalına edilԥn tԥsir qüvvԥsindԥn asılıdır.

Maksimum yavaşıma tԥcili minik avtomobillԥri üçün 5.8m/san² dan az

olmamalıdır. Yük avtomobillԥri üçün isԥ yükgötürmԥ qabiliyyԥtindԥn

asılı olaraq 5-4.2m/san² arasında dԥyişir.Əl tormozu üçün bu rԥqԥm 1.5-

2.5 m/san².

Avtomobilin tormoz sisteminin texniki vԥziyyԥti haqqında daha geniş vԥ

daha dԥqiq mԥlumat almaq üçün stasionar diaqnostika növündԥn dԥ

istifadԥ edilir. Bu diaqnostikada tormoz sistemindԥki pozğunluqlar tԥyin

edilmԥdԥn ԥlavԥ onların aradan qaldırılma keyfiyyԥtinԥ dԥ nԥzarԥt edilir.

Stasionar diaqnostikada tormoz sistemini diaqnostik parametrlԥrini

ölçmԥk üçün inersiyalı vԥ güc diaqnostika stendlԥrindԥn istifadԥ olunur.

ønersiyalı stendlԥrdԥ tormoz sisteminin diaqnostika edilmԥsinin

mahiyyԥti tormozlama zamanı tԥkԥrlԥrԥ barabanların dayaq sԥthi arasında

yaranan inersiya qüvvԥlԥrinin ölçülmԥsindԥn ibarԥtdir.

Hԥrԥkԥtԥ gԥtirici dayaq qurğusu avtomobilin aparan tԥkԥrlԥrindԥki burucu

moment vasitԥsilԥ işԥ salındığı kimi elektrik mühԥrrikindԥn dԥ qidalana

bilԥr. Birinci halda dayaq qurğusu bir birilԥri ilԥ kinematik ԥlaqԥdԥ olan

vԥ avtomobilin hԥr iki oxundakı tormozların eyni vaxtda yoxlanmasına

imkan verԥn 4 ԥdԥd hԥrԥkԥtԥ gԥtirici aqreqatdan ibarԥtdir. Hԥr bir dayaq

aqreqatı isԥ çԥrçivԥdԥn vԥ avtomobilin tԥkԥrlԥrinin oturdulması üçün iki

ԥdԥd qaçış barabanından ibarԥtdir. økinci halda dayaq qurğusuna

avtomobilin bir oxuundakı tormozların texniki vԥziyyԥtini tԥyin etmԥyԥ

imkan verԥn iki aqreqat daxildir. Bu halda çԥrçivԥ vԥ barabanlardan

başqa aqreqata inersiya kütlԥlԥrini, barabanları vԥ avtomobilin tԥkԥrini

hԥrԥkԥtԥ gԥtirԥn elektrik mühԥrriki dԥ daxildir.

Sükan idarԥsindԥ diaqnostika vԥ nizamlama iĢlԥri

Sükan idarԥsi hԥrԥkԥtin tԥhlükԥsizliyinԥ bilavasitԥ tԥsir edԥn avtomobilin tormoz

sistemindԥn sonra ikini ԥsas orqandır.

105

Statisik mԥlumatlara

ԥsasԥn yol nԥqliyyat hadisԥsinin

15%ԥ qԥdԥri sükan

idarԥsinin texniki cԥhԥtdԥn saz olmaması üzündԥn baş verir.

østismar prosesindԥ sükan idarԥsindԥ aşağıdakı nasazlıqlar baş verir:Sükan

çarxının azad gediş nöqtԥsi sonsuz vint yastıqlarında ,sonsuz vintlԥ diyircԥk arasında

araboşluqla artır.Sonsuz vintin vԥ onun diyircԥyinin dişlԥri zԥdԥlԥnir,sükan

dartıcılarında detalların qarşılaşdıqları yerdԥyişmԥlԥri yüksԥlir,eninԥ dartqıda ԥyilmԥ

gԥrginnliyi yaranır.Sükan mexanizminin karterinin bԥrkidԥn elementlԥr boşalır

vԥs. Bu parametrlԥrin dԥyişmԥsinin sԥbԥbi sükan mexanizmi vԥ ötürücünün

detallarının yürüşdԥn asılı olaraq tԥbii yeyilmԥ prosesinԥ mԥruz qalır.Sükan

ötürücüsünün detalları açıq birlԥşmԥlԥr olduqları üçün detalları daha sürԥtlԥ

yeyilirlԥr.Çünki

,hԥmin birlԥşmԥlԥrdԥn ԥtraf mühitdԥn toz su daxil olurki,bunlar

detalların normal yağlanma şԥraitini pozur .Nԥticԥdԥ hissԥlԥrin ömür uzunluğu

azalır.Sükan idarԥsinin texniki vԥziyyԥtini tԥyin etdikdԥ diaqnostik parametrlԥr kimi

sükan çarxının azad gedişi vԥ çarxa tԥtbiq edilԥn qüvvԥnin qiymԥti ԥsas götürülür.

Müasir sovet avtomobillԥrindԥ sükan çarxının lüftü

10-15 dԥrԥcԥ arasında

dԥyişir.Sükan çarxına tԥtbiq edilԥn qüvvԥ uzununa dartqının ayrılmış vԥziyyԥtindԥ

13-23 H. vԥ

7-12H arasında olmalıdır.Dartqının birlԥşmiş vԥ avtomobillԥri

tԥkԥrlԥrinin asılmış vԥziyyԥtindԥ bu qiymԥt

40-60H sԥviyyԥsindԥ dԥyişir.Sükan

idarԥsini diaqnostika etdikdԥ ilk növbԥdԥ sükan çarxının lüftü vԥ ona tԥtbiq edilԥn

qüvvԥnin qiymԥti ölçülür.Sükan çarxının lüftü onun çԥnbԥrinԥ bağlanmış

dinamometrlԥ adlanan cihazla tԥyin edilir.Ölçülԥr prosesindԥ detallardakı elastik

deformasiyanın tԥsirini yox etmԥk mԥqsԥdi ilԥ çarxın çԥnbԥrinԥ 10.H qüvvԥ tԥtbiq

edilir.Hidrogüclԥndiricilԥri olan sükan idarԥsindԥ sükan çarxının lüftü böyük alınır.

Sükan çarxlarının lüftündԥn başqa sükan dartqılarının birlԥşmԥlԥrindԥ

araboşluqlardakı güclԥri yoxlamaq lazımdır.Sükan mexanizminin sonsuz vint

yastıqlarının da araboşluqlarının sükan çarxının topunun kalonkaya nԥzԥrԥn oxboyu

dԥyişmԥsinԥ görԥ müԥyyԥn edirlԥr.Sonsuz vintlԥ diyircԥk arasındakı araboşluğu isԥ

sükan dartqısının ayrılmış vԥziyyԥtindԥn soşka valının uzununa yerlԥşmԥsinԥ

nԥzԥrԥn tԥyin edilir.Sükan mexanizminin detallarında yaranan sürtünmԥ qüvvԥlԥri

dinamometrԥ edilԥn tԥsir qüvvԥsinԥ görԥ aydınlaşdırılır.ZøL-130 avtomobilindԥ

hidrogüclԥndiricilԥri işlԥmԥ qabiliyyԥtinin yoxlamaq üçün cihazı sükan idarԥsinԥ

birlԥşdirib dԥstԥyini ―hidronasos‖vԥziyyԥtindԥ saxlamaq lazımdır.

Mühԥrriki işԥ salıb sükan çarxı axıra qԥdԥr döndԥrilir.Bu vԥziyyԥtdԥ 15 saniyԥ

saxlayıb tԥzyiqi ölçürlԥr.Nasaz olmayan nasoslar üçün tԥzyiq 4.5 MPa dan aşağı

olmamalıdır.Bu rejimdԥ nasazlıq varsa

, onu sükan mexanizmindԥ axtarmaq

lazımdır

Əyԥr tԥzyiq artmırsa ,bu nasosun nasaz olduğuna dԥlalԥt edir.Nasosun saz halında

mԥhsuldarlığı 10-12 Litr/dԥqiqԥ tԥzyiqi 6 MPa olmalıdır.Hidrogüclԥndiricinin işlԥ

qoşulma momenti sükan çarxının 5 dԥrԥcԥ ,sistemdԥ maksimum tԥzyiqin yaranması

çarxın 15 dԥrԥcԥ döndԥrilmԥsindԥ olmalıdı.

Sukan idaresinde nizamlama işleri sukan dartqilarinin birlԥşmԥlԥrindԥ vԥ sükan

mexanizmindԥ araboşluqlarin aradan qaldirilmasindan ibarԥtdir.Bunun ucun sukan

mexanizminde sonsuz vint yastiqlarindaki sonsuz vintle diyircek arasindaki

araboşlugun sukan oturucusunde ise uzununa dartqinin şarnirlerinin yerdeyişmesinin

normal veziyyete getirmelidirler.

106

YAĞLAMA ĠġLƏRĠ

Yağlama sistemlԥrinin diaqnostikası

Texniki qulluğun texnoloji prosesindԥ yerinԥ yetirilԥn

ԥsas işlԥrdԥn biri dԥ

yağlama işlԥridir. Yağlama işlԥrinin vaxtında vԥ yüksԥk keyfiyyԥtlԥ aparılmasından,

işlԥdilԥn yağların istismar xüsusiyyԥtlԥrindԥn asılı olaraq istismar dövründԥ

aqreqatların karterlԥrindԥ olan yağ müxtԥlif işlԥmԥ rejimlԥrinin tԥsirindԥn öz

keyfiyyԥtlԥrini dԥyişir, fiziki-kimyԥvi göstԥricilԥri buraxıla bilԥn qiymԥtlԥrindԥn

kԥnara çıxdıqları üçün istismara yarasız hesab edilir. Bundan başqa yağ üzüklԥrinin

yeyilmԥsi (yağın müԥyyԥn hissԥsi yanma kamerasına keçir, orada yanacaq qurum

ԥmԥlԥ gԥtirir) vԥ kipgԥclԥrin texniki vԥziyyԥtlԥrinin pozulması (sızmalar baş verir)

nԥticԥsindԥ karterlԥrdԥ yağın sԥviyyԥsi aşağı düşür. Bunlara uyğun olaraq yağlama

işlԥri köhnԥlmiş (işlԥnmiş) yağların dԥyişdirilmԥsindԥn vԥ karterlԥrdԥ yağın normal

sԥviyyԥsinin tԥmin edilmԥsindԥn ibarԥtdir. Yağ süzgԥclԥrinin tԥmizlԥnmԥsi

(yuyulmaı), ԥvԥz olunması vԥ avtomobilin texniki mayelԥrlԥ (amartizator, tormoz vԥ

s.) tԥmin edilmԥsi işlԥri dԥ yağlama işlԥrinԥ aiddir.

Yağlama işlԥri TQ-1 vԥ TQ-2-dԥ aparılır. Bu işlԥrin hԥcmi TQ-1-dԥ 25...30%-ԥ,

TQ-2-dԥ isԥ 17%-ԥ çatır.

Avtomobilin aqreqat vԥ mexanizmlԥrinin ömür uzunluğunun artırılması

baxımından yağlama materiallarının birlԥşmԥlԥrin konstruktiv xüsusiyyԥtlԥrinԥ vԥ

işlԥmԥ şԥraitinԥ görԥ seçilmԥsi xüsusi ԥhԥmiyyԥtԥ malikdir. Bunun üçün müxtԥlif

xarakterli sınaqlar yerinԥ yetirilir. Əgԥr mühԥrrikdԥ işlԥdilԥcԥk yağlardan yüksԥk

temperaturlarda kimyԥvi sabitliyԥ malik olmaq, transmissiya yağlarından yüksԥk

xüsusi tԥzyiqlԥrdԥ işlԥyԥ bilmԥ qabiliyyԥti tԥlԥb edilirsԥ, açıq birlԥşmԥlԥr üçün

işlԥdilԥn plastik yağlar qovşaqlarda qala bilmԥ xüsusiyyԥtinԥ malik olmalıdırlar.

Yağları xarakterizԥ edԥn bütün istismar xüsusiyyԥtlԥri Dövlԥt standartı normalarına

müvafiq olmalıdır.

Yağlama işlԥrini yerinԥ yetirmԥk üçün müxtԥlif ԥlamԥtlԥrԥ görԥ tԥsnif edilԥn

avadalıqlardan istifadԥ edilir. Yağlama avadanlıqları ötürücü intiqalına görԥ mexaniki

vԥ pnevmatik ötürücülü, idarԥ üsuluna görԥ elektrik enerjisi vasitԥsilԥ vԥ ԥl ilԥ idarԥ

edilԥn, mԥhsuldarlığına görԥ kiçik, orta vԥ yüksԥk mԥhsuldarlıqlı, tԥzyiqinԥ görԥ kiçik,

orta vԥ yüksԥk tԥzyiqli olurlar. Bunlardan başqa yağlama avadanlığı stasionar vԥ

sԥyyar tipli olaraq iki qrupa bölünür.

Yağlama işlԥrinin yerinԥ yetrilmԥsi üçün müxtԥlif istismar xüsusiyyԥtlԥrinԥ

malik olan mühԥrrik, transmissiya (plastik), sԥnaye yağlarından vԥ avtomobilin digԥr

hidravlik sistemlԥri üçün texniki mayelԥrdԥn

(tormoz, amartizator) istifadԥ edilir.

Yağlama işlԥri hԥr bir avtomobil üçün tԥrtib edilmiş yağlama xԥritԥsinԥ ԥsasԥn aparılır.

bu xԥritԥdԥ yağlanılacaq nöqtԥlԥrin yeri, sԥrf edilԥcԥk yağın miqdarı vԥ adı, işin yerinԥ

yetirmԥ periodikliyi, istifadԥ edilԥcԥk avadanlıq, yağlama işlԥrindԥ texniki şԥrtlԥr vԥ s.

mԥlumatlar göstԥrilir. østifadԥ olunan yağlama materialları ilin fԥsillԥrinԥ uyğun olaraq

qԥbul edilir.

Mühԥrrikdԥ yağlama iĢlԥri.

107

Mühԥrrikdԥ yağlama iĢlԥri. Mühԥrrikdԥ istifadԥ edilԥn yağlar yüksԥk

temperatur şԥraitindԥ işlԥyir. Bundan başqa karter yağının tԥrkibindԥ böyük miqdarda

yeyilmԥ mԥhsulları vԥ yanmış qazlar toplanır. Bir sıra hallarda kipliklԥrin pozulması

nԥticԥsindԥ soyutma sistemindԥn su karterԥ keçԥrԥk yağın tԥrkibini durulaşdırır. Bu

xoşagԥlmԥz amillԥrin tԥsirindԥn mühԥrrikdԥ işlԥdilԥn yağlar müxtԥlif dԥyişikliklԥrԥ

mԥruz qalır - istismar göstԥricilԥri pislԥşir, rԥngi qaralır vԥ köhnԥlir. Nԥticԥdԥ yağlama

sistemindԥ çöküntülԥr

ԥmԥlԥ gԥlir, süzgԥclԥr tutulur, karterin ventilyasiya rejimi

pozulur, yağın istilik ötürmԥ qabiliyyԥti aşağı düçür vԥ s. bütün bunlar isԥ mühԥrrik

detallarının ömür uzunluğunu aşağı salır.

Mühԥrrikdԥ yağlama işlԥrinin vaxtında vԥ keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsi ilԥ

onun detallarının yeyilmԥ şiddԥti azaldılır. Bu işlԥr aşağıdakıları ԥhatԥ edir:

Karter yağının sΩviyyΩsinin yoxlanılması vΩ lazım gΩlΩrsΩ ΩlavΩ

edilmΩsi;

øşlΩnmiş, yΩni artıq istismara yararsız olan yağın dΩyişdirilmΩsi;

Yağ süzgΩclΩrinin yuyulması vΩ ya ΩvΩz edilmΩsi;

BirlΩşmΩlΩrdΩ kipliklΩrin bΩrpa edilmΩsi;

Su nasosu vΩ ventilyator yastıqlarının plastik yağla yağlanması;

Hava tΩmizlΩyici süzgΩcdΩ yağın dΩyişdirilmΩsi.

Karter yağının dԥyişdirilmԥsi mühԥrrikin qızmış vԥziyyԥtindԥ yerinԥ yetirirlir.

Bu onunla izah edilir ki, qızmış mühԥrrikdԥ yağın özlülüyü aşağı olduğu üçün

asanlıqla süzülür. øşlԥnmiş yağı karterdԥn boşaltdıqdan sonra yağlama sistemindԥ

çԥtin süzülԥn çöküntülԥr vԥ qԥtranlı birlԥşmԥlԥr qalır. Onları tԥmizlԥmԥk üçün

mühԥrrikin yağlama sistemi xüsusi yuma qurğusu ilԥ yuyulur. Yuyucu vasitԥ kimi

sԥnaye yağları, dizel yanacağı ilԥ mühԥrrik yağlarının qarışığı vԥ yaxud xüsusi yuma

mԥhlulları işlԥdilir. Yağlama sistemini yumaq üçün karterԥ

2,5...3,0 litr yuma

mԥhlulu tökülür, dirsԥkli valın kiçik dövrlԥrindԥ mühԥrrik 4...5 dԥqiqԥ işlԥdilir.

Sonra mԥhlul boşaldılır, karterԥ tԥzԥ yağ tökülür.

Transmissiyada yağlama iĢlԥri.

Transmissiyada yağlama iĢlԥri. Transmissiyanın aqreqatlarını yağlamaq

üçün yaxşı yağlama qabiliyyԥtinԥ malik olan vԥ yüksԥk xüsusi tԥzyyiqlԥrdԥ işlԥyԥn

yağlardan istifadԥ edilir. Baş ötürücüdԥ dişli çarxların işçi sԥthlԥrindԥ yüksԥk xüsusi

tԥzyiqlԥrin yaranması transmissiya yağlarına verilԥn tԥlԥblԥrin tam ödԥnilmԥsinԥ

gԥtirib çıxarır. Sükan mexanizminin hidrogüclԥndiricisi vԥ hidromexaniki ötürmԥlԥr

üçün işlԥdilԥn yağların özlülük-temperatur xarakteristikaları qԥnaԥtbԥxş olmalıdır.

Mühԥrrik yağlarında olduğu kimi transmissiya yağları da avtomobilin işlԥmԥ

müddԥtinԥ uyğun olaraq öz istismar xüsusiyyԥtlԥrini dԥyişirlԥr. Çünki yağlarda

yeyilmԥ mԥhsullarının miqdarı artır, oksidlԥşmԥ prosesi gedir, yağın özlülüyü

dԥyişir vԥ s. detalların ömür uzunluğunu tԥmin etmԥk üçün yağlar müԥyyԥn

yürüşlԥrdԥn sonra dԥyişilmԥlidirlԥr.

Transmissiya aqreqatlarında yağı dԥyişԥrkԥn tԥzԥ yağı tökmԥzdԥn ԥvvԥl karter

yuyulmalıdır. Bunun üçün karterԥ 1,5...2,0 l yuma mԥhlulu tökülür, yuma aqreqatı

işԥ salınıb 2...3 dԥq işlԥdilir. Sonra mԥhlul boşaldılır, onun yerinԥ tԥzԥ yağ tökülür.

Avtomobil aqreqatlarında işlԥdilmԥk üçün neft sԥnayesi böyük miqdarda

müxtԥlif fiziki-kimyԥvi xüsusiyyԥtlԥrԥ malik olan transmissiya yağları istehsal edir.

108

Bu yağlar işlԥdilԥcԥyi aqreqatın konstruktiv xüsusiyyԥtlԥri vԥ iqlim zonası nԥzԥrdԥ

tutulmaqla hazırlanır.

Transmissiyanın hԥr bir aqreqatında işlԥdilԥn yağın vԥ onun ԥvԥzedicisinin

markası yağlama xԥritԥsindԥ verilir. Avtomobillԥrdԥ yeni aqreqat vԥ mexanizmlԥrin

istifadԥ edilmԥsinԥ müvafiq olaraq yeni yağ növlԥri dԥ hazırlanır. Buna misal olaraq

avtomatik sürԥtlԥr qutusunda vԥ sükan mexanizminin hidrogüclԥndiricilԥrindԥ

işlԥdilԥn, yüksԥk istismar göstԥricilԥrinԥ malik olan

―A‖ vԥ

―P‖ markalı ya

göstԥrmԥk olar. Bu yağlar

(xüsusԥn dԥ

―P‖) demԥk olar ki, avtomobilin

ԥsaslı

tԥmirinԥ qԥdԥr dԥyişdirilmir.

Tarnsmissiya aqreqatlarını yağla doldurmaq üçün ANM-dԥ ԥn çox porşenli

nasosu olan yağ paylayıcı baklardan istifadԥ edilir. øxtisaslaşdırılmış axın xԥtlԥrindԥ

isԥ dişli çarxlı nasosu olan vԥ elektrik mühԥrriki ilԥ hԥrԥkԥt gԥtirilԥn, hԥmçinin

yüksԥk mԥhsuldarlığa malik qurğular tԥtbiq edilir.

Yağlama işlԥri avtomobilin yüksԥk etibarlılığını vԥ ömüruzunluğunu tԥmin etmԥk

mԥqsԥdi ilԥ yerinԥ yetirilir vԥ onun TQ işlԥrindԥ böyük xüsusi çԥkiyԥ malikdir (-

20%). Bu işlԥrin vaxtında vԥ keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsi detalların yeyilmԥ

intensivliyini azaldır vԥ avtomobilin xidmԥt müddԥtini artırır.

Avtomobilin istismarı prosesindԥ periodik olaraq aqreqat vԥ qovşaqların yağlama

materialları ilԥ doldurulması, yağ ԥlavԥ edilmԥsinԥ ehtiyac yaranır. Çünki, yağlama

materialları araqatlardan, qovşaqlardan (kiplԥşdiricilԥrdԥn, birlԥşmԥlԥrdԥn) sızmaqla

vԥ buxarlanma nԥticԥsindԥ itmԥklԥ azalır. Xüsusilԥ dԥ, mühԥrrikin karterinԥ tez-tez

yağ ԥlavԥ etmԥk lazım gԥlir ki, belԥ ki, yağın bir hissԥsi daha çox sorma taktında

yanma kamerasına düşür vԥ yanaraq yağ itkisinԥ sԥbԥb olur. Hԥmçinin, zaman

keçdikcԥ işlԥyԥn yağ kԥnardan düşԥn çirk hissԥlԥri ( sürtünmԥ detallarının yeyilmԥ

hissԥciklԥri, toz, su, yanacaq) vԥ oksidlԥşmԥ prosesinin mԥhsulları ilԥ

çirklԥndiyindԥn keyfiyyԥtini itirir vԥ onu tԥzԥ yağla dԥyişmԥk lazımdır. Elԥ bu

sԥbԥblԥrԥ görԥ, hԥm dԥ axıb itmԥ olduğundan periodik olaraq sürtünmԥ

qovşaqlarında plastik yağ da ԥlavԥ edilmԥlidir.

Yağlama işlԥrinin yerinԥ yetirilmԥ keyfiyyԥti aşağıdakı amillԥrlԥ tԥyin olunur:

✓ istifadԥ olunan yağlama materiallarının yağlama xԥritԥsi göstԥricilԥrinԥ uyğun

olması;

✓ yağlama-tԥmizlԥmԥ işlԥrinin yerinԥ yetirilmԥ texnologiyasına ciddi ԥmԥl

olunması;

✓ yağlama işlԥrinin müԥyyԥn olunmuş aparılma periodikliyinԥ ԥmԥl edilmԥsi.

Bu şԥrtlԥrԥ ԥmԥl edilmԥzsԥ, avtomobilin aqreqatlarının detalları vaxtından qabaq

sıradan çıxır.

Yağlama işlԥrindԥ avtomobilԥ yalnız yağlama xԥritԥsindԥ göstԥrilԥn yağ markaları

tԥtbiq olunmalıdır.

Plastiki yağlama materialları ilԥ yağlama işlԥri apardıqda, yalnız zԥruri hallarda

yüksԥk tԥzyiqli

(40 MPa-dan çox) yağlamadan istifadԥ etmԥk lazımdır. Bԥzi

yağlama nöqtԥlԥrindԥ yüksԥk tԥzyiq qovşağın işini poza bilԥr (yayın sınması,

qovşaqda kipliyin pozulması vԥ s.). Sürtünmԥ qovşağına sürtgü yağının vurulması

üçün ԥn yüksԥk tԥzyiq kifayԥt etmԥdikdԥ, onda hԥmin qovşağı sökmԥk vԥ oradakı

köhnԥ bԥrkimiş yağı çıxarmaq tövsiyԥ olunur.

109

Avtomobildԥ yağlama işlԥri apardıqda tԥdbirlԥr görülmԥlidir ki, yağlama

materialları kuzovun rԥngli hissԥlԥrinԥ vԥ rezin detallara düşmԥsin.

Yağlama ԥmԥliyyatları qurtardıqdan sonra:

✓ plastik yağın qovşaqdan çıxan artıq hissԥsi, hԥmçinin maye yağların damcıları

tԥmizlԥnmԥlidir;

✓ doldurma deşiklԥrinin tıxacları (qapaqları) tam bağlanmalıdır;

✓ yağlama press-mԥmԥciklԥri silmԥklԥ qurudulmalıdır.

Yağlama materialı aqreqata müԥyyԥn olunmuş sԥviyyԥyԥ qԥdԥr doldurulur. Sԥviyyԥ

şup vԥ ya tıxacla tԥyin olunur. Yağın miqdarı normadan artıq olduqda, kiplԥşdiriciyԥ

olan tԥzyiq dԥ yüksԥlir vԥ nԥticԥdԥ yağın axıb itmԥsi baş verir. Yağ miqdarı

normadan az olduqda detalların yeyilmԥsi artır.

Transmissiya aqreqatlarının ventilyasiya (hava) deşiklԥrini yaxşı tԥmizlԥmԥk

lazımdır ki, aqreqatın karterindԥ yüksԥk tԥzyiq yaranmasın vԥ kiplԥşdiricilԥrin

hermetikliyi pozulmasın.

Yağlama işlΩrindΩ istifadΩ olunan Ωsas avadanlıq vΩ alΩtlΩr. Mühԥrriki vԥ

transmissiya aqreqatlarını yağla doldurmaq üçün avtoservis müԥssisԥlԥrindԥ

yağpaylayıcı qurğulardan istifadԥ olunur. Plastik yağ aqreqatın sürtünԥn sԥthlԥrinԥ

press-mԥmԥciklԥrdԥn vurulur. Bunun üçün qovucu press-mԥmԥciyԥ birlԥşdirilir.

Plastik yağlarla yağlamada yüksԥk tԥzyiqli vurucu qurğular istifadԥ olunur. Bu

qurğular yağlama materialları üçün rezervuardan vԥ pnevmatik vԥ ya

elektromexaniki intiqallı yüksԥk tԥzyiq nasosundan ibarԥtdir. Aqreqatdan köhnԥ

yağın, qalıqların tԥmizlԥnmԥsi üçün yuyucu qurğular da tԥtbiq edilir.

Əsas yağlama işlΩrinin aparılması texnologiyası. Yağlama işlԥri TQ zamanı

yağlama xԥritԥsinԥ uyğun olaraq aparılır. Yağlama xԥritԥsi avtomobilԥ zavod

tԥrԥfindԥn verilmiş texniki sԥnԥdlԥrdԥ ( tԥlimat, servis kitabçası vԥ s.) olur. Yağlama

xԥritԥsindԥ yağlama nöqtԥlԥrinin yerlԥşmԥ yeri, istifadԥ olunan yağlama

materiallarının markaları, hԥmçinin işlԥrin yerinԥ yetirilmԥ periodikliyi göstԥrilir.

Avtomobilin

Nöqtԥlԥrin

Materialın

Periodiklik

Yerinԥ

yağlama

sayı

adı

yetirilԥn

xԥritԥsi

iĢlԥrin hԥcmi

Yağlama

nöqtԥsi

Yağlama

Yayda

Hԥr gün

Mühԥrrikin

karteri

20î30

5000 km

karterindԥ

Qışda

yağın

15î30

sԥviyyԥsini

yoxlamaq, yağ

dԥyişmԥk

Avtomobillԥrdԥ ԥsas yağlama nöqtԥlԥri aşağıdakılardır:

1. Mühԥrrik : mühԥrrik karteri;

2. Transmissiya.

ølişmԥ muftası : pedalın oxu, ayırma çԥngԥli, ayırma yastığı.

Ötürmԥlԥr qutusu : karter.

110

Kardan ötürmԥsi : çarpazın yastıqları, çԥngԥllԥrin başlıqları, aralıq dayağın yastığı,

şlisli val.

Baş ötürücü : karter.

3. Asqı : sırğalar vԥ içliklԥ birlikdԥ ressor barmaqları, ressor vԥrԥqlԥri, qeyri-asılı

asqıda oynaq birlԥşmԥlԥri vԥ istiqamԥtlԥndiricilԥr.

4. Tԥkԥrlԥr : tԥkԥr toplarının yastıqları.

5. Sükan idarԥsi.

Sükan mexanizmi : karter ( yağı tökmԥk vԥ boşaltmaq {buraxmaq} üçün deşik).

Sükan intiqalı : sükan idarԥsinin boyuna dartqısının soşka vԥ dönmԥ sapfasının lingi

ilԥ oynaqlı birlԥşmԥlԥri, eninԥ dartqının dönmԥ sapfalarının linglԥri ilԥ oynaqlı

birlԥşmԥlԥri, dönmԥ sapfasının şkvoreni.

6. Tormoz sistemi.

Tormoz intiqalı : linglԥ sistemi, pedalın valı, eninԥ tormoz valı, dartqılar.

Tormoz mexanizmi : ayırıcı yumruqlar.

7. Mühԥrrikin vԥ şassinin digԥr konstruksiya elementlԥri.

Ventilyator, su nasosu, starterin dişlin çarx ötürmԥsi, ötürmԥlԥr qutusunun dԥyişmԥ

lingi, buksir qarmağı, qida sistemindԥ linglԥr sistemi, generator, alışdırma sisteminin

cihazları.

8. Kuzov.

Mühԥrrik kapotunun qıfılları ( cԥftԥlԥri), kapotun oynaqları, ventilyasiya klapanları,

şüşԥ tԥmizlԥyici, pԥncԥrԥ şüşԥlԥrini qaldırıb-endirmԥ mexanizmlԥri, qapı qıfılları,

kilidlԥr, qapı cԥftԥlԥri.

Mühԥrrikin detallarının yağlanması. Mühԥrrikin yağlama sisteminin qulluğu

nԥzԥrdԥ tutur: karterdԥ yağın sԥviyyԥsinin sistematik yoxlanması, işlԥnmiş yağın

dԥyişdirilmԥsi; yağlama sisteminin yuyulması; yağ süzgԥclԥrinin yuyulması vԥ

dԥyişdirilmԥsi; yağın axıb itmԥsinin aradan qaldırılması; yağlama sistemindԥ işçi

tԥzyiqin yoxlanması vԥ tԥlԥb olunan qiymԥtinin saxlanması; detalların qurum, lak vԥ

çöküntülԥrdԥn tԥmizlԥnmԥsi.

Mühԥrrikin karterindԥ yağın sԥviyyԥsi xüsusi çubuğunşupun vasitԥsilԥ mühԥrriki

dayandırdıqdan sonra tԥyin edilir. Yağın sԥviyyԥsini yoxlamaq üçün avtomobil

üfüqi meydançada qoyulur. 2...3 dԥqiqԥ gözlԥmԥklԥ yağın ԥsas hissԥsinin detalların

sԥthindԥn süzülԥrԥk mühԥrrikin altlığına yığılmasına imkan verilir. Şupda, adԥtԥn üç

nişan olur. Yağın sԥviyyԥsi <<min>> nişanına uyğun gԥlirsԥ vԥ ya ondan aşağıdırsa

avtomobilin istismarına icazԥ verilmir.

Transmissiya aqreqatlarının detallarının yağlanması. Transmissiya

aqreqatlarının karterinԥ periodik olaraq yağ ԥlavԥ edilir vԥ qovşaqlara ( mԥsԥlԥn,

kardan ötürmԥsinin qovşaqlarına) plastik yağ vurulur. Transmissiya aqreqatlarında

yağı avtomobili işdԥn dayandıqdan dԥrhal sonra, yԥni yağın özlülüyü az olduqda

dԥyişmԥk mԥqsԥdԥuyğundur.

øşlԥnmiş yağ boşaltma deşiyindԥn tıxacı açmaqla boşaldılır, sonra karterԥ yuyucu

mԥhlul doldurub, arxa tԥkԥrlԥri asılmış vԥziyyԥtԥ gԥtirirlԥr. Mühԥrriki işԥ salır vԥ

ötürmԥlԥr qutusunda I pillԥli ( ötürmԥni) qoşub 1...2 dԥqiqԥ mühԥrriki işlԥdirlԥr.

Bundan sonra çirkli mayeni boşaldır vԥ tԥzԥ yağ doldururlar.

Avtoservis müԥssisԥsindԥ transmissiya aqreqatlarını yağla doldurmaq üçün xüsusi

yağpaylayıcı qurğular istifadԥ olunur.

111

Sükan mexanizmin yağlanması. Yağlama işlԥrinin yerinԥ yetirilmԥ qaydası

transmissiya aqreqatlarında olduğu kimidir.

Hԥrԥkԥt hissԥsinin detallarının yağlanması.

Plastik yağlar press-mԥmԥciklԥrdԥn müxtԥlif tipli yağ qovucular vasitԥsilԥ vurulur.

Bu zaman yağ sürtünԥn sԥthlԥr arasını doldurmalı vԥ bir qԥdԥr dԥ xaricԥ

çıxarmalıdır. Yağlama materiallarının vurulmasını asanlaşdırmaq üçün sürtünԥn

sԥthlԥri yüksüzlԥşdirmԥk vԥ ya bir-birinԥ nԥzԥrԥn tԥrpԥtmԥk olar. Yağ kanalları çox

çirklԥndikdԥ vԥ yağ keçmԥdikdԥ pres-mԥmԥciklԥri dԥyişmԥk olar, bu da kömԥk

etmԥzsԥ hidrodeşici istifadԥ olunur vԥ ya tԥmizlԥnir.

Digԥr aqreqatların vԥ sürtünmԥ qovĢaqlarının yağlanması. Ventilyator, su

nasosu, generator, tormoz intiqallarının linglԥr sistemi, sükan intiqalının oynaqları,

elastik troslar, qapı qıfılları, pԥncԥrԥlԥrin şüşԥ qaldırıcıları, ilişmԥ qurğuları vԥ

başqaları plastik yağlarla yağlanır. Bu işdԥ, ԥsasԥn, yağın konstruksiyadan press-

mԥmԥciklԥrdԥn müxtԥlif tipli qovucularla vurulması vԥ ya ԥllԥ doldurulma istifadԥ

olunur.

Bԥrkitmԥ iĢlԥri

Müasir avtomobil 10-15 minԥ yaxın hissԥdԥn ibarԥtdir vԥ bu hissԥlԥrin çoxu bir-

birilԥ bolt, yiv, sancaq vԥ digԥr bԥrkidici detallarla birlԥşir. Buna görԥ dԥ hԥr bir TQ

zamanı aparılan ԥn vacib işlԥrdԥn biri dԥ bԥrkitmԥ işlԥridir.

øş zamanı titrԥyişlԥrԥ, zԥrbԥli yüklԥrԥ, metalik qalıq deformasiyası sԥbԥbindԥn

qaykaların açılması, yivlԥrin dartılması vԥ kԥsilmԥsi baş verir. Bԥrkidici elementin

zԥiflԥmԥsi hissԥlԥr arasında qovuşmanı pozur, bu da qovşağın dağılmasını

sürԥtlԥndirir. Hissԥlԥrin bԥrkidilmԥsinin vaxtında bԥrpası aqreqatları vaxtından

qabaq yeyilmԥdԥn qoruyur, istismar xԥrclԥrini azaldır vԥ avtomobilin xidmԥt

müddԥtini artırır. Hissԥlԥrin normal qarşılıqlı vԥziyyԥtini tԥmin etmԥk, birlԥşmԥlԥrin

ilkin çԥkilmԥsini saxlamaq vԥ araboşluqların artmasını aradan qaldırmaq mԥqsԥdilԥ

bԥrkitmԥ işlԥri yerinԥ yetirilir. Bԥrkidici birlԥşmԥlԥrin uzunmüddԥt stabilliyini

saxlamaq üçün yivli birlԥşmԥnin çԥkilmԥ qüvvԥsi materialın (bolt, qayka)

axıdıcılığının başlandığı qüvvԥdԥn 15-20% az olmalıdır.

Ən mühüm cԥhԥt ondan ibarԥtdir ki, qovşağın, aqreqatın vԥ bütövlükdԥ avtomobilin

işlԥmԥ qabiliyyԥtini baha başa gԥlmԥyԥn vԥ az ԥmԥk tutumlu bԥrkitmԥ işlԥri ilԥ

bԥrpa etmԥk mümkündür.

TQ zamanı bԥrkitmԥ işlԥrinin keyfiyyԥtlԥ yerinԥ yetirilmԥsi CT işlԥrinin hԥcmini

azaldır (-1,17 dԥfԥ). Bu isԥ maddi vԥ ԥmԥk mԥsrԥflԥrinin azalmasına sԥbԥb olur.

Bԥrkitmԥ işlԥrinin lazımi keyfiyyԥtini tԥmin etmԥk üçün aşağıdakı tԥlԥblԥrԥ ԥmԥl

etmԥk lazımdır:

112

•

• bԥrkitmԥ işlԥrini müvafiq TQ zamanı müԥyyԥn olunmuş hԥcmdԥ yerinԥ

yetirilmԥli;

•

• bԥrkidici birlԥşmԥ konstruksiya ilԥ nԥzԥrdԥ tutulmuş elementlԥrdԥn ibarԥt

olmalıdır;

•

• bԥrkidici birlԥşmԥ texniki sԥnԥdԥ uyğun olaraq çԥkilmԥlidir;

•

• bԥrkidici birlԥşmԥnin reqlamentlԥşdirilmiş qüvvԥ ilԥ çԥkilmԥsi

dinamometrik açarla aparılmalıdır;

•

• bԥrkitmԥ işlԥrini yerinԥ yetirԥn zaman tԥhlükԥsizlik texnikası tԥlԥblԥrinԥ

ԥmԥl edilmԥlidir, nasaz vԥ ya tԥyinata cavab vermԥyԥn alԥt vԥ avadanlıqdan istifadԥ

edilmԥmԥlidir;

•

• müxtԥlif intiqallı böyük burucu momentli qayka buranlarla bԥrkitmԥ

işlԥrinin yerinԥ yetirilmԥsini yüksԥk ixtisaslı fԥhlԥlԥrԥ tapşırılmalıdır;

•

• sökmԥdԥn qabaq çirkli bԥrkidici birlԥşmԥ tԥmizlԥnmԥlidir;

•

• yanmış vԥ ya paslanmış bԥrkidici birlԥşmԥni sökmԥzdԥn qabaq onu

kerosinlԥ islatmaq lazımdır;

•

• bolt vԥ ya sancaq sınaraq hissԥsinin içindԥ qaldıqda, onlarda deşik açaraq

ԥks istiqamԥtli yiv kԥsmԥk vԥ bu deşiyԥ bolt bağlayaraq, bu boltun vasitԥsilԥ sınıb

qalmış boltu vԥ ya sancağı açıb çıxarmaq lazımdır.

Bԥrkidici birlԥşmԥnin vԥziyyԥtinin qiymԥtlԥndirdikdԥ, onun bԥrpası vԥ xidmԥt

periodikliyini müԥyyԥn etdikdԥ tԥyinatını vԥ iş şԥraitini nԥzԥrԥ almaq lazımdır. Bu

zaman birlԥşmԥlԥrin üç qrupuna baxmaq mԥqsԥdԥ uyğundur.

Birinci qrup - avtomobilin hԥrԥkԥt tԥhlükԥsizliyinin asılı olduğu yivli birlԥşmԥlԥr

(mԥs., tormoz vԥ sükan idarԥsi sistemlԥrindԥ birlԥşmԥlԥr).

Bu qrupa aid birlԥşmԥlԥr daha tez-tez vԥ keyfiyyԥtlԥ xidmԥt olunmalıdır.

økinci qrup - kontruksiyanın möhkԥmliyini tԥmin edԥn bԥrkidici birlԥşmԥlԥr. Bu

birlԥşmԥlԥr, ԥsasԥn, güc yüklԥnmԥlԥrinԥ mԥruz qalır vԥ avtomobilin avadanlığı vԥ

ömüruzunluğu onlardan asılıdır ( mühԥrrikin, ressorların, ötürmԥlԥr qutusunun vԥ b.

k. bԥrkidilmԥsi).

hçüncü qrup - sistemlԥrin (birinci qrupa aid olmayan) hermetikliyini (kipliyini)

tԥmin edԥn bԥrkidici birlԥşmԥlԥr (yanacaq, hava, su, yağ xԥtlԥri-boruları vԥ b. k.).

Birinci qrup birlԥşmԥlԥri xüsusi cihazlar vԥ alԥtlԥrdԥn istifadԥ etmԥklԥ daha

dԥrindԥn yoxlayırlar vԥ bԥrkidirlԥr.

økinci qrup birlԥşmԥlԥri bԥrkidici detallara vԥ stopor quruluşlarına xaricdԥn

baxmaqla vԥ açarla çԥkmԥklԥ yoxlayırlar.

hçüncü qrup birlԥşmԥlԥri vizual olaraq maye izinԥ, cihazlarda tԥzyiq düşgüsünԥ vԥ

qulaq asmaqla (sԥsinԥ görԥ) yoxlayırlar.

Bԥrkitmԥ işlԥrinin nomenklaturası vԥ aparılma ardıcıllığı avtomobilin tipi vԥ

modelindԥn, onun istismar şԥraitindԥn vԥ resursundan asılıdır.

Silindrlԥr bloku başlığı, ötürmԥlԥr qutusunun karteri mühԥrrikԥ, tԥkԥr diski tԥkԥr

topuna vԥ b.k. detallar bԥrkidildikdԥ növbԥ ilԥ bir-birinԥ ԥks(çarpaz) yerlԥşԥn boltlar

vԥ ya qaykalar çԥkilmԥlidir.

Alüminium ԥrintilԥrindԥn hazırlanmış silindrlԥr başlığı yalnız soyuq halda

bԥrkidilmԥlidir, çünki, sancaqları vԥ başlığın materialının xԥtti genişlԥnmԥ ԥmsalları

113

eyni deyil vԥ blok başlığı soyuduqda (mühԥrrikin işdԥn dayandıqda) birlԥşmԥnin

kipliyi vԥ çԥkilmԥsi (dartılması) azalacaqdır.

Avtomobilin TQ vԥ CT zamanı bԥrkitmԥ, nizamlama vԥ sökmԥ-yığma işlԥri yerinԥ

yetirmԥk üçün müxtԥlif alԥtlԥr vԥ mexanizmlԥr istifadԥ olunur.

Şurup buranlar vԥ müxtԥlif açarlar çilingԥrin alԥtlԥr dԥstinԥ daxildir. Yivli

birlԥşmԥlԥrin lazımi tarımlığını tԥmin etmԥk üçün burucu-çԥkmԥ momentini

nizamlamağa imkan verԥn dinanometrik açarlar tԥtbiq edilir.

Mühԥrrikin silindrlԥr blokunu bԥrkidԥn qaykalar vԥ ya boltları tԥdricԥn, çԥkmԥ

momentini normaya çatdırana qԥdԥr (bir neçԥ dԥfԥyԥ, mԥs., üç dԥfԥyԥ) çԥkirlԥr: I -

50 N∙m, II - 120...150 N∙m, III - 190-210 N∙m. Bԥrkitmԥ işlԥrindԥ 600

800

N∙m çԥkmԥ momenti (tԥkԥr qaykası üçün - 700...800 N∙m, ressorlar üçün - 1,0-1,1

kN∙m) tԥlԥb olunduqda elektromexaniki vԥ pnevmatiki qaykaburanlar tԥtbiq edilir.

Qaykaburanlar ԥldԥ gԥzdirilԥn vԥ ya sԥyyar (arabacıqlarda vԥ s.) ola bilԥr. Qayka

buranların tԥtbiqi bԥrkitmԥ işlԥrindԥ ԥmԥk mԥhsuldarlığını 3-4 dԥfԥ yüksԥldir.

Lakin onları işlԥdikdԥ müԥyyԥn olunmuş sԥs-küy dԥfԥ yüksԥlir. Lakin onları

işlԥdikdԥ müԥyyԥn olunmuş sԥs-küy normalarını 60-70 Db aşan kԥskin sԥs-küy

menti artırmaq vԥ sԥs-küyü aradan qaldırmaq mԥqsԥdilԥ qayka buranların

konstruksiyalarında silindrik reduktorlar vԥ fasilԥsiz tԥsirli tԥmir variatorları tԥtbiq

edilir.

AVTOMOBiLLƏRiN SAXLANILMASI

Avtomobillԥrin saxlanılması

Avtomobil nԥqliyyatının ömür uzunluğuna tԥsir edԥn amillԥrdԥn biridԥ onun

saxlanılma şԥraitidir.Avtomobilin konstruksiyasında nԥzԥrdԥ tutulmuş texniki

imkanlardan sԥmԥrԥli istifadԥ etmԥk üçün o tԥyinatına müvafiq olaraq sutka ԥrzindԥ

maksimum istifadԥ etmԥlidir.Bununla belԥ avtomobil günün müԥyyԥn hissԥsini

(işdԥn sonra) nöqtԥlԥr arası vaxtda AHM - si ԥrazisindԥ keçirilmԥli olur.Bu halda

avtomobilin saxlanılması elԥ tԥşkil edilmԥlidirki, onun texniki vԥziyyԥtinԥ xԥlԥl

gԥlmԥsin.Başqa sözlԥ desԥk onun texniki imkanlarının qiymԥtlԥrindԥn parametrlԥr

mԥnfi tԥrԥfԥ dԥyişilmԥsin vԥ saxlama şԥraiti texniki istismarın ԥsas mԥsԥlԥsini bu

baxımdan tԥmin etmiş olsun.

ANM-si

ԥrazsisindԥ hԥrԥkԥt tԥrkibinin texniki imkanlarını qiymԥtlԥndirԥn

göstԥricilԥrin mühfizԥ edilmԥsi üçün kompleks şԥkildԥ yerinԥ yetirilԥn texniki vԥ

tԥşkilati tԥdbirlԥrin cԥminԥ avtomobillԥrin saxlanılması deyilir.

Başqa sözlԥ avtomobillԥrin saxlanilmasi dedikde onlarin texniki cԥhԥtdԥn

saxlanilmasi prosesi başa duşulur ki bununla avtomobil xԥttԥ cixmaq ucun daima

hazir vԥziyyԥtdԥ olur.

Avtomobillԥrin saxlanilmasi saxlama usullari ilԥ xarakterizԥ edilir.Avtomobillԥr

üçün ԥsasԥn iki saxlama üsulu geniş yayılmışdır.

1.Binalarda ( qızdırılan vԥ qızdırılmayan ) saxlama üsulu

2.Açıq meydançalarda saxlanma üsulu

114

Bir sıra hallarda talvar altında saxlama üsulundan da istifadԥ edilir ki, mahiyyԥt

etibarı ilԥ göstԥrilԥn 2 saxlama üsulunu müxtԥlif variantlardan biridi.

Avtomobillԥrin bu vԥ ya digԥr saxlama üsulunu tԥtbiq edilmԥsi onların kökündԥn vԥ

iqlim şԥraitindԥn asılı olaraq qԥbul olunur.Bu baxımdan avtomobil hԥm soyuq ,

hԥmdԥ isti havalarda normal işlԥmԥ qabiliyyԥtini saxlamalıdır.Xüsusi ilԥ mԥnfi

tempraturlarda istismar edilԥcԥk avtomobillԥrin mühԥrriki asanlıqla işԥ düşmԥli ,

qeyri metallardan hazırlanan detallar ( rezin vԥ şüşԥ materiallar , plastik kütlԥlԥr )

Şaxtada işlԥmԥ qabiliyyԥtini itirmԥmԥli , kabinԥdԥ vԥ salonda normal tempratura

tԥmin edilmԥli, avtomobildԥ işlԥdilԥn istismar materialları mövsümԥ müvafiq olmalı

vԥ s. tԥlԥblԥr ödԥnmԥlidir.

østi iqlim bölgԥsindԥ işlԥdilԥcԥk avtomobilin isԥ soyutma sistemi yüksԥk

mԥhsuldarlığa malik olmalı , yağlama sistemindԥ yağ radiatoru nԥzԥrdԥ tutulmalı ,

yanacaq , yağ, renzin vԥs. materiallar yüksԥk tempraturalarda öz funksiyalarını

imtinasız yerinԥ yetirmԥlidirlԥr.

Qeyd etmԥk lazımdır ki, baş verԥn imtina vԥ nasazlıqların sayı yay aylarına nԥzԥrԥn

daha çoxdur./23/32/

.Bu onunla izah edilir ki

soyuq havalarda avtomobilin aqreqat vԥ

mexanizmlԥrindԥn dԥ yağlama rejimi pozulduğu üçün detalların yeyilmԥlԥri

artır.Nԥticԥdԥ avtomobil elementlԥrini ömüruzunluğu azalır ki , bu da bildiyimiz

kimi etibarlığın

ԥsas xüsusiyyԥtlԥrindԥn biridir.hmumi halda 0 dԥrԥcԥdԥn aşağı

tempraturların avtomobil etibarlığı xüsusiyyԥtlԥrinԥ tԥsiri şԥkil 11.1 - dԥ verilmişdir.

Avtomobillԥrin binalarda saxlanılması

Qış aylarında avtomobillԥri binalarda saxladıqda onların hidrosistemlԥri olan

mayelԥrin donması qarşısını almaq akkumlyator batareyasının işlԥmԥ qabiliyyԥtini

saxlamaq vԥ belԥliklԥ mühԥrrikin asanlıqla işԥ salınmasını tԥmin etmԥk üçün

binanın içԥrisindԥ havanın tempraturu 5 dԥrԥcԥ selsidԥn aşağı olmamalıdır.Binanın

içԥrisindԥ avtomobillԥrin müԥyyԥn qayda ilԥ düzülmԥlԥri üçün xüsusi sahԥlԥr

nԥzԥrdԥ tutulur ki , hԥmin sahԥlԥrԥ dayanacaq deyilir.Dayanacaqlar bir növ ambar

xarakteri daşıyır,onlarda profilaktika vԥ tԥmir xarakterli texniki tԥsirlԥrin yerinԥ

yetirilmԥsi planlaşdırılmır.Yalnız avtomobili xԥttԥ çıxmazdan qabaq gözdԥn

keçirmԥklԥ ( viziual )yoxlayırlar.Dayanacaqlarda ventilyasiya işıqlandırma istiliklԥ

tԥchiz olunma vԥs.mԥsԥlԥlԥr tԥlԥblԥrԥ dair hԥll edilmԥlidir.

hmumi şԥkildԥ dayanacaqların tԥchizat sxeması şԥkil 11.2 - dԥ verilmişdir.

Sxemadan göründüyü kimi avtomobillԥrin saxlanılması üçün dayanacaqlar (binalar)

yer sԥthinԥ nԥzԥrԥn tutuqları mövqeyԥ vԥ mԥrtԥbԥlԥr sayına görԥ aşağıdakı qruplara

bölünürlԥr.

1.Yer sԥthinԥ ( yer üstü ) vԥ zirzԥmilԥrdԥ yerlԥşԥn dayanacaqlar .

2.Bir mԥrtԥbԥli vԥ çox mԥrtԥbԥli dayanacaqların planlaşdırılma zԥruriliyi böyük vԥ

iri sԥnaye mԥrkԥzlԥrindԥn sahԥ çatışmamazlığı ilԥ izah edilmişdir.

Avtomobillԥrin vԥ ya avtomobil dԥstԥsini ( qrupunun ) bir-birindԥn izolԥ edilmԥ

xüsusiyyԥtinԥ görԥ dayanacaqlar 3 qrupa bölünür:

115

1.Boks tipli dayanacaqlar

- adԥtԥn fԥrdi minik avtomobillԥri üçün istifadԥ

edilir,burada avtomobillԥr bir-birindԥn arakԥsmԥlԥr vasitԥsilԥ ayrılırlar.

2.Manej tipli dayanacaqlar - ümumi tԥyinatları ümumi vԥ şԥxsi mülkiyyԥtdԥ olan

hԥrԥkԥt tԥrkibi üçün olub , avtomobillԥr binada sԥrbԥst yerlԥşdirilmԥlidirlԥr.

3.Boks-manej tipli

( qarışıq

) dayanacaqlar - yerli şԥraitdԥn asılı olaraq tԥtbiq

edilir.ԥvvԥlki iki üsulun birlԥşdirilmiş variantıdır.

Hazırda manej tipli bir mԥrtԥbԥli dayanacaqlar daha geniş yayılmışdır.Bu onunla

ԥsaslandırılırki,bu dayancaqlar inşa edilmԥsi sadԥdir vԥ ucu başa gԥldiyi üçün

iqtisadi cԥhԥtdԥn sԥrfԥlidir.Digԥr tԥrԥfdԥn bir mԥrtԥbԥli dayanacaqlarda avtomobilin

müxtԥlif düzülüşü formalarında ( qaydalarından ) sԥmԥrԥli istifadԥ edilԥ bilԥr.Şԥkil

11.3-dԥ avtomobillԥrin saxlanılmasında rast gԥlinԥn düzülüşü formalarından bԥzilԥri

göstԥrilir.

Dayanacaqlarda avtomobillԥrin düzülüşü ,formaları aşağıdakı ԥlamԥtlԥrԥ görԥ tԥsnif

edilir:

a) sıraların sayına görԥ - 1 2 vԥ çox sıralı düzülüş

b) avtomobilin dayanacağa ( öz yerinԥ girib çıxma xarakterinԥ görԥ ) dalanvari vԥ

düzkeçidli düzülüşü

c) keçidin oxuna nԥzԥrԥn avtomobilin tutduğu mövqelԥrԥ görԥ düz vԥ çԥp bucaqlı

düzülüş

d) keçidԥ nԥzԥrԥn avtomobillԥrin yerlԥşdirmԥ xüsusiyyԥtlԥrinԥ görԥ - 1 vԥ 2 tԥrԥfli

düzülüş .

Çox mԥrtԥbԥli dayanacaqlarda avtomobillԥr üçün ԥn çox bir sıralı , düz bucaqlı

düzülüş formalarından istifadԥ olunur.Bu dayanacaqları sԥciyyԥlԥndirԥn ԥsas amil

avtomobillԥrin yerdԥyişmԥ xarakteridir.Avtomobillԥrin mԥrtԥbԥlԥr arası ( vertikal )

vԥ mԥrtԥbԥlԥr üzrԥ yerdԥyişmԥ xarakterinԥ görԥ çox mԥrtԥbԥli dayanacaqlar üç

yerԥ bölünürlԥr:

1.Mexaniklԥşdirilmԥmiş dayanacaqlar.Bu dayanacaqlarda avtomobilin vertikal vԥ

ufuqu yerdԥyişmԥlԥri onun oz muhԥrrikinin iş hesabina icra edilir.Burada mԥrtԥbԥlԥr

arasi yerdԥyişmԥlԥrdԥ maili musdԥvilԥrdԥn istifadԥ edilir ki bunlara rampalar adi

verilmişdir.Tԥyinatlarina gorԥ rampalar duz vԥ ԥyri xԥtli,bir vԥ iki tԥrԥfli,daxili vԥ

xarici ,bir vԥ iki girişli(vintin xususiyyԥtinԥ gorԥ),tam vԥ yarim ,bir vԥ iki yollu

olurlar./32,12,21/.Adԥtԥn rampalarin kԥnarinda piyadaçilarin

(qaraj personalinin)

gedişi ucun

0.75m enindԥ sԥki nԥzԥrdԥ tutulur.Rampalarin mailliyi onlarin

konusturuksiyalarindan asili olaraq 16 % (duz xԥtli rampalar ucun) vԥ 13 % (ԥyri

xԥtli rampalar ucun

)qԥbul edilir.Bu normalara uygun olaraq rampanin

hundurluyunun uzunluguna nisbԥti 1:5.5 vԥ 1:7.7 goturulur.

Rampaları

qiymԥtlԥndirԥn

ԥsas

parametrlԥrdԥn

biri

onun saatlıq

mԥhsuldarlığıdır.(rampadan bir saatda keçԥn avtomobillԥr sayı ) Rampanın buraxma

qabiliyyԥti riyazi şԥkildԥ aşağıdakı kimi hesablanır:

burada:

Va - avtomobilin rampa uzrԥ hԥrԥkԥt surԥti,

10-15 km/saat qԥbul edilir. La-

avtomobilin qabarit uzunlugu,M.1-in rampada hԥrԥkԥt edԥn avtomobillԥr arasindaki

interval,norma kimi 10-15 M verilir.

rampali dayanacaqlarda mԥrtԥbԥlԥrin sayi 4-6-dan cox olmur.

116

2.Yarim mexaniklԥşdirilmiş dayanacaqlar.Bu halda avtomobillԥrin mԥrtԥbԥlԥr arasi

yerdԥyişmԥlԥri (qalxib-duşmԥsi)liftlԥr vasitԥsi ilԥ mԥrtԥbԥlԥr uzrԥ hԥrԥkԥti isԥ (oz

yerinԥ qoyulmaq ucun) avtomobilin muhԥrrikinin işlԥmԥsi hesabina icra

olunur.Burada işlԥdilԥn liftlԥr muxtԥlif tutuma

(eyni zamanda neçԥ avtomobil

qaldirir vԥ ya endirir) malik olurlar.Çox mԥrtԥbԥli dayanacaqlarda tutumu 1,2,3

avtomobil olan liftlԥr daha cox isdifadԥ olunur.Liftlԥrin qaldirma (endirmԥ)sürԥti

mԥrtԥbԥlԥrin sayindan asili olaraq 1,0- 2,0 m/san arasinda dԥyişir.

3.Tam

mexaniklԥşdirilmiş

dayanacaqlar.Burada

avtomobillԥrin

redikal

yerdԥyişmԥlԥri liftlԥr,dayanacaqlarda oz yerini tutmaq ucun ufuqu hԥrԥkԥti isԥ

muxtԥlif

konustruksiyali

xususi

avadanliqlar

vasitԥsi

ilԥ

yerinԥ

yetirilir/23,33,27/.Belԥ

dayanacaqlar avtomobilԥ duşԥn xususi sahԥni

azaldir.Belԥki,150

avtomobil

ucun nԥzԥrdԥ tutulmuş

mԥrtԥbԥli

mexaniklԥşdirilmԥmiş dayanacaqda hԥr avtomobilԥ

9,7 kvadrat metr.Tikintinin

aparilmasi tԥlԥb olunursa

,digԥr şԥrtlԥr sabit qalmaqla mexaniklԥşdirilmiş

dayanacaqlarda hԥmin sahԥ

3.9 kvadrat metr tԥşkil edir/32\.Mexaniklԥşdirilmiş

dayanacaqlarin mԥnfi cԥhԥti odur ki onlarin hԥm başlangic hԥmdԥ istismar xarclԥri

(avadanliq vԥ enerji uzrԥ) yuksԥkdir. Bu noqteyi nԥzԥrdԥn hansi dayanacagin

mԥqsԥdԥ uygunlugu hԥll edԥrkԥn yerli şԥraiti nԥzԥrԥ alinmalidir.

Avtomobillԥrin açiq meydançalarda saxlanilmasi. (son)

østismar prossindԥ avtomobillԥr imkan daxilindԥ maksimum istifadԥ edilmԥsinԥ

baxmayaraq onlar

günün müԥyԥn hissԥsini müԥssisԥnin

ԥrazisindԥ açıq

meydançalarda

( atmosfer şԥraitindԥ

) dayanmalı olur

(bu

, xüsusi ilԥ yük

avtomobillԥrinԥ daha çox aiddir. ).Ətraf mühitin tԥsiri altında olan avtomobillԥrin

texniki vԥziyyԥti atmosfer havasının isti vԥ soyuq olmasından asılı olaraq müxtԥlif

sԥviyyԥlԥrdԥ dԥyişdirilir.

Avtomobillԥr qış aylarında açıq meydançalarda saxlanıldıqda mühԥrrikin işԥ

düşmԥsi çԥtinlԥşir

, etibarlıq göstԥricilԥri aşağı düşür( Çünki

, imtina vԥ

nasazlıqların sayı artır ) yanacaq sԥrfi çoxalır.

Mühԥrrikin çԥtin işԥ düşmԥsi onula izah edilir ki,dirsԥkli val işԥ salici dovrlԥr sayi

ilԥ firladila bilmir, işci qarişigi lazimi keyfiyyԥtdԥ vԥ tԥrkibdԥ hazirlanmadigi ucun

vaxtinda alişmir.øşci qarişiginin tԥlԥb edilԥn keyfiyyԥtdԥ vԥ tԥrkibdԥ alinmamasinin

sԥbԥbi isԥ karburatorlu muhԥrriklԥrdԥ benzinin pis buxarlanmasi dizel

muhԥrriklԥrindԥ yanacagin tozlanma şԥraitinin pozulmasidir.

Ətraf muhitin temperaturu

0 dԥrԥcԥ selsidԥn aşagi olduqda akkumlyator

batareyasinin klemlԥrindԥ gԥrginlik azalir.Buna gore işԥ salici qurgu

(starter)oz

funksiyasini yerinԥ yetirԥ bilmir.

Yanacaq sԥrfinin artmasi aşaği temperaturlarda mühԥrrikin kiçik dövrlԥrdԥ vԥ

qԥrarlaşmayan rejimlԥrdԥ işlԥmԥsi onun normal istilik rjimi almasi ucun

ԥlavԥ

yanacagin işlԥdilmԥsi ,sonuncunun pis buxarlanması ( yanacağın bir hissԥsi slindrin

divarlarında maye qatı ԥmԥlԥ gԥtirir ) , güc ötürücü aqreqatlarda müqavimԥtlԥrin

artması ilԥ izah olunur.

117

Bu deyilԥnlԥrin nԥzԥrԥ alaraq havalarda avtomobillԥri asanlıqla işԥ salmaq üçün

müxtԥlif üsullardan istifadԥ edilir.Bunlardan AHM-in tԥcrübԥlԥrindԥ

ԥn geniş

yyılmış 2 üsul üzԥrindԥ dayanır.

1.avtomobilin ԥvvԥlki işinin hesabına alınmış istiliyin qorunub saxlanılması.

2.Kԥnar qida mԥnbԥlԥrindԥ istifadԥ edԥrԥk avtomobilin işԥ salınması.

Birinci üsul ԥsasԥn avtomobilin qısa müddԥt ԥrzindԥ saxlanılmasından ( yolda ,

dayanacaqlarda) istifadԥ edilir.Bu halda istiliyin ԥtrafa yayılmasını qarşısını almaq

üçün akkumlyator batareyasının, radiatorun vԥ kapotun üstünü örtmԥk lazım gԥlir

ki, bu mԥqsԥddԥ müxtԥlif materiallardan hazırlanmış xüsusi örtüklԥr

işlԥdilir.Avtomobillԥr üçün hazırlanan örtüklԥr mühԥrrikin soyudulma sürԥtini 2 -

2,5 dԥfԥ yavaşıdılır.Örtüklԥrdԥn mühԥrriki karteri , yanacaq bakı vԥ yağ süzgԥci

üçün dԥ istifadԥ edilԥ bilԥr.

2-ci üsul avtomobillԥrin uzun müddԥtli ( növbԥlԥr arası ) saxlanılmasında tԥtbiq

edilir.Bu üsulun iki variantı var .

a) Avtomobilin bütün saxlanılma dövründԥ tԥdricԥn qızdırılması ;

b) Avtomobilin işԥ salmazdan qabaq birbaşa qızdırılması

Mühԥrrikin qızdırılma dԥrԥcԥsi soyutma sistemindԥ

( su köynԥklԥrindԥ

) su

tempraturu ilԥ qiymԥtlԥndirilir.Nԥzԥrԥ alsaq ki , növbԥlԥr arası qızdırılmada , su

köynԥklԥri ilԥ mühԥrrikin ԥn soyuq hissԥlԥri ( dirsԥkli valın yastıqları ) arasındaki

tempratura fԥrqi bir başa qızdırma üsulunda olan qiymԥtindԥn azıdr.Ona görԥ

slindrlԥr başlığındakı tempratura uyğun olaraq birinci üsulda 40-60 dԥrԥcԥ selsi

,ikinci üsulda isԥ 80-90 dԥrԥcԥ selsi olmalıdır.